پالایش زبان فارسی در افغانستان امروز (بخش دوم)

ورود بی‌رویة واژگان بیگانه‌، سرعت تغییر زبان را بیشتر می‌کند. در این تردیدی نیست که زبان فارسی همانند هر زبان دیگری‌، یک مسیر تحوّل یا تکامل را پیموده است و می‌پیماید. ولی سرعت این پیمایش پیش از این به گونه‌ای بوده است که ارتباط زبانی نسلهای گوناگون با هم قطع نشده است و ما حتی بعد از حدود هزار سال نیز قادر به فهم متون ادبی و علمی خویش هستیم‌.

ولی در سالهای اخیر، متأسفانه تحوّل زبان چنان سرعت گرفته که تفهیم و تفهّم میان نسلهای پی در پی را هم دشوار ساخته است‌. به این ترتیب‌، راه انتقال بسیاری از ضرب‌المثل‌ها، حکایتها، پندها و حکمتهای شفاهی از یک نسل به نسلی دیگر نیز بسته می‌شود و این‌، خالی از ضایعات فرهنگی نیست‌.

انسان ممکن است باغی یا خانه‌ای را از پدران به ارث ببرد و سپس هر وقت که خودش خواست‌، آن بناها را خراب کند و بنایی تازه و مطابق با خواسته‌های امروز بسازد. اما زبان بخشی از هویت ماست و هیچ‌کس نمی‌تواند و نباید هویت دیرین خود را فراموش کند.

بشر امروز حس کرده است که حتی زبانهای فقیر و کم‌کاربرد هم ارزش خاص خود را دارند و باید حفظ شوند. چنین است که تلاشی بین‌المللی برای حفظ زبانهای مادری مردم کشورهای گوناگون آغاز شده است و به همین مناسبت‌، امسال را سال زبانهای مادری اعلام کرده‌اند.

با این وصف‌، برای زبانی با این مایه از گنجینه‌های گرانبار ادبی‌، حفظ اصالت و کاهش این سرعت تغییر، بسیار ضروری است‌. این شاید برای یک زبان بی‌پشتوانه و بی‌پیشینه که فقط به درد کاربرد امروزین اهالی‌اش می‌خورد، چندان مهم نباشد، چون نه شاهنامه و مثنوی و غزلیات حافظ دارد و نه کلیله و دمنه و گلستان و بهارستان‌; نه تاریخ بیهقی دارد و نه تاریخ سیستان‌. ولی برای ما فارسی‌زبانان‌، قضیه کاملاً فرق می‌کند.

 

 

جبر یا اختیار

نه‌، نگران نباشید. بحث کلامی نمی‌کنم‌. سخن این است که بعضی از صاحب‌نظران به اعتبار نظریات دانش زبان‌شناسی‌، کاربرد اهل زبان را ملاک واقعیت می‌دانند و بر این باورند که هرآنچه در میان اهل زبان رایج است‌، درست است و نیازی به اصلاح آن نیست‌. در نظر اینان‌، سیر زبان یک سیر جبری است و ما فقط باید نظاره‌گر این سیر باشیم‌.

باید گفت که اینجا میان زبان‌شناسان و ادبا همواره یک اختلاف نظر یا بهتر بگویم اختلاف روش وجود دارد. زبان‌شناسان‌، بیشتر می‌کوشند که در پی یافتن زنجیرة علت‌ها و معلول‌ها باشند و زبان را با توجه به یک سلسله قوانین طبیعی ارزیابی کنند. بنابراین از نظر آنها هرآنچه در زبان وجود دارد، درست است‌، چون بر مبنای یک سلسله قوانین پدید آمده است‌. آنها می‌کوشند آنچه را «هست‌»، به خوبی تحلیل و تفسیر کنند و حقیقت در نظر آنها جایی است که این تحلیل درست صورت گیرد.

ولی ادبا بیش از بحث دربارة «هست‌»ها، به «باید»ها می‌اندیشند، چون نگاهشان یک نگاه ارزشی و هنری است‌. از نظر آنها، حقیقت در جایی است که همه چیز شکل زیباتر و مطلوب‌تر خود را داشته باشد.

اما این دو دیدگاه‌، ناقض همدیگر نیست و هر یک در مقام خودش‌، درست است‌. بگذارید مثالی بیاورم‌.

از نظر یک فیزیک‌دان‌، هرآنچه که طبق قوانین فیزیک تفسیر شود، درست است و در آن شک و شبهه‌ای نیست‌. مثلاً اگر خشتی از بام ساختمانی بر سر کارگری بیفتد و جمجمه‌اش را بشکند، از نظر علم فیزیک کاملاً درست بوده است‌، چون خشت فلان مقدار وزن دارد و در اثر سقوط فلان مقدار سرعت می‌یابد و در نتیجه فلان مقدار ضربه به سر کارگر وارد می‌کند که برای کشتن او کافی است‌. پس اگر خشت با همان مشخصات بر سر طرف بخورد و هیچ چیزی روی ندهد، عجیب است و مخالف قانون‌.

ولی از نظر یک سرکارگر که می‌کوشد جان کارگرهایش را حفظ کند، مسلماً این رویداد هیچ مطلوب نیست‌. درست است که در این واقعه قوانین فیزیک رعایت شده است و خشت کارش را درست انجام داده است‌، ولی فرقی است میان یک چیز «درست‌» و یک چیز «دلخواه‌». پس بسیار طبیعی است که این سرکارگر برای کارگرانش کلاه ایمنی تهیه کند. این کلاه هم ناقض قوانین فیزیک نیست‌. فقط شکل رویداد را تغییر می‌دهد.

در زبان نیز همین گونه است‌. ما ضمن این که سیر طبیعی زبان را از نظر دور نمی‌داریم‌، می‌کوشیم با تدابیری این زبان را بهتر به کار بریم‌، همان گونه که آن سرکارگر هم با این که قوانین‌ِ فیزیکی سقوط اجسام را تغییر نداده‌است‌، زیان خود و کارگرانش در اثر این قوانین را به حداقل می‌رساند.

به راستی اگر هر آنچه هست‌، باید باشد و نباید کمترین تصرّفی در آن کرد؟ پس مدارج کمال را چگونه بپیماییم‌؟ زبان فارسی در قرنهای اول تا حوالی حملة مغول‌، رشدی بسیار چشمگیر داشت‌. چرا؟ چون اهالی زبان به آنچه بود بسنده نکردند و در پی بهسازی زبان برآمدند. چرا نثر تاریخ بیهقی از نثر عجایب‌البلدان یا حدودالعالم بهتر است‌؟ چرا شعر حافظ و سعدی از شعر رودکی و عنصری قوی‌تر است‌؟ چون مدار حرکت ما در آن قرنها، بر کمال‌جویی بوده است‌.

به همین دلیل‌، من این سخن را که «هر آنچه در زبان وجود دارد درست است‌» چندان جدی نمی‌گیرم‌. این سخن درست است‌، ولی برای ما کافی نیست‌. ما در پی یک وضعیت مطلوب هستیم‌. تجربه هم نشان داده‌است که ما می‌توانیم برای رسیدن به این وضعیت تلاش کنیم و این تلاش نتیجه می‌دهد. من در این مورد، در کتاب همزبانی و بی‌زبانی بحث نسبتاً مفصلی همراه با شواهد و دلایل آن‌، داشته‌ام و در اینجا بازگویی نمی‌کنم‌.

قضیة دیگر این است که ما نباید هر تلاشی را مشروط به یافتن نتیجة صددرصد کنیم‌. نباید تصور کرد که اگر این توصیه‌های ما برای همه اهل زبان و برای همه سطوح جامعه موثر نیست‌، پس سودی ندارد و باید از آن دست کشید.

با این ملاحظات‌، من بر این باورم که اگر تلاش ما برای پالایش زبان‌، در بعضی از مردم و در بعضی از سطوح جامعه هم مؤثر باشد، خوب است و وجودش بهتر از نبودنش است‌. ما اگر به این روش باور داشته باشیم‌، می‌توانیم با یک تلاش جمعی‌، در درازمدت‌، زبان را از آنچه هست‌، «مطلوب‌تر» سازیم‌. گیرم که این زبان «درست‌» باشد، می‌توان آن را «درست‌تر» ساخت‌.

/ 27 نظر / 16 بازدید
نمایش نظرات قبلی
عه تا

هفت شاعر محبوب شما ؟ فرهیخته ی عزیز جناب محمد کاظم کاظمی برای کمک به ارزیابی نظر مخاطب شعر امروز ایران از شما که صلاحیت اظهار نظر دارید دعوت میشود در این نظر سنجی شرکت کنید. با احترام و سپاس

احمدی رشاد

سلام جناب اقای کاظمی! به نکته مهمی پرداخته اید اما کجا گوش شنوا برای حق؟ امروزه زبان نگارش وگویش ما دچار همان بی دروپیکری به قول شما و ناهنجاری به قول ماگردیده ک شدیدا نیازمند پالایش است. ماهم به کاستی دیگری دران خاک تنبیهاتی دارم اگر نظر اندازید ممنون میشوم.

سعید

به روزم با: ديگر تمام شد صداي پير جهان با افكت‌هاي به روز دنيايي با قابليت دانلود تشكرنامه محمد آسياباني چرا دايورت كرد؟ فورپان چيست؟ التون جان و ري چارلز همراه با So Sad And it's getting more and more absurd پينك فلويد( بدو خرگوش، بدو) آلبوم American Prayers The Doors به اسم A Feast Of Friends گفت دوشنبه روز میلاد منه شعر جديد دكتر موسوي عزيز با خوانش خود استاد و منتظر نظرات شما در: http://worse.blogfa.com

گاه نوشت های دبیر ادبیات

سلام استاد عرض ادب و احترام بسیار خوشحالم که با وبلاگ وزین شما اشنا شدم تادر کنار تدریس اشعارتان با افکار و نیز آخرین اشعار شما آشنا شوم. امابعد به وام گیری واژه ها در همه زبان ها امری رایج است و بعد از مدتی چنان در فرهنگ لغوی آن زبان رسوخ می کنند که گویی از یک ریشه اند. این مسئله نباید ما را دچار این توهم کند که زبان در حال نابودی است کما اینکه 60/0 زبان انگلیسی لغات فرانسوی هستند اما می بینیم این زبان با قدرت استیلای خود را حفظ کرده است. وبلاگ وزین شما را لینک می کنم تا انشالله در آینده بهتر و بیشتر با ترشحات فکری شما آشنا شوم. موفق و پایدار باشید.[گل]

باقر عادلی

باسلام و تشکر به خاطر مطالب مفیدتان اگر زمانی ما افتخار می کردیم که زبان فارسی دری سرشار از واژه های ناب فارسی است ، امروزه متأسفانه این زبان بدترین دوران را می گذراند. کافی است در سرک های کابل شنونده باشیم ، و یا به لوحه های سر دکانها و فروشگاه ها و حتی ارگان های به اصطلاح فرهنگی نظری بیاندازیم ، از این ها گذشته شنونده رادیو و تلویزیون های وطنی باشیم و یا قدری بعضی جراید را ورق بزنیم تا به واقع خطری را که متوجه این زبان است دریابیم. ضمن احترام به نظریات کارشناسانه و ارزشمند شما به عرض می رساند یک تعامل سازنده میان سه کشور فارسی زبان یکی از راههای اساسی حفظ زبان فارسی به حیث یک زبان غنی است. که البته تحقق چنین تعاملی در شرایط کنونی تا چه حد ممکن است بحث دیگری است. با احترام: http://nayistan.persianblog.ir

عباس نجفی

ما هر دو تن‌، دو نيمه سيبيم‌، عين هم‌ آيينه بر مگير به سيمای زشت من‌

رامین

ولی نیای بهتره. برای خودت میگم!!! به روز شد چی ؟ مهم نیست . اگه میخوای وقتت و تلف کنی بیا. اگه دنبال یه چیز عالی؛بزرگ یا قشنگ میگردی بهتره که اصلا نیای. ببین خیل مسخره س ولی بذار سر راست بهت بگم : وبلاگمو بعد تقریبا نه ماه به روز کردم. این یعنی یه زایمان . حس میکنم یه توله سگ به دنیا آوردم. پس بلند شو بیا نه نه نه .همین الان پشیمون شدم بهره اصلا نیای.! اینو جدی میگم ولی بیا اصلا این حرفا رو ولش کن عناوین 1شعر 2اگه میخوای فرار کنی فرار کن با تمام توانت بدو ولی... 3مکان زمان زمان مکان 4فیلمنوشت جیم جارموش عجیب تر از یهشت و باقی قضایا 5کلاه کافکا روی سر ریچارد براتیگان و موریس بلانشو 6هر کسی حق دارد احمق باشد (شوپنهاور) 7و شعر خب حالا تصمیمتو بگیر؟ میخوای بیا میخوای نیا

سید مسعود پرهیزگگاری

به نام خدا با سلام نخستین انجمن گفتگوی دفاع مقدس ، مقاومت و عاشورا راه اندازی گردید در بخش ادبی هر شاعر یک قسمت به خود اختصاص داده و وشعرش را درمعرض دید علاقهمندان میگذارد با این تفائوت که کاربران امکان اظهار نظر دارند www.bsimchi.ir یا علی

فرید صلواتی

چشم خود را درویش کن و به مانکنها نگاه نکن ، مگه خواهر مادر نداری؟[ناراحت]

عباس نجفی

پرنده ! هی پرنده ی پرقیچی ! به قول کدام بهار نیامده در کوچ مقدر آسمان گریسته ای چنین که من از چشم تو به تفسیر این ترانه رسیده ام؟ دی تو وعده ی این واژگان بی آواز را باور مکن که آینه را همیشه انعکاس آینه ای دیگر نخواهی دید...