از بدایع فارسی افغانستان

بیگاه

«بیگاه» به معنی «دیروقت» و یا «شبانگاه» در بسیاری از جای‌های افغانستان، به ویژه مناطق مرکزی، کابل و شمال رایج است، چنان که مثلاً گفته می‌شود «بیگاه شده بود که به خانه برگشتیم». این کلمه بسیار زیباست و اصیل و کاملاً فارسی. در ادب قدیم هم شواهد بسیار دارد، از جمله در این بیت از دیباچة مثنوی معنوی مولانا:

در غم ما روزها بیگاه شد

روزها با سوزها همراه شد

و در این غزل از دیوان شمس:

بیگاه شد، بیگاه شد، خورشید اندر چاه شد

خیزید ای خوش طالعان، وقت طلوع ماه شد

و در این بیت از بیدل:

به ناامیدی ما رحمی، ای دلیل امید!

که هیچ‌جا نرسیدیم و روز بیگاه است

این کلمه چند بار در شعر شاعر معاصر ایران، جناب علی معلم هم آمده است، از جمله در مثنوی «هجرت»:

عمری به سودای غمش بیگاه کردم

وین کاروانگه را نشستنگاه کردم‌

 

گاه

ولی جالب‌تر این که در بعضی مناطق افغانستان، به ویژه غزنی و مناطق مرکزی، نه تنها «بیگاه»، که کلمة «گاه» (زود) نیز رایج است، چنان که مثلاً می‌گویند: «فردا باید گاه از خانه بیرون شویم.» یعنی «فردا باید زود از خانه بیرون شویم» یا «او خانواده‌اش را گاه با خود برده بود.» یعنی «خانواده‌اش را قبل از این با خود برده بود.»

من عجالتاً برای «گاه» به معنی «زود» مثالی از ادب کهن به خاطرم نمی‌آید ـ چون من این مثال‌ها را غالباً از حافظه نقل می‌کنم و مجال تحقیق بیشتر ندارم ـ ولی اگر دوستان در جایی دیده باشند و اشاره کنند، خوب است.

/ 19 نظر / 66 بازدید
نمایش نظرات قبلی
tik2music

سلام دوست عزیز وبلاگ شما رو دیدم براتون آرزوی موفقیت دارم. منم یه سایت موزیک دارم به روز هم هستش. خوشحال میشم به من سر برنید و سایتم و به دوستاتون معرفی کنید http://www.tik2music.org

مهدی شفیق

چه روزهایی که باهم شادبودیم کنار همدیگر آزاد بودیم عمو بودُو اسد بودُو ستاره به مثل باغ سبز آباد بودیم ولی یادش بخیر آن روز گاران نشاطُ شادی بود در جمع یاران کنار ساحل مهرُو محبت دلمان در زلال مثل باران فراموشم نمیشه ای سحرجان به زیر چترُ در یک روز باران هوای چون بهار با تو بودن فراموشم نگردد از دلُ جان. سلام استاد عزیز ازمطالب زیبای شما استفاده می کنم. عرض شود چند دوبیتی گفتم اگرلطف کنید ببنید وزن ووو درست است. دوباره خدمت می رسم.[گل]

مرتضي

در دل نشود ز عشق او ياد نكرد از راه تقيه رفت و فرياد نكرد اين بغض اسير مصلحت را اكنون از هنجر ظلم ديده آزاد نكرد ارادتمند شما......

جعفر نوری

سلام بر استاد عزیزم آقای کاظمی، بابت بازدید تان از وبلاگم کمال تشکر را دارم واین محبت شما را مایه ی افتخار خود می دانم در ضمن استاد شعر حاشیه وبلاگ را اصلاح نمودم،جاوید باشید وسربلند. جعفرنوری

سيد

سلام استاد ارادت منديم اگر سايت بنده رو قابل ديديد لينك كنيد ممنون

بهرام خزائی

سلام عزیز در عصراین روزهای آخر بهار دعوتی به دوفنجان باران و شعر

ولید صاعد

تشکر از معلومات ارزنده تان بلی چنانچه در وطن عزیز دائم اصطلاح گاه و بیگاه را به کار می گیرند یعنی وقت و نا وقت

سعید تاج محمدی

سلام استادخوبید انشاالله؟ ما هم تو منطقه مون بعضاً گاه و بی گاه رو قدیمی ها به کار می برند. متن کارتن سیگار هم جالب بود.

شیرین جاغوری

با سلام استاد خوبید بسیار زیبا می نویسید

تسليمي

در روستاهاي استان فارس هم (گاه) به معني (زود) كاربرد دارد.