باز از قابلیت‌های زبان فارسی افغانستان

چندی پیش بعضی از اصطلاح‌ها و ترکیب‌های زیبا و پرمعنای رایج در فارسی افغانستان را معرفی کردم و بسیار باب طبع دوستان ایرانی ما واقع شد. به نظرم رسید که می‌شود این سلسله را گاه به گاه ادامه داد.

ما در فارسی افغانستان یک پسوند صفت‌ساز بسیار کارآمد داریم به صورت «ـوک». این «ـوک» به انتهای کلمات وصل می‌شود و از آنها صفتی دال بر وفور چیزی می‌سازد. مثلاً از «لاف» + «وک» صفت «لافوک» ساخته می‌شود به معنی بسیار لاف‌زننده. ما معادل این را در ایران نداریم. البته «خالی‌بند» هست ولی خالی‌بندی همیشه مساوی لاف‌زدن نیست.

هم‌چنین است «گریانوک» به معنی کسی که بسیار و بی‌جهت گریه می‌کند. این در مورد کودکانی که زود زود به گریه می‌افتند بسیار رایج است و به ویژه در مدرسه‌ها این می‌تواند صفتی رایج برای بعضی کودکان باشد. در ایران این معادل دقیقی ندارد، ولی من از کودکان، صفت «گریوو» را شنیده‌ام. این را البته بگویم که در بسیاری موارد در ایران ما پسوند «او» را دقیقاً به همین معنی داریم، چنان که در «ترسو» هم دیده می‌شود.

به هر حال این هم چند مثال دیگر از این دسته صفت‌ها:

شرمندوک (شرمنده + وک): خجالتی

ترسندوک (ترسنده + وک): ترسو

زَدَنوک (زدن + وک): کسی که دست بزن دارد. باز در ایران صفتی جمع و جور در این معنی نداریم.

دپّوک (دپ + وک): مغرور، متکبر. (دپ یعنی ناز، تکبر، رفتارهایی ناشی از خودبرتربینی)

علّتوک (علّت + وک): بیمار، ناتندرست. (می‌دانیم که «علت» به معنی «بیماری» رایج بوده است. مولانا می‌گوید «علّت عاشق ز علّت‌ها جداست». این کلمه در ایران هم به معنی «ناسالم» رایج است. ضرب‌المثل «هیچ ارزانی بی‌علت نیست، هیچ گرانی بی‌حکمت نیست» را شنیده باشید.)

/ 34 نظر / 49 بازدید
نمایش نظرات قبلی
amir

دعوتی به شعر

منم یک هزاره

سلام اقای کاظمی افرادی مثل شما واقعا مایه ی افتخارکشورند من شعرسنگرتان که در کتابهای دبیرستان بود رو واقعا دوست داشتم و همیشه با غرور از شما یاد میکردم .. موفق باشید

احمد

سلام بر استاد کاظمی عزیز میلاد مولاعلی مبارک در وصال یار با " کبوتران شهر قبه الاسلام بلخ،درجشن مولودکعبه" منتظر حضور سبز ودیدگاه ارزشمند شما هستم.

نجفی

سلام خراسان بزرگ سرزمینی است به بزرگی یک تمدن کهن ،فاخر و تاریخ ساز - دررشتخوار وتربت حیدریه ،زاوه و..که نزدیکی بیشتری با هرات دارند وزمانی جزءهرات بودند یقینا واژه های مشترک فرائان دری داریم که تعدادی از آنها راشما نوشته اید ام چند واژه با همین ساختار: ترسوك -گیلوک (چیزی که گلی شده باشد)،خلوک=آب بینی اش همیشه سرازیراست-فیشوک =سرماخورده ی که ازبینی به سختی نفس می کشد-زلوک= کسی که بسیارلاغراست -مویوک= کسی که بدنش پرمواست- شاشوک -لروک- ترسوک که بیشتر جنبه تحقر دارند یا کلماتی مثل دستوک - شوپروک وکلماتی که دوستان در نظرات آوردند- متشکر از زحمات شمت

ناهید تدین

سلام استاد خوشحالم از ديدارتون / سال 80 دانشجوي كارشناسي زبان ،دانشگاه فرهنگيان بودم و در مسابقه ي فرهنگي هنري مرحله ي كشوري سعادت نصيبم شد و در كلاس هاي آموزشي شما شركت كردم ... يادش بخير. استاد مهديخاني مجرد هم حضور داشتند .. هنوز صداي شما در گوشم طنين مي اندازد : پياده آمده بودم ... پويا باشيد ... با احترام دعوتيد به كلبه ي فراغتم : " بخوان دوباره عشق را ..."

lمحمدسعیدی دبیر ناحیه 3 مشهد

با سلام جناب کاظمی عزیر؛درمنطقه ی مه ولات تربت حیدریه هم این ترکیبات باهمین معنی که شما ذکر فرمودید،کار برد دارد.دقیقا بانظراقای نجفی موافق هستم ؛به امید روزی که مثل کشورهای اروپایی مرز ها برداشته شود،ودوباره یکی شویم.

مجتبی

من از شما سپاسگزارم و افتخار میکنم که هم میهن من هستید.

roman sam

kodaki ke basayar gerye konad ,be au geryondok mi goyand ne geryanok.

محمدعلی

سلام. بنده از این نوع تحقیق ها که واژگان فارسی را به ریشه خود پیوند می دهد بسیار خوشم می اید و به نظرم در افغانستان واژگان اصالت بیشتری دارند. پیرو متن شما: علّتو :در شهر سیرجان ِ کرمان به معنی بیمار بکار می رود. همچنین واژه هایی به شکل لافوک در کرمان شنیده ام که الان فقط واژه ی نه چندان مناسب "جقوک" را به خاطر دارم به معنی کسی که زیاد جق میزند یا استمنا می کند.

روستایی

سلام اقای کاظمی. من هم داشتم همین پسوند را جستجو می کردم.در منطقه فریمان (ایران)، ما همین پسوند را داریم دقیقا به همین شکل.گمان می کنم این پسوند در خراسان بزرگ متداول باشد.لطفا در شعر خود از آن استفاده کنید که مایه توانمند سازی زبان فارسی می شود. نکته دیگری که در معنی واژه ای که با این پسوند ساخته می شود وجود دارد، تحقیر و تمسخر است علاو بر وفور و فراوانی: لافوک:بسیار لاف زن بادوک:بسیار خودنما منظورم این است که صفت فاعلی که با این پسوند ساخته شود صفت مثبتی نیست. موفق باشید هم ولایتی خراسانی!