دربارهء من: شاعر و نویسنده افغانستانی. متولد 1346 خورشیدی. فعلا مهاجر در ایران و ساکن مشهد. درسخوانده مهندسی عمران. مشغول فعالیتهای قلمی به ویژه ویراستاری، همکاری با مطبوعات و نگارش مقالات و کتابهایی در زمینه ادبیات. کتابها: پیاده آمدهبودم... (مجموعه شعر)، روزنه (مجموعة آموزشی شعر)، شعر پارسی، همزبانی و بیزبانی، قصة سنگ و خشت (مجموعه شعر)، گزیدة غزلیات بیدل، کلید درِ باز، رصدِ صبح (خوانش و نقد شعر جوان امروز)، کفران (گزیدة اشعار)، مرقّع صدرنگ (صد رباعی از بیدل)، این قند پارسی (فارسی دری در افغانستان امروز) (عزیزانی که خواهان این کتابهایند، میتوانند با پست الکترونیک با من تماس بگیرند.) برای دسترسی به مطالب این وبلاگ، ستون «موضوعات وبلاگ» راهنمای خوبی خواهد بود.
پروفایل محمدکاظم کاظمی
» عناوین آرشیو وبلاگ
» دی ٩٠
» آذر ٩٠
» آبان ٩٠
» مهر ٩٠
» شهریور ٩٠
» امرداد ٩٠
» تیر ٩٠
» خرداد ٩٠
» اردیبهشت ٩٠
» فروردین ٩٠
» اسفند ۸٩
» بهمن ۸٩
» دی ۸٩
» آذر ۸٩
» آبان ۸٩
» مهر ۸٩
» شهریور ۸٩
» امرداد ۸٩
» تیر ۸٩
» خرداد ۸٩
» اردیبهشت ۸٩
» فروردین ۸٩
» اسفند ۸۸
» بهمن ۸۸
» دی ۸۸
» آذر ۸۸
» آبان ۸۸
» مهر ۸۸
» شهریور ۸۸
» امرداد ۸۸
» تیر ۸۸
» خرداد ۸۸
» اردیبهشت ۸۸
» فروردین ۸۸
» اسفند ۸٧
» بهمن ۸٧
» دی ۸٧
» آذر ۸٧
» آبان ۸٧
» مهر ۸٧
» شهریور ۸٧
» امرداد ۸٧
» تیر ۸٧
» خرداد ۸٧
» اردیبهشت ۸٧
» فروردین ۸٧
» اسفند ۸٦
» بهمن ۸٦
» دی ۸٦
» آذر ۸٦
» آبان ۸٦
» مهر ۸٦
» شهریور ۸٦
» امرداد ۸٦
» تیر ۸٦
» خرداد ۸٦
» اردیبهشت ۸٦
» فروردین ۸٦
» اسفند ۸٥
» بهمن ۸٥
» دی ۸٥
» آذر ۸٥
» آبان ۸٥
» مهر ۸٥
» شهریور ۸٥
» امرداد ۸٥
» تیر ۸٥
» خرداد ۸٥
» اردیبهشت ۸٥
» فروردین ۸٥
» اسفند ۸٤
» بهمن ۸٤
» دی ۸٤
» آذر ۸٤
» آبان ۸٤
» مهر ۸٤
» شهریور ۸٤
» امرداد ۸٤
» تیر ۸٤
» خرداد ۸٤
» اردیبهشت ۸٤
» فروردین ۸٤
» اسفند ۸۳
» بهمن ۸۳
» دی ۸۳
» آذر ۸۳
» آبان ۸۳
» مهر ۸۳
» شهریور ۸۳
» امرداد ۸۳
» تیر ۸۳
» خرداد ۸۳
» اردیبهشت ۸۳
» فروردین ۸۳
» اسفند ۸٢
» بهمن ۸٢
» دی ۸٢
» آذر ۸٢
» آبان ۸٢
» مهر ۸٢
» شهریور ۸٢
» امرداد ۸٢
» تیر ۸٢
» خرداد ۸٢
» اردیبهشت ۸٢
» فروردین ۸٢
» اسفند ۸۱
» بهمن ۸۱
» دی ۸۱
» آذر ۸۱
» آبان ۸۱
» شعر کاظمی(۸٧)
» نگارش(۸٠)
» شاعران فارسی(٤٠)
» نقد کتاب(۳۱)
» کتابهای کاظمی(٢٧)
» زبان فارسی(٢۳)
» درگذشتگان(٢٢)
» شعر امروز فارسی(٢٢)
» فرهنگ و اجتماع(۱٩)
» شعر افغانستان(۱٩)
» گزارش(۱٩)
» نقد شعر(۱٩)
» کتاب(۱٤)
» افغانستان امروز(۱۳)
» مباحث نظری شعر(۱۳)
» موسیقی افغانستان(۱٢)
» محمدکاظم کاظمی(۱٢)
» افتخارات ملی(۱٠)
» یادبودها(٩)
» تأملات فکری(٤)
» مطبوعات(۳)
+ چاپ دوم رصد صبح
کتاب «رصد صبح» من به چاپ دوم رسید. این کتاب اول بار در سال 1387 توسط انتشارات سوره مهر چاپ شد و چاپ دوم آن نیز از سوی همین ناشر صورت گرفت. در این مجموعه نقد، آثاری از بیست شاعر جوان امروز ایران را نقد کردهام (البته در این جمع زهرا حسینزاده از شاعران مهاجر افغانستان است). در مورد هر شاعر چند اثر او و نیز نقدی در حد ده پانزده صفحه بر آثار او آمده است. شاعرانی که در این کتاب به آثارشان پرداختهام ا...ینهایند: حافظ ایمانی، محمدمجتبی احمدی، علیرضا بدیع، سید حمیدرضا برقعی، سید محمدامین جعفری، مهدی جهاندار، زهرا حسینزاده، مرتضی حیدری آل کثیر، هادی خوانساری، امینه دریانورد، محمدمهدی سیّار، محمدجواد آسمان، پانتهآ صفایی، گروس عبدالملکیان، مهدی فرجی، آرش فرزامصفت، مسلم محبّی، کبری موسوی قهفرخی، امید مهدینژاد.
اینک برای آشنایی دوستان با سبک و سیاق نگارش این کتاب، نقد آثار مرتضی حیدری آل کثیر را از آنجا نقل میکنم.
...ادامهی مطلب
مهربانیها ()
+ «ده شاعر انقلاب» منتشر شد
آخرین کتابم با عنوان «ده شاعر انقلاب» بالاخره منتشر شد. در این کتاب آثار ده تن از شاعران عصر انقلاب اسلامی در ایران نقد و بررسی شده است. این کتاب 360 صفحهای به سفارش واحد آفرینشهای ادبی حوزه هنری و با پیگیری و نظارت جناب مصطفی محدثی خراسانی تألیف شد و در آن آثار قیصر امینپور، مهرداد اوستا، حسن حسینی، حمید سبزواری، طاهره صفارزاده، احمد عزیزی، نصرالله مردانی، علی معلم، علی موسوی گرمارودی و سلمان هراتی را نقد کردهام. در ابتدای کتاب نیز شرحی مختصر از سیر تحول شعر انقلاب را نوشتهام.
کتاب توسط انتشارات سوره مهر چاپ شده است، با طرح جلد رضا زواری، در قطع رقعی، شمارگان 2500 نسخه و قیمت 5500 تومان.
+ کتابهای من
در پیامهای وبلاگ مکرر به درخواستهای دوستان برای تهیه کتابهایم برمیخورم. حقیقت هم این است که با این نظام نابسامان توزیع کتاب، بسیاری از این کتابها در بسیاری از شهرها یافت نمیشود.
به همین سبب، من مدتهاست که برای سهولت دستیابی دوستان به کتابهایم، یک امکان خرید پستی آنها را فراهم کردهام، بدین ترتیب که عزیزان، هزینه تهیه و ارسال کتابها را به شماره حسابهایی که دادهام واریز کنند و خبر آن را همراه با نشانیشان توسط ایمیل یا پیام نهادن در وبلاگ به من بفرستند. من کتابهای مورد نظر را برایشان پست خواهم کرد. فهرست کتابها و شماره حساب در بخش «ادامة مطلب» آمده است.
...ادامهی مطلب
+ کتاب کفران در کرمانشاه
دوست عزیز جناب اصغر عظیمی مهر در مورد من و کتاب کفران محبتی کردهاند که خوب است از قول خودشان نقل کنم. این را در قسمت پیامها درج کرده بودند. با سپاس از این دوست گرامی که زمینهساز رسیدن کتاب ناقابل من به دوستان کرمانشاه شدند.
سلام استاد. طاعات قبول. در سفر اخیرم به تهران ۵۰ جلد از کتاب کفران را گرفتم تا در دسترس دوستدارانتان باشد. من یکشنبه آینده آنها را به کتابفروشی معتبر کرمانشاه که پاتوق دوستداران شعر است خواهم داد. شما هم در وبلاگتان اطلاع رسانی کنید که دوستان در کرمانشاه برای خرید کتابتان به این نشانی مراجعه کنند. کرمانشاه. چهارراه اجاق (مدرس) . مطهری غربی. کتابفروشی کتیبه. آقای پدرام.
+ چاپ جدید «روزنه»
مجموعهی آموزشی شعر «روزنه» که مدتی بود نایاب شده بود، تجدید چاپ شد. در این کتاب به معرفی عناصر و فنون شعر پرداختهام، با زبانی ساده و نگرشی نوین.
«روزنه» بار اول در اوایل دههی هفتاد در دو جلد منتشر شد. استقبال خوب شاعران جوان، دانشآموزان و دانشجویان از این کتاب، بازنویسی و انتشار آن را در یک جلد، در سال 1377 در پی داشت. آن نسخهی یکجلدی در سال 1386 به چاپ دوم و اخیراً به چاپ سوم رسید.
این چاپ سوم از نظر نگارش همان چاپ 1377 است، با یک ویرایش و صفحهآرایی جدید. کتاب در 432 صفحه، در قطع رقعی، با شمارگان 2000 نسخه و قیمت 4000 تومان از سوی انتشارات ضریح آفتاب در مشهد منتشر شده است. طرح جلد آن کار وحید عباسی است و صفحهآرایی مثل همیشه کار خودم است.
«روزنه» شاید از حدود یک ماه بعد در کابل در کتابفروشی انتشارات عرفان و در هرات در کتابفروشی ابن عربی در دسترس باشد.
عزیزانی که در ایران و یا خارج از کشور خواستار تهیهی کتاب از طریق پست هستند، میتوانند با ایمیل با من مکاتبه کنند.
+ فصلی از کتاب «این قند پارسی»
کتاب «این قند پارسی» من اخیراً از چاپ برآمد. این کتاب را انتشارات عرفان (محمدابراهیم شریعتی افغانستانی) چاپ کرده است. در «این قند پارسی» به وضعیت زبان فارسی در افغانستان امروز و چالشها و موقعیتهای پیش روی آن پرداختهام. فهرست کتاب چنین است:
پیشینه و گستره
افغانستان و فارسی دری
فارسی در نگاه دولتمردان کشور
فارسی و نظام اداری افغانستان
از «فارسی» تا «دری»
فارسی افغانستان و نهادهای آموزشی
فارسی افغانستان و رسانهها
فارسی افغانستان و تحولات جدید
مهاجرت و زبان فارسی افغانستان
اصالت زبان و ضرورت آن
راههای عملی پالایش و بهسازی زبان
اصول برخورد با زبانهای دیگر
امکانات و قابلیتهای بهسازی زبان
در اینجا یکی از فصلهای کتاب را تقدیم حضورتان میکنم. (عزیزانی که خواستار تهیه این کتاب هستند، میتوانند توسط ایمیل با من تماس بگیرند.)
ادامهی مطلب
+ کتابهایم در نمایشگاه کتاب تهران
جهت اطلاعرسانی به دوستان عرض میکنم که امسال به احتمال قوی این کتابهای مرا در نمایشگاه میتوان یافت.
«گزیده غزلیات بیدل» و «این قند پارسی» و «دیوان خلیلالله خلیلی» در انتشارات عرفان (راهرو 22، غرفه 20 و طبقه دوم، بازار جهانی کتاب، غرفه 67)
«رصد صبح»، «کلید در باز» و «پیاده آمده بودم» در انتشارات سوره مهر
«قصه سنگ و خشت» در انتشارات نیستان. (شبستان، سالن 4، راهرو 24، غرفه 14)
«کفران» در نشر تکا (توسعه کتاب ایران). (شبستان، راهرو 13، غرفه 15)
اگر نشانیهای این دو مورد اخیر را هم یافتم به اطلاع دوستان خواهم رساند.
+ پنج کتاب امسال
به لطف خداوند، در سال جاری و تا این لحظه پنج کتاب از آثارم به چاپ رسیده و یا تجدید چاپ شده است. شاید اطلاعرسانی به دوستان در این مورد خالی از فایده نباشد.
1. پیاده آمده بودم، مجموعه شعر، چاپ سوم، انتشارات سوره مهر، تهران، 86 صفحه، 1100 تومان.
...ادامهی مطلب
+ مرقّع صدرنگ
کتاب «مرقّع صدرنگ» من در همین هفته از چاپ بدرآمد. این مجموعهای از صد رباعی بیدل است با شرح و توضیح که در سلسله کتابهای صدشعری انتشارات سپیدهباوران چاپ شده است. برای این که عزیزان تصویر کاملتری از آن داشته باشند، بخشی از مقدمه را همراه با شرح یکی از رباعیها در اینجا نقل میکنم. خواهندگان کتاب در مشهد میتوانند آن را از مرکز انتشارات در نشانی زیر به دست آورند و برای دیگر شهرها هم شاید به زودی کتاب برسد و یا از طریق مکاتبه با انتشارات قابل وصول باشد.
مرکز پخش: مشهد، چهارراه شهدا، خیابان آزادی 2، مجتمع گنجینة کتاب، کتاب آفتاب، تلفن: 2222204 ـ 2238613 (0511) ـ نشانی الکترونیکی: www.abook.ir ـ پست الکترونیکی: info@abook.ir
...ادامهی مطلب
+ شبکه پستی ارسال کتاب
غالبا با پرسشهای دوستان درباره محل توزیع کتابهایی که تاکنون از من چاپ شده است، مواجهم و البته همواره شرمنده عزیزانی ماندهام که خواستار این کتابها هستند، ولی وضعیت نابسامان توزیع کتاب در این سالها، مانع دسترسی به این کتابها در همه شهرها شده است.
پس بهترین راه چاره را ارسال کتاب به دوستان دانستم، یعنی دریافت سفارش از طریق ایمیل و ارسال کتاب توسط پست. حداقل حسن این روش این است که همه دوستان از همه جای ایران، میتوانند طی مراحلی کتابها را در اختیار داشته باشند. البته برای خارج از ایران هم ارسال کتاب امکان دارد، ولی به دفعات کمتر.
...ادامهی مطلب
+ چاپ دوم گزیده غزلیات بیدل
به لطف خداوند، کتاب «گزیده غزلیات بیدل» به چاپ دوم رسید. این کتاب، حاوی 470 غزل بیدل است همراه با شرحهایی کوتاه برای بیتهای دشوار و نیز یک واژهنامه مفصل از واژگان و اصطلاحات خاص شعر بیدل.
کتاب بار اول در سال 1386 توسط انتشارات عرفان (محمدابراهیم شریعتی افغانستانی) چاپ شد، در قطع رقعی، با 808 صفحه و 3000 نسخه تیراژ.
چاپ دوم نیز تغییری در خود ندارد، جز این که دو سه مورد غلط تایپی کتاب گرفته شده است و البته کیفیت چاپ متن بهتر است، ولی مهمتر از همه این که قیمت آن نیز به تبع گرانشدن کتاب در این سالها، افزایشی چشمگیر یافته است. به همین سبب توصیه من به دوستانی که هنوز کتاب را نخریدهاند این است که اگر این قصد را دارند، تا چاپ اول به کلی نایاب نشده است، از همان چاپ تهیه کنند که به صرف شان است، وگرنه ناچار خواهند بود چاپ دوم را با قیمتی بیش از یک و نیم برابر آن چاپ، بخرند.
البته دوستانی که بخواهند کتاب را به صورت پستی تهیه کنند، میتوانند با نشانی الکترونیک من در تماس شوند.
به هر حال سپاسگزار همه عزیزانی هستم که با استقبال خوب از چاپ اول کتاب، زمینه انتشار مجدد آن را فراهم کردند و امیدوارم که از تهیه این کتاب احساس خسران نکرده باشند.
+ مضمونسازی در شعر بیدل
نوشتة زیر، خلاصهای است از فصلی از کتاب «کلید در باز» که به تازگی روانة بازار شده است. این کتاب، در 350 صفحه از سوی انتشارات سوره مهر در تهران به چاپ رسیده است. کتاب دو پارة بهظاهر مستقل و در باطن مرتبط دارد. بخشی از آن، شرحی است بر چند غزل ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل و بخشی دیگر، بحثی درازدامن است دربارة ابهام و دشواریابی شعر او.
به راستی این «مضمون» چیست که شاعران مکتب هندی چنین مشتاق آناند و بر سر مضامین تازه یا مسروقه، مفاخرهها و مجادلهها میکنند. و باز بیدل در این میان چه رفتاری دارد و مضامین شعرش تا چه حد مایة پیچیدگی شعرش شده است؟
...ادامهی مطلب
+ کلید در باز
به نظر میرسد که طلسم توزیع کتاب «کلید در باز» من شکسته شد. این کتاب به مشهد رسیده است و حداقل در دو جای در دسترس است.
در مشهد:
1. چهارراه شهدا - کنار باغ نادری - آزادی 2 - مجتمع گنجینه کتاب - کتاب آفتاب - تلفن: 2238613 (در اینجا دیگر کتابهای مرا نیز میتوان یافت)
2. چهارراه دکترا - انتشارات امام
اما برای خارج از مشهد، باید گفت که کتاب توسط انتشارات سوره مهر (وابسته به حوزه هنری) چاپ شده است، بنا بر این باید در بسیار جایها در دسترس باشد. اگر هم نبود، سوره مهر امکان ارسال پستی کتاب دارد، یعنی میتوان با شماره تلفن 66469948 (واحد اشتراک سوره مهر در تهران) تماس گرفت و سفارش داد و یا به نشانی انترنتی www.iricap.com/sub.asp مراجعه کرد.
این کتاب درباره شعر بیدل است و شاید در همین روزها نقد و معرفی یکی از دوستان بر آن را در وبلاگم بگذارم.
+ شبکه پستی ارسال کتاب
غالبا با پرسشهای دوستان درباره محل توزیع کتابهایی که تاکنون از من چاپ شده است، مواجهم و البته همواره شرمنده عزیزانی ماندهام که خواستار این کتابها هستند، ولی وضعیت نابسامان توزیع کتاب در این سالها، مانع دسترسی به این کتابها در همه شهرها شده است.
پس بهترین راه چاره را ایجاد یک شبکه شخصی ارسال کتاب به دوستان دانستم، یعنی دریافت سفارش از طریق ایمیل و ارسال کتاب به دوستانی که سفارش میدهند، توسط پست. حداقل حسن این روش این است که همه دوستان از همه جای ایران، میتوانند طی مراحلی کتابها را در اختیار داشته باشند. متاسفانه محدودیتهای موجود در مورد ارسال هزینه و یا پست کتاب برای خارج از ایران، سبب شده است که در این مرحله، فقط برای داخل ایران برنامهریزی کنم. اگر تعداد قابل توجهی متقاضی در خارج از ایران هم باشند، شاید در گام بعدی بتوانم این شبکه را به نحو مطلوب گسترش دهم.
بنابراین من یک شماره حساب بانکی معرفی میکنم. دوستان میتوانند هزینة کتابها را به آن حساب واریز کنند و شماره و تاریخ حواله و فهرست کتابهای درخواستی خود را با ایمیل به من بفرستند. آنگاه کتابها به نشانیای که در ایمیل نوشتهاند ارسال خواهد شد.
میدانم که این کار، در این روزگار پرمشغله برایم یک مشغله جدید خواهد بود، ولی چارهای نیست و من امیدوارم حداقل بدین ترتیب شرمنده دوستان نمانم.
باری، فهرست و مشخصات کتابهایی که در دسترس دارم و میتوانم به دوستان بفرستم، این است.
۱. قصة سنگ و خشت، گزینة شعرها، کتاب نیستان، چاپ چهارم، ۱۴۲ صفحه، رقعی، ۱۸۰۰ تومان
۲. شعر پارسی، گزیده و سرگذشت شعر پارسی از آغاز تا امروز، انتشارات ضریح آفتاب، ۴۹۴ صفحه، رقعی، ۱۸۰۰ تومان
۳. روزنه، مجموعة آموزشی شعر، چاپ دوم، انتشارات ضریح آفتاب، ۴۳۲ صفحه، رقعی، ۳۰۰۰ تومان
۴. همزبانی و بیزبانی (مباحثی دربارة زبان فارسی و بهویژه فارسی افغانستان)، نشر عرفان، ۲۲۴ صفحه، ۱۸۰۰ تومان
۵. دیوان خلیلالله خلیلی، به کوشش محمدکاظم کاظمی، نشر عرفان، ۸۷۰ صفحه، وزیری، با جلد گالینگور، ۸۹۰۰ تومان
۶. گزیده غزلیات بیدل، به کوشش محمدکاظم کاظمی، نشر عرفان، ۸۰۸ صفحه رقعی، با جلد گالینگور، ۸۰۰۰ تومان.
۷. سرگذشت یتیم جاوید، محمد شوکتالتونی، ترجمه صلاحالدین سلجوقی، ویرایش محمدکاظم کاظمی، نشر عرفان، ۸۳۲ صفحه، وزیری، ۹۵۰۰ تومان.
۸. افغانستان در پنج قرن اخیر، میر محمدصدیق فرهنگ، چاپ نوزدهم، ویرایش محمدکاظم کاظمی، نشر عرفان، ۱۳۰۰ صفحه، وزیری، (۲ جلد در یک مجلد)، ۱۲۰۰۰ تومان.
۹. کلیدِ درِ باز، رهیافتهایی در شعر بیدل، چاپ اول، انتشارات سوره مهر، ۳۵۰ صفحه، رقعی، ۴۶۰۰ تومان.
١٠ . به اینها بیفزایید شمارههای مختلف مجله خط سوم و سالنامه فرهنگی موسسه در دری را که تازه منتشر شده است. قیمت هر جلد از اینها ۲۰۰۰ تومان است.
و این هم شماره حساب:
حساب کوتاهمدت شماره ۸۰۰۰۸۳۶ در بانک ملی ایران، شعبة میدان امام خمینی مشهد (کد ۸۵۳۷) به اسم محمدکاظم کاظمی
هزینة پست کتابها را خود تقبل میکنم، ولی اگر دوستانی بخواهند که مرسوله با نوع خاصی از پست، مثلا پیشتاز یا سفارشی ارسال شود، میتوانند هزینة آن را بر مبنای ده درصد از کل هزینة کتابها ارسال فرمایند.
نشانی الکترونیک من: mkkazemi@yahoo.com
+ کلید در باز
بالاخره به لطف خداوند کتاب «کلید در باز» هم از چاپ برآمد. این کتاب دومین ثمرة کارم در این چند سال سر و کار داشتن با شعر بیدل بوده است. این کتاب توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است در 2200 نسخه و با قیمت 4800 تومان، در قطع رقعی.
جناب شریعتی افغانستانی وعده داده است که کتاب را به داخل افغانستان هم خواهد رساند. تا ببینیم چه میشود.
آنچه در پی میآید مقدمه کتاب است که برای آشنایی دوستان با چند و چون آن تقدیم میشود.
مقدمه
کتاب حاضر، دو پارة بهظاهر مستقل و در باطن مرتبط دارد. بخشی از آن، شرحی است بر چند غزل ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل و بخشی دیگر، بحثی درازدامن است دربارة ابهام و دشواریابی شعر او. میتوان گفت این بحث، مقدمهای است برای آن شرحها و یا آن شرحها کاربرد عملی نتایج بحث است در شعر بیدل.
شعر ابوالمعانی در پهنة ادبیات فارسی دری در صورت و سیرت کمنظیر است و حتی از جهاتی بینظیر. ولی این شعر، با همه قدرت و قابلیت، با داوریهایی گوناگون و گاه متضاد روبهرو بوده است. گروهی او را در ردیف بزرگترین شاعران فارسیزبان همچون مولانا، حافظ، سعدی و فردوسی شمردهاند و گروهی تا حد شاعران کماهمیت فارسی فرودش آورده و متصف به صفاتی همچون «زیادهروی در خیالبندی و نازکاندیشی»1 و «خیالبافی پیچیده و دور از ذهن و پرتعقید و اغلاق»2 دانستهاند.
مرا سرِ چند و چون در این داوریها نیست و دوست نمیدارم مجالی را که برای شناخت بیشتر بیدل فراهم شده است، صرف این قیل و قال سازم. فقط میخواهم با هم، راهی برای رفع یکی از موانع آشنایی با شعر او بیابیم و آن، «ابهام» یا «دشواریابی» یا «پیچیدگی» یا «اغلاق» یا هر چیز دیگری است که گاه به واقع و گاه به توهّم مانع انس بهتر با این شاعر میشود. پس مخاطبان واقعی این کتاب، نه منکران و معارضان بیدل، بل کسانیاند که با وجود علاقه به این شاعر، به سبب بعضی دشواریها یا تصوّر دشواریها، نمیتوانند آن لذتی را از شعر او ببرند که انتظار دارند.
گفتیم «تصوّر دشواریها» و واقعیت همین است که گاه این دشواریها بیش آن که اصالت و واقعیت داشته باشد، نوعی توهّم بوده است و ناشی از الفتنداشتن با این سبک شعر. این را آنگاه بهتر درک میکنیم که باری بعد از خاتمة کتاب حاضر، به سراغ بیتهای پیچیدة بیدل برویم و دریابیم که تا چه حد در این دشوارنمایی اغراق شده است.
محشوربودن دایمی با شعر بیدل البته بهترین چارة کار است; ولی نمیتوان انتظار داشت که در این زمانة عسرت، همه دوستداران این شاعر، سی و چند هزار بیت غزلیاتش را چند بار دوره کنند. پس باید به مدد بازگوکردن تجربهها و دریافتهایمان، این مسیر را برای هم کوتاه سازیم تا راهی را که یکی از ما پیموده است، دیگری با همان دشواری نپیماید و کلیدی را که یکی یافته است، دیگری هم به کار گیرد. این کتاب، با همین هدف فراهم آمده است. میخواهیم پا به پای هم در جهان پر رمز و راز بیدل قدم نهیم، هم زیباییها را دریابیم و هم گرهها را بگشاییم; هرچند گاهی این گرهها، خود سرشار از زیبایی است.
این کتاب در آغاز قرار بود صرفاً شرحی ذوقی بر چند غزل بیدل باشد و نامش نیز «در خانة آینه» پیشبینی شد. ولی به نظر آمد که میتوان در کنار آن، راهِ گشایش بسیاری از گرههای شعر بیدل را نیز دریافت، تا کار خوانندة علاقهمند، برای دیگر غزلها نیز سهل باشد. چنین شد که مقدمهای نسبتاً مفصّل دربارة صوَر ابهام و دشواری در شعر بیدل فراهم آمد، توأم با شواهد و مثالهایی که در این بیست سال یادداشت کردهبودم و اینهمه، خود رسالهای دیگر شده بود با عنوان «کلید درِ باز». بدین ترتیب، دو بخشِ مستقل ولی مرتبط این کتاب، به اعتبار یکسانیِ هدف، به هم جوش خورد و حاصل، آنچیزی شد که اینک پیش روی شماست.
در بخش «کلید درِ باز»، به مقتضای بحث، بیشتر به دشواریها پرداختهام و از جوانب هنری و بلاغی شعر ـ که بسیار هم میتوانست جذاب باشد ـ درگذشتهام. اشاره به این بدایع را گذاشتهام برای بخش دوم کتاب، یعنی «در خانة آینه». در آنجا کوشیدهام غزلهایی را برگزینم که در عین دشواری نسبی، از بهترین آثار این شاعر ـ به گمان من ـ هستند.
من در این کتاب، هیچ ادّعایی فراتر از بیان تجربهها و به اشتراکگذاشتن یافتههایم با خوانندگان، ندارم. نه مدعی شرح و تفسیری همهجانبه از شعر بیدل هستم و نه تصوّر کشف و شهودی به من دست دادهاست. شاید کسی دیگر با همین مقدار ـ یا کمتر از آن ـ تأمل در کار این شاعر، به دریافتهایی دقیقتر و همهجانبهتر برسد و ما را نیز در آنها شریک سازد.
به همین ترتیب، ادعایی گزاف و بزرگتر از دهان این دانشآموز است اگر بگویم که بر دشواریهای شعر ابوالمعانی وقوفی اطمینانبخش یافتهام، آن هم در حالی که تا همین اواخر معنای اولین بیت از اولین غزل او، به تمام و کمال بر من مکشوف نبود. فقط میتوانم گفت که تا حدود زیادی توانستهام جوانب و انواع ابهام شعر بیدل را دستهبندی کنم و برای گشودن هر دسته، روشی خاص آن به دست دهم، بهگونهای که خوانندة جستوجوگر پس از خواندن این کتاب، بتواند بسیاری از دشواریها را از پیش بردارد.
باری، در این رساله نه قصد درپیچیدن به احوال و آثار شاعر را دارم و نه سرِ خواننده را با بازگویی آرای تذکرهنویسان به درد میآورم. نه به رموز عرفانی شعر بیدل اشتغال میورزم و نه از جهاننگری او داد سخن میدهم. به همین لحاظ، مباحث این کتاب را بیشتر متکی به شعر بیدل خواهید یافت، نه به تذکرهها و متون عرفانی و یا آثار دیگر شاعران فارسیزبان، حتی شاعران مکتب هندی.
شعرهای بیدل را از دیوان چاپ کابل نقل کردهام و این کتاب، کلیات چهارجلدی مطبوعة وزارت علوم افغانستان به تصحیح خالمحمد خسته و دیگران است.3 در کنار آن، به کلیات بیدل تصحیح بهداروند ـ عباسی و متن صوتی غزلیات بیدل با روایت مرحوم حسن حسینی هم نظر داشتهام، بهویژه در موارد ابهام در نسخة کابل.
ولی با همه اتکایی که به خود شعر بیدل داشتهام، از پژوهشهای سودمند دیگر بیدلشناسان و اهل تحقیق هم بیبهره نبودهام، بهویژه از کتابهای شاعر آینههای دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی، نقد بیدل صلاحالدین سلجوقی، بیدل، سپهری، سبک هندی حسن حسینی، اسیر بیدل محمد عبدالحمید اسیر و واژهنامة شعر بیدل دکتر اسدالله حبیب.
ولی آنچه بیش از هر چیز در ذوق تحقیق من نسبت به بیدل مؤثر بوده است، آثار جاودان آوازخوان بزرگ افغانستان، استاد محمدحسین سرآهنگ (1302 ـ 1361 ش) است. استاد مرحوم، علاوه بر مهارت تمام در غزلخوانی، ذوقی بسیار خوب در انتخاب غزلهای بیدل داشت و قدرتی شگرف در یافتن شواهدی از شعر او برای گرهگشایی از بیتهای دشوار. من بخش عمدهای از علاقه و شناخت خویش نسبت به بیدل را مرهون آهنگهایی هستم که استاد از غزلهای او اجرا کرده و اینها انیس لحظات خلوتم بوده است.
یادآوری این نکته ضرورت دارد که بخش عمدهای از شرح غزلهای بیدل، پیش از این و به صورت سلسلهوار در مجلة شعر چاپ شده است (از شمارة 37 تا 52 / تابستان 1383 تا تابستان 1386). آنها را با یک بازنگری در اینجا گرد آوردهام، با سپاسگزاری ویژه از سردبیر این مجلّه، دوست شاعرم جناب مصطفی محدثیخراسانی که آن سلسله را با توصیه و تشویق ایشان نوشته بودم.
به همین گونه باید از دیگر بانی انتشار این کتاب قدردانی کنم، شاعر و پژوهشگر ارجمند جناب سید عبدالرضا موسوی که فکر انتشار اثر از ایشان بود و در تهیة منابع پژوهش و نیز رساندن این کتاب به مرحلة چاپ، مشفقانه یاریام کرد.
یار دیرین، سید ابوطالب مظفری مانند همیشه با نظرهای اجمالی ولی سازندهاش در این کتاب یاریگرم بوده است. به همین گونه در طول مدت اشتغالم بدین کار، از تشویق و حمایت معنوی خانوادهام برخوردار بودهام. این نعمت را شاکرم و سپاسگزار.
1. ذبیحالله صفا، تاریخ ادبیات ایران (خلاصه)، جلد چهارم، صفحة 537.
2. احمد گلچین معانی، فرهنگ اشعار صائب، صفحة 10. البته استاد گلچین معانی به نام بیدل تصریح نمیکند و کل پیروان هندیِ صائب را ـ که بیدل مسلماً از آن جمع است ـ با این صفات مینوازد.
3. جلد اول این کتاب که حاوی غزلیات است، بارها در ایران تجدید چاپ شده است و من نسخة دوجلدی چاپ نشر بینالملل، با مقدمة منصور منتظر را در اختیار دارم.
+ شبکه پستی ارسال کتاب
غالبا با پرسشهای دوستان درباره محل توزیع کتابهایی که تاکنون از من چاپ شده است، مواجهم و البته همواره شرمنده عزیزانی ماندهام که خواستار این کتابها هستند، ولی وضعیت نابسامان توزیع کتاب در این سالها، مانع دسترسی به این کتابها در همه شهرها شده است.
پس بهترین راه چاره را ایجاد یک شبکه شخصی ارسال کتاب به دوستان دانستم، یعنی دریافت سفارش از طریق ایمیل و ارسال کتاب به دوستانی که سفارش میدهند، توسط پست. حداقل حسن این روش این است که همه دوستان از همه جای ایران، میتوانند طی مراحلی کتابها را در اختیار داشته باشند. متاسفانه محدودیتهای موجود در مورد ارسال هزینه و یا پست کتاب برای خارج از ایران، سبب شده است که در این مرحله، فقط برای داخل ایران برنامهریزی کنم. اگر تعداد قابل توجهی متقاضی در خارج از ایران هم باشند، شاید در گام بعدی بتوانم این شبکه را به نحو مطلوب گسترش دهم.
بنابراین من یک شماره حساب بانکی معرفی میکنم. دوستان میتوانند هزینة کتابها را به آن حساب واریز کنند و شماره و تاریخ حواله و فهرست کتابهای درخواستی خود را با ایمیل به من بفرستند. آنگاه کتابها به نشانیای که در ایمیل نوشتهاند ارسال خواهد شد.
میدانم که این کار، در این روزگار پرمشغله برایم یک مشغله جدید خواهد بود، ولی چارهای نیست و من امیدوارم حداقل بدین ترتیب شرمنده دوستان نمانم.
باری، فهرست و مشخصات کتابهایی که در دسترس دارم و میتوانم به دوستان بفرستم، این است.
۱. قصة سنگ و خشت، گزینة شعرها، چاپ چهارم، ۱۴۲ صفحه، رقعی، ۱۸۰۰ تومان
۲. شعر پارسی، گزیده و سرگذشت شعر پارسی از آغاز تا امروز، ۴۹۴ صفحه، رقعی، ۱۸۰۰ تومان
۳. روزنه، مجموعة آموزشی شعر، چاپ جدید، ۴۳۲ صفحه، رقعی، ۳۰۰۰ تومان
۴. همزبانی و بیزبانی (مباحثی دربارة زبان فارسی و بهویژه فارسی افغانستان)، ۲۲۴ صفحه، ۱۸۰۰ تومان
۵. دیوان خلیلالله خلیلی، به کوشش محمدکاظم کاظمی، ۸۷۰ صفحه، وزیری، با جلد گالینگور، ۸۹۰۰ تومان
۶. گزیده غزلیات بیدل، به کوشش محمدکاظم کاظمی، ۸۰۸ صفحه رقعی، با جلد گالینگور، ۸۰۰۰ تومان.
۷. سرگذشت یتیم جاوید، محمد شوکتالتونی، ترجمه صلاحالدین سلجوقی، ویرایش محمدکاظم کاظمی، ۸۳۲ صفحه، وزیری، ۹۵۰۰ تومان.
۸. افغانستان در پنج قرن اخیر، میر محمدصدیق فرهنگ، چاپ نوزدهم، ویرایش محمدکاظم کاظمی، ۱۳۰۰ صفحه، وزیری، (۲ جلد در یک مجلد)، ۱۲۰۰۰ تومان.
۹. کلید در باز، رهیافتهایی در شعر بیدل، چاپ اول، سوره مهر، ۳۵۰ صفحه، رقعی، ۴۶۰۰ تومان.
۱۰ . به اینها بیفزایید شمارههای مختلف مجله خط سوم و سالنامه فرهنگی موسسه در دری را که تازه منتشر شده است. قیمت هر جلد از اینها ۲۰۰۰ تومان است.
و این هم شماره حساب:
حساب کوتاهمدت شماره ۸۰۰۰۸۳۶ در بانک ملی ایران، شعبة میدان امام خمینی مشهد (کد ۸۵۳۷) به اسم محمدکاظم کاظمی
هزینة پست کتابها را خود تقبل میکنم، ولی اگر دوستانی بخواهند که مرسوله با نوع خاصی از پست، مثلا پیشتاز یا سفارشی ارسال شود، میتوانند هزینة آن را بر مبنای ده درصد از کل هزینة کتابها ارسال فرمایند.
نشانی الکترونیک من: mkkazemi@yahoo.com
+ شبکه پستی ارسال کتاب
غالبا با پرسشهای دوستان درباره محل توزیع کتابهایی که تاکنون از من چاپ شده است، مواجهم و البته همواره شرمنده عزیزانی ماندهام که خواستار این کتابها هستند، ولی وضعیت نابسامان توزیع کتاب در این سالها، مانع دسترسی به این کتابها در همه شهرها شده است.
پس بهترین راه چاره را ایجاد یک شبکه شخصی ارسال کتاب به دوستان دانستم، یعنی دریافت سفارش از طریق ایمیل و ارسال کتاب به دوستانی که سفارش میدهند، توسط پست. حداقل حسن این روش این است که همه دوستان از همه جای ایران، میتوانند طی مراحلی کتابها را در اختیار داشته باشند. متاسفانه محدودیتهای موجود در مورد ارسال هزینه و یا پست کتاب برای خارج از ایران، سبب شده است که در این مرحله، فقط برای داخل ایران برنامهریزی کنم. اگر تعداد قابل توجهی متقاضی در خارج از ایران هم باشند، شاید در گام بعدی بتوانم این شبکه را به نحو مطلوب گسترش دهم.
بنابراین من یک شماره حساب بانکی معرفی میکنم. دوستان میتوانند هزینة کتابها را به آن حساب واریز کنند و شماره و تاریخ حواله و فهرست کتابهای درخواستی خود را با ایمیل به من بفرستند. آنگاه کتابها به نشانیای که در ایمیل نوشتهاند ارسال خواهد شد.
میدانم که این کار، در این روزگار پرمشغله برایم یک مشغله جدید خواهد بود، ولی چارهای نیست و من امیدوارم حداقل بدین ترتیب شرمنده دوستان نمانم.
باری، فهرست و مشخصات کتابهایی که در دسترس دارم و میتوانم به دوستان بفرستم، این است.
۱. قصة سنگ و خشت، گزینة شعرها، چاپ سوم، ۱۴۲ صفحه، رقعی، ۱۴۵۰ تومان
۲. شعر پارسی، گزیده و سرگذشت شعر پارسی از آغاز تا امروز، ۴۹۴ صفحه، رقعی، ۱۸۰۰ تومان
۳. روزنه، مجموعة آموزشی شعر، چاپ جدید، ۴۳۲ صفحه، رقعی، ۳۰۰۰ تومان
۴. همزبانی و بیزبانی (مباحثی دربارة زبان فارسی و بهویژه فارسی افغانستان)، ۲۲۴ صفحه، ۱۸۰۰ تومان
۵. دیوان خلیلالله خلیلی، به کوشش محمدکاظم کاظمی، ۸۷۰ صفحه، وزیری، با جلد گالینگور، ۸۹۰۰ تومان
۶. گزیده غزلیات بیدل، به کوشش محمدکاظم کاظمی، ۸۰۸ صفحه رقعی، با جلد گالینگور، ۸۰۰۰ تومان.
۷. سرگذشت یتیم جاوید، محمد شوکتالتونی، ترجمه صلاحالدین سلجوقی، ویرایش محمدکاظم کاظمی، ۸۳۲ صفحه، وزیری، ۹۵۰۰ تومان.
۸. افغانستان در پنج قرن اخیر، میر محمدصدیق فرهنگ، چاپ نوزدهم، ویرایش محمدکاظم کاظمی، ۱۳۰۰ صفحه، وزیری، (۲ جلد در یک مجلد)، ۱۲۰۰۰ تومان.
۹ . به اینها بیفزایید شمارههای مختلف مجله خط سوم و سالنامه فرهنگی موسسه در دری را که تازه منتشر شده است. قیمت هر جلد از اینها 2000 تومان است.
و این هم شماره حساب:
حساب کوتاهمدت شماره ۸۰۰۰۸۳۶ در بانک ملی ایران، شعبة میدان امام خمینی مشهد (کد ۸۵۳۷) به اسم محمدکاظم کاظمی
هزینة پست کتابها را خود تقبل میکنم، ولی اگر دوستانی بخواهند که مرسوله با نوع خاصی از پست، مثلا پیشتاز یا سفارشی ارسال شود، میتوانند هزینة آن را بر مبنای ده درصد از کل هزینة کتابها ارسال فرمایند.
نشانی الکترونیک من: mkkazemi@yahoo.com
+ چاپ چهارم قصه سنگ و خشت
خدای را سپاسگزارم که با عنایت دوستان و عزیزان، کتاب قصه سنگ و خشت، به چاپ چهارم رسید. این کتاب گزیدهای از شعرهایم است و بار اول در سال ۱۳۸۳ توسط انتشارات نیستان منتشر شد. ضمن سپاسگزاری از مسئولان این انتشارات، به ویژه جناب سیدعلی شجاعی و نیز دوستانی که با استقبال از این کتاب، این توفیق را برای بنده فراهم کردند، اینک یکی از آخرین شعرهای این کتاب را تقدیم حضور میکنم.
سیب
سیب سرخی به روی سینی سبز، اینچنین کردهاند میزانت
اینچنین کردهاند میزانت، پیش روی هزار مهمانت
روزگاری به شاخسار بلند، آزمونگاه سنگها بودی
سنگهایی که زخمها به تو زد، زخمهایی که کرد ارزانت
یادِ روزی که عابران فقیر حسرت خوردن تو را خوردند
و به صد اضطراب و دلدله چید یک نفر از تَبَنْگِ دکّانت
اینک، ای سیب! شکل خوردهشدن بستة انتخاب مهمانهاست
تا چهسان میکنند تقسیمت، تا چه میآورند بر جانت
آن یکی پوستکنده میخواهد، آن یکی چارقاش میطلبد
آن یکی تیز میکند چنگال، آن یکی میکَنَد به دندانت
q
میخوری سنگ، میشوی کنده، میخوری کارد، میشوی رنده
سیببودن مسیر خوبی نیست، میکند از خودت پشیمانت
سیب سرخی به روی سینی سبز، سرنوشتی سیاه در فرجام...
چندی ای سیب! سنگ شو که کسی نتواند دهد به مهمانت
آذر 1382
+ آرزویی دور که در من بیدار شد
گفتوگو با محمدکاظم کاظمی
به مناسبت انتشار «گزیده غزلیات بیدل»
نقل از روزنامه تهران امروز - پنجشنبه ۲۹ آذر ۸۶ (با سپاس از جناب عباس محبعلی و حامد یعقوبی که زحمت انجام این گفتوگو را کشیدهاند)
چاپهای متعدد دیوان بیدل در چند سال گذشته، از این خبر میدهد که استقبال مخاطب اهل شعر ایرانی از بیدل دهلوی زیاد شده است. آیا شما قائل به این اقبال هستید و علت آن را چه میدانید؟
بله، این اقبال کاملاً مشهود است. البته بیدل شاعر توانایی بوده است و کاملاً ظرفیت مطرحشدن در این حد را دارد. به واقع استقبال از شاعری مثل بیدل در یک جامعه فارسیزبان اهل مطالعه چندان عجیب نیست. عجیب این بود که این شاعر، در میان این چنین مخاطبانی سالها گمنام ماند.
شما در مورد علل این گمنامی چه نظری دارید؟
اگر خیلی خلاصه بگویم، به نظر من یک علت اصلی، گمنامی کلی شاعران مکتب هندی و مغضوببودن این مکتب در دیدگاه ادبای سنتی ماست. علت دیگر، فاصله جغرافیایی حوزه زندگی بیدل با مخاطبان ایرانی است، چون میدانیم که به طور طبیعی، ما ملل مشرقزمین، یک رفتار ملیگرایانه ناخوشایند داریم، به طوری که اگر یک شاعر یا نویسنده را نتوانیم به نحوی به کشور خویش منسوب کنیم، چندان به او بهایی نمیدهیم. من چند سال پیش یک مقاله مفصل نوشتم و در آنجا با شواهد و قراینی نشان دادم که یکی از علل اصلی مطرحنشدن بیدل در ایران، همین بوده است که نه در اینجا متولد شده و نه در اینجا درگذشته و نه هم باری به این کشور سفر کرده است. از اینکه بگذریم، پیچیدگی نسبی شعر بیدل و زبان خاص او که به فارسی رایج در افغانستان و شبه قاره نزدیکتر است هم مؤثر بوده است. اما درباره علل شهرت بیدل در سالهای اخیر، باید گفت چیزهایی رخ داده که بر این موانع غلبه کرده است. انتشار آثار بیدل، مهمترین اینها بود. پس از آن، پژوهشهای چند ادیب سرشناس ایران درباره بیدل بود، یعنی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی و مرحوم حسن حسینی که هر یک از آنها، بر یک گروه از مخاطبان شعر، نفوذ و تأثیر ویژهای داشتند.
فکر میکنید تلاش شاعران و نویسندگان جوان هم در این میان مؤثر بوده است؟
بله، قطعاً. به واقع ما یک گروه شاعر نسل انقلاب داشتیم که اینان رجعتی دوباره به سوی قالبهای کهن کرده بودند، ولی این رجعت توأم با نوعی انتظار نوگرایی بود. از میان شاعران کهن، بیدل بهتر میتوانست انتظار این گروه را برآورده کند.
کتاب «گزیده غزلیات بیدل» شما به عقیده کسانی که آن را خواندهاند، کار شسته، رفته و خوبی است. آیا این گزیده تحقق آرزویی دور بود یا آشفته بازار چاپهای متعدد دیوان بیدل و لزوم ارائه یک اثر پیراسته شما را به این کار ترغیب کرد؟
یک آرزوی دور بود که باز در من بیدار شد. من به واقع دو بار دیگر هم به این کار دست زده بودم. بار اول، گزینش و چاپ کتاب «از چیدن رنگ» بود که با همکاری آقایان مجید نظافت و مصطفی محدثی انجام دادیم. بار بعدی، وقتی بود که از سوی پژوهشکده حوزه هنری، انتشار یک گزیده غزلیات بیدل به کوشش بیدلدوستانی از سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان پیشنهاد شد. ولی آن طرح ناتمام ماند و به ثمر نرسید. من در این مدت، چند بار غزلهای بیدل را دوره کرده بودم و برای آن گزیده سهجانبه هم یک مرور دیگر کرده بودم. کم کم به این نتیجه رسیدم که این کار با یک همت شخصی و انفرادی زودتر به نتیجه میرسد. این بود که از اوایل سال 1384 دست به کار شدم و کتاب دو سال و نیم بعد از آن از چاپ برآمد.
با توجه به اینکه پیش از این هم یکی دو گزیده روانه بازار شده است، مثل کار آقای یوسفنیا و محمدی، آیا فکر میکنید انتشار گزیدههای متعددی از غزلیات بیدل ضرورت داشته است؟
بله. ما از کتابهای مختلف و متنوع ضرر نمیکنیم، چون بیدل یک شاعر دیرآشناست و علاوه بر آن، در عوالم و حال و هواهای مختلف شعر سروده است. یعنی شعرش هم از نظر سطح دشواری متنوع است و هم از نظر معانی و مضامین. به همین سبب، هر کس ممکن است از زاویهای با این شعر انس یابد و از همین زاویه دست به گزینش بزند. به همین ترتیب، هر گروه از مخاطبان هم ممکن است به تبع ذوق و سلیقه خود با بعضی از این گزیدهها رابطه بهتری برقرار کنند. با این همه، من تلاش کردهام که این گزیده تا حد امکان دربرگیرنده سطوح مختلف و مضامین گوناگون شعر بیدل باشد. آنچه در این مسیر به من کمک کرده است، بازخوانیهای متعدد غزلیات بیدل و سبک و سنگینکردنهای پیاپی غزلهای انتخابی بوده است. به همین لحاظ، من گمان میکنم این گزیده طیف نسبتاً وسیعتری از مخاطبان را اقناع کند. البته باید منتظر ماند و دید که نظر اهل فن درباره این گزیده چیست و من تا چه حد توانستهام به هدفم برسم.
هنوز مهمترین تصحیح بیدل، تصحیح خالمحمد خسته است که اتفاقا به اشتباه آن را به مرحوم خلیلالله خلیلی نسبت دادهاند. ویژگی این تصحیح در چیست؟
در واقع این تصحیح یک کار شخصی نیست، بلکه حاصل تلاش یک نسل از بیدلشناسان افغانستان است. این کار حدود یک قرن پیش، زیر نظر نصرالله خان نایبالسلطنه وقت افغانستان شروع شد و تا حرف «دال» ادامه یافت. بعدا مرحوم خالمحمد خسته و دیگران، کار تصحیح را از حرف دال به بعد ادامه دادند و این شد که دیوان چاپ کابل به دست آمد. ولی این گروه، با همه علاقه و شناختی که نسبت به بیدل داشتند، غالباً ادبایی سنتی بودند و تصحیح آنان چندان با اصول نوین تصحیح متون سازگار نیست. این دیوان، چنان که گردآورندگان آن گفتهاند، به حدود شصت نسخه متکی بوده است، ولی متأسفانه نه نسخه بدلها ضبط شده است و نه حتی فهرست آن نسخهها در مقدمه دیوان آمده است. در واقع تمام ردپاهای پیشین پاک شده است. به همین دلیل، نمیدانیم تا چه حد میتوان به این دیوان اعتماد کرد. یعنی وقتی به یک مورد ابهام بر میخوریم، نمیدانیم این یک اشتباه تایپی است یا خطای استنساخی و یا شعر بیدل در اصل همینطور بوده است.
خیلی از کسانی که با بیدل آشنایی دارند، معتقدند مهمترین خدمت به شعر بیدل، زدودن غلطهای چاپی از نسخههای موجود است. با توجه به اینکه چاپهای تازه در ایران نیز نه تنها این غلطها را اصلاح نکرده که به آن دامن زده و حتی غلطهای تازهتری را به وجود آورده است، لزوم این کار را چقدر احساس میکنید؟
در ابتدا باید بگویم که وجود این غلطهای بیشمار، واقعاً برای خواندن شعر بیدل دردسرآفرین شده است و چه بسیار از مشکلاتی که ما در فهم شعر بیدل داریم، به واقع به خاطر آن غلطهاست. شما ببینید که این بیت از بیدل چقدر نازیبا و شاید حتی بیتناسب به نظر میآید:
در گلستانی که بوی وعده دیدار توست
میکند جای نگه چون برگ از اشجار گل
همین بیت، در قصاید بیدل این طور آمده است و ملاحظه میکنید که چه تصویر زیبایی است. از درخت ها، به جای برگ آینه میروید.
در گلستانی که بوی وعده دیدار توست
میکند آینه جای برگ از اشجار، گل
بعضی از این غلطها محرز نیست، ولی بعضی به راحتی قابل تشخیص است. شما این بیت را ببینید:
پیش که درم جیب که گردون ستمگر
عقلم به در دل زد و بشکست کلیدم
خوب این روشن است که «عقلم» نیست و «قفلم» است. به نظر من کسانی که در سالهای اخیر مکرراً غزلیات بیدل را چاپ کردهاند، حداقل باید همین غلطهای بارز را رفع میکردند، که متأسفانه غالباً نکردهاند.
از اینکه بگذریم، این غزلیات به یک مرتبسازی دقیق الفبایی نیاز داشت که نشده است. هماهنگی و بهنجار بودن رسمالخط، نقطهگذاری و امثال اینها حداقل میتوانست به همان نسخه کابل یک کیفیت مطلوبتر بدهد.
به تازگی شاهد چاپ متعدد قسمتهایی از دیوان بیدل بودهایم، مثل دیوان سهجلدی اکبر بهداروند و پرویز عباسی داکانی، غزلیات تکجلدی بهداروند، غزلیات دو جلدی بهداروند، رباعیات بیدل به کوشش بهداروند، رباعیات بیدل داکانی، دیوان غزلیات سهجلدی دکتر محمدسرور مولایی و چند گزیده و تصحیح و کوشش دیگر. ارزیابی شما از این کارها چیست؟
من متأسفانه بعضی از این کتابها را ندیدهام و نمیتوانم در هر مورد داوری دقیقی بکنم. ولی اینقدر میتوان گفت که این کتابها و دیگر آثاری که در دست داریم، غالباً به همان نسخه کابل مبتنی است و از نسخههای دیگر در آنها فقط به صورت کمکی استفاده شده است. در بعضی موارد هم عیناً همان دیوان کابل تجدید چاپ شده است. ولی ما نیاز به دیوانی داریم که در کل بر نسخههای خطی یا نسخههای چاپی قدیمتر مبتنی باشد. در غیر آن صورت، ما همیشه یک کتاب را تجدید چاپ میکنیم، ولو به صورت کمغلطتر. مساله مهم دیگر این است که ممکن است بسیاری از شعرهایی که در دیوان کابل آمده است، از بیدل نباشد، یا برعکس، شاید او شعرها یی خارج از این دیوان هم داشته باشد. یک کار اصلی در تصحیح دیوان بیدل، دست یافتن به یک متن جامع و در عین حال پیراسته از کل شعرهای اوست.
ملاحظه میکنید که ما تا فراهمآوردن یک متن منقح از دیوان بیدل، راه دشوار و درازی در پیش داریم. به همین دلیل، همه به آسانترین کار روی میآورند، یعنی چاپهای پیاپی دیوان کابل.
فکر میکنید آیا روزی خواهد رسید که دیوان بیدل نیز در کتابخانههای عموم مردم ایران در کنار کتابهایی چون حافظ و فردوسی و مولانا و سعدی جای گیرد؟
بیدل بسیار سریعتر و بیشتر از پیشبینیهای ما در ایران نفوذ کرد. وقتی کتاب «شاعر آینهها» چاپ شد، یکی از استادان دانشگاه در معرفی آن نوشته بود که «با این کتاب، دیگر دیوان چند جلدی و غیر قابل حمل و نقل کابل روی چاپخانه را به خود نخواهد دید.» ولی من و شما دیدیم که آن دیوان نه تنها روی چاپخانه را دید بلکه به چاپهای پیاپی رسید. تا جایی که من برآورد کردم، تا اوایل دهه هفتاد، یعنی در کمتر از یک دهه پس از اولین انتشار غزلیات بیدل در ایران، حدود بیست هزار نسخه از آن در نوبتهای متوالی چاپ شد. این عدد کمی نیست. دیوان بیدل در افغانستان در ظرف نیم قرن، فقط یک بار چاپ شده است، آن هم در سه هزار نسخه رشاید بیدل در ایران محبوبیت حافظ را نیابد، چنان که در افغانستان هم در بین عموم مردم نیافته است. ولی گمان میکنم در حد دیگر بزرگان ما قابل طرح خواهد بود. چیزی که ما را به این امیدواری میرساند، محبوبیت بیدل در میان نسل جوان شعرخوان در ایران است. ما همیشه باید وضعیت یک جامعه در سالهای آینده را از روی وضعیت جوانان امروز پیشبینی کنیم، چون جامعه آینده را همینها میسازند. من گمان میکنم در نظر جوانان اهل شعر در این یکی دو دهه، بیدل بعد از حافظ شاعری بیرقیب یا کمرقیب بوده است.
+ گزیده غزلیات بیدل
گزیده غزلیات بیدل چاپ شد.
کتابی که حدود دو سال بر رویش کار کردم و حدود شش ماه انتظار چاپش را داشتم، بالاخره از چاپ بدر آمد.
این کتاب، گزیدهای نسبتا مفصل و جامع از غزلیات بیدل است و حاصل بیست سال سروکارم با این شاعر. در آن ۴۷۰ غزل از بیدل آمده است، همراه با توضیحاتی گاه مختصر و گاه مفصل برای بیتهای دشوار. همچنان یک واژهنامه مفصل به آن افزوده شده است که معنی یا شرح حدود سیصد واژه و اصطلاح شعر بیدل را در خود دارد.
کتاب توسط ناشر هموطن ما محمدابراهیم شریعتی افغانستانی (نشر عرفان) چاپ شده است.
مشخصات کلی آن این است
گزیده غزلیات بیدل
به کوشش محمدکاظم کاظمی
طرح جلد: وحید عباسی
چاپ اول، ۱۳۸۶
۳۰۰۰ نسخه، ۸۰۸ صفحه (۲۸ صفحه مقدمه، ۷۰۸ صفحه متن غزلها و توضیحات، ۵۲ صفحه واژهنامه و ۲۰ صفحه فهرست غزلها)
قطع و صحافی: رقعی، با جلد گالینگور و روکش سلفون
شمارگان: ۳۰۰۰ نسخه، قیمت: ۸۰۰۰ تومان
روش دستیابی به کتاب
از آن روی که بسیار دوستان انتظار انتشار این اثر را داشتند و با نظام فعلی توزیع کتاب، ممکن است کتاب به زودی به دسترسشان نرسد، من آمادهام که این کتاب را هم از طریق همان شبکه پستی که در یکی از یادداشتهای پایین معرفی کردهام، به دوستان داخل ایران برسانم. برای خارج از ایران هم شاید بتوان در آینده کاری کرد و البته این بستگی به میزان تقاضا دارد.
اما در تهران و مشهد این کتاب در نشانیهای زیر نیز قابل دستیابی است.
تهران
۱. خیابان سمیه ـ بین تقاطع رامسر و مفتح ـ پلاک ۳۴ ـ طبقه سوم ـ واحد ۶. انتشارات عرفان ـ تلفن ۸۸۸۱۱۰۵۳ و همراه ۰۹۱۲۳۱۳۱۴۵۵.
۲. خیابان انقلاب ـ رو به روی دانشگاه تهران ـ کتابفروشی طهوری
مشهد
۱. چهارراه دکترا ـ انتشارات امام ـ تلفن: ۸۴۳۰۱۴۷
۲. چهاراه شهدا - جنب باغ نادری - کوچه شهید خوراکیان - مجتمع گنجینه کتاب - فروشگاه کتاب آفتاب. تلفن ۲۲۳۸۶۱۳
+ چاپ جدید روزنه
امروز، چاپ جدیدی از کتاب «روزنه» به ثمر رسید. شاید دوستان با این کتاب آشنا باشند. یک مجموعة آموزشی شعر بود که اتفاقاً با استقبال و عنایت خاص علاقهمندان مواجه شد. البته این کتاب چند سال پیش باید تجدید چاپ میشد، ولی مشغلههای دیگر و تنبلی من در امور چاپ و انتشار، آن را به تعویق انداخت. به هر حال این کتاب از سوی انتشارات ضریح آفتاب در مشهد و منتشر شده است و شاید در چند روز آینده به توزیع در ایران و اگر ممکن باشد افغانستان برسد.
فعلاً خواستاران این کتاب در مشهد میتوانند آن را از فروشگاه ضریح آفتاب در ابتدای خیابان امامخمینی جویا شوند و توزیع آن در افغانستان هم احتمالاً با انتشارات عرفان خواهد بود. خبرهای دقیقتر را بعداً به دوستان خواهم داد. فعلاً آنچه برایم در این صفحه مقدور است، درج مقدمة کتاب است که تا حدودی سیمای محتوایی آن را روشن میکند.
یادداشت مؤلف در چاپ حاضر
این کتاب، حاصل یک احساس نیاز بوده است; نیاز به یک متن آموزش شعر مختصر ولی جامع، برای شاعران جوان و کسانی که میخواهند شناختی اجمالی از شعر داشته باشند. واقعیت این است که در حوزة پژوهشهای ادبی ما، جای کتابی که در آن هم به قواعد فنّی شعر پرداخته شده باشد و هم به جوانب هنری آن، و در عین حال همه مباحث آموزشی در آن گرد آمده باشد، خالی بود. کتاب حاضر برای پرکردن این خالیگاه تدوین شد، تا شاعران جوان را به کار آید و در عین حال، زمینه و انگیزة تحقیق و پژوهش و مطالعة متون سنگینتر را در آنان ایجاد کند.
«روزنه» در آغاز، کتابی در این حجم نبود. کار به واقع با انتشار محدود یک جزوة دوازدهصفحهای آغاز شد که قرار بود به صورت سلسلهوار ادامه یابد; و در نهایت به تألیف و چاپ مجلدات دوگانة «روزنه» در سالهای 1370 و 1372 خورشیدی کشید. کتاب، جلد سومی هم داشت که در آن شعرهایی از شاعران امروز به صورت کارگاهی نقد شده بود و در سال 1374 چاپ شد.
استقبال گرم خوانندگان از این کتابها، نگارنده را به پژوهشی دوباره و بازنویسی مجلدات دوگانه تشویق کرد که در سال 1377 در یک مجلّد چاپ شد، البته بدون آن جلد سوم که ماهیتی نسبتاً مستقل داشت.
کتاب حاضر، همان متن یکجلدی است که اینک با ویرایشی مجدد و بازنگریهایی جزئی در بعضی مباحث، دوباره به چاپ میرسد. مزیت این چاپ، پیراستگی نسبی متن و صفحهآرایی و طرح جلد جدید است، ولی در اصول مباحث و مثالهای شعری، ضرورتی به تغییر احساس نشد.
روزنه یک مجموعة آموزشی شعر است، ولی کوشیدهایم شیوة ارائة مباحث، بیشتر توصیفی و تحلیلی باشد. دوست داشتهایم درست اندیشیدن دربارة شعر را یاد بگیریم، نه این که حاصل اندیشة دیگران را به حافظه بسپاریم. همچنین بر آن بودهایم که از جزماندیشی و مطلقنگری بدور باشیم و در عین حال، در قواعد و قوانینی که خدشهناپذیر بهچشم میآید هم بازاندیشی کنیم. با اینهمه، از تصرّف در قواعد و اصطلاحات شعر پرهیز کردهایم، مگر آنگاه که دلیل موجهی داشتهایم. در مواردی نیز اصطلاحی وضع شده یا یک اصطلاح، به معنای دیگری به کار برده شده است. نگارنده در بیشتر جایها کوشیده است دلایلی برای این کار بیان کند.
هدف ما در این کتاب، آموزش اصول و فنون شاعری است، نه گردآوری گزینهای از شعرهای برتر فارسی. پس مثالهای شعری که در متن دیده میشود، فقط وسیلهای است برای درک بهتر مفاهیم و نه بیشتر. چه بسیار شعرهای درخشان که زمینة طرح آنها پیش نیامده است و چه بسیار شاعران ارجمندی که نامی از آنها نرفته است. پس حضور یک شاعر و شعرش در کتاب، به معنای ادعای برتری مطلق او نیست، بویژه که نگارنده علیرغم تلاش برای توازن و تعادل در مطالعه و یادداشتبرداری، در مواردی نیز شعرها را از حافظه نقل کرده است و البته در این قسمت، هم سلیقه مؤثر است و هم حضور ذهن.
بعضی مثالهای شعری، نه در کتاب شعر شاعران، بلکه در تحقیقات ادبی دیگران دیده شده و از آنجا اقتباس شده است. در بسیار مواقع، فقط همان شعر به کار ما میآمده است و به مباحث دیگر کاری نداشتهایم. ولی حتّی اگر منبع اصلی (دیوان یا مجموعه شعر شاعر) در اختیار بوده است نیز به همان جایی که شعر را دیدهایم ارجاع دادهایم، تا هم حفظ امانت شده باشد و هم قدردانی ضمنی از محققی که شعر را یافته و نقل کرده است. پس اگر میبینید مثلاً در نشانی شعر سعدی، کتاب بدعتها و بدایع نیمایوشیج ذکر شده است و یا یک بیت کلیم را به دیوانش ارجاع دادهایم و بیتی دیگر را به کتاب گزیدة اشعار سبک هندی، از این روی است.
در پینوشتها، فقط به اسم کتاب و شمارة صفحه بسندهشده است تا کار ما در ارجاعهای مکرّر به یک کتاب، آسان باشد. باقی مشخصات همة منابع را یک بار و فقط در کتابنامه آوردهایم.
یادآوری میکنم که متن کتاب، به واقع حدود چهارده سال پیش نوشته شد و مباحث آن نیز به تناسب سطح شعر و دانش ادبی جوانان آن سالها تنظیم شده بود. ممکن است برای شاعران جوان امروز ـ با بالندگیای که این نسل در دهة اخیر داشته است ـ بعضی از این مباحث و مثالهای شعری، کمابیش پیش پا افتاده به نظر آید. در بازنویسی دوم آن در سال 1377 (چاپ اول روزنة یکجلدی) کوشیدم این تفاوت را در نظر بگیرم، و در چاپ حاضر نیز اصلاحات مختصری در کتاب اعمال شد، ولی میپذیرم که کتاب در سالهای آینده نیازمند یک نگارش تازه خواهد بود. به واقع این مقتضای یک متن آموزشی است که باید همواره در حال نو شدن باشد. امیدوارم جوانانی که با شعر و شاعران این سالها بیشتر آشنایند و نیازهای روز را بهتر درک میکنند، در آینده این کار را ادامه دهند. از نظر مؤلف این کتاب، هیچ مانعی برای نگارش دوبارة آن توسط پژوهشگری دیگر، در کار نیست.
q
بسیار جسارت است اگر مدعی شویم آنچه میگوییم، تازه است و پیش از این، کسی دیگر نگفته است. طبیعی است که یک متن آموزشی، مبتنی بر منابع دیگر باشد و ما نیز در غالب این مباحث، به کتابهای مختلفی نظر داشتهایم. نگارنده کوشیده است در مورد مطالبی که عیناً و یا به صورت نقل به مضمون اقتباس شده است، منبع کامل را ذکر کند، ضمن این که فهرست کامل منابع کار خویش را در کتابنامة اثر حاضر آورده است.
و باز ناسپاسی است اگر ادعا کنم که در تدوین و چاپ این کتاب، از راهنماییها، حمایتها و هدایتهای دوستانم بهره نبردهام. به واقع طرح تدوین این کتاب، با ابتکار جناب مصطفی محدثی خراسانی عملی شد که هم در پیشنهاد نظری و هم در پیگیری امور اجرایی آن، سهمی بزرگ داشت. همچنین در مراحل چندگانة نگارش و ویرایش اثر، نظریات زندهیاد احمد زارعی، مصطفی علیپور، عباس ساعی، سیدابوطالب مظفّری، مجید تراببلوچی و ابراهیم جمیلی یاریگر من بوده است.
همچنان وظیفة خود میدانم زحمات مسئولان محترم مؤسسة انتشاراتی ضریح آفتاب را قدر نهم که در چاپهای مختلف کتاب، جدیت و عنایتی ویژه داشتهاند.
محمدکاظم کاظمی
مشهد ـ بهار 1386
+ اعتذار
دوستان مرا معاف دارند اگر به تازگی کمتر یادداشت تازه گذاشتهام. این روزها سخت درگیر آخرین مراحل کتاب گزیده غزلیات بیدل هستم، کاری که حدود دو سال است بر سر دست دارم و اگر خدا بخواهد به زودی به زیر چاپ خواهد رفت.
گزیده نسبتا مفصلی شده است که پانصد غزل از بیدل را با توضیحاتی درباره بیتهای دشوار و یک واژهنامه مفصل در خود دارد. برای حدود دو هزار بیت از این گزیده یادداشتهایی شرحمانند نوشتهام که فکر میکنم در این حجم بیسابقه باشد. کتاب قطوری خواهد شد با بیش از هشتصد صفحه.
ان شاءالله در روزهای آینده مقدمه این کتاب را در اینجا در معرض دید دوستان خواهم گذاشت.
+ قصه سنگ و خشت
به همت دوستان انتشارات نیستان، سومین چاپ از کتاب «قصهء سنگ و خشت» به بازار آمد. چاپ اول و دوم پارسال انجام شده بود. کتاب در این چاپ تفاوتی با چاپ پیش ندارد جز این که با طرح جلدی تازه اثر محمد ولیانپور آماده شده است. با سپاس از همه عزیزانی که از این مجموعه شعر استقبال کردند، غزلی را که نام کتاب هم از آن گرفته شده است، اینک تقدیم حضور میکنم.
به نوجوانان کارگر هموطنم
دیدمت صبحدم در آخر صف، کولة سرنوشت در دستت
کولهباری که بود از آن پدر، و پدر رفت و هِشت، در دستت
گرچه با آسمان در افتادی تا که طرحی دگر دراندازی
باز این فالگیر آبلهرو طالعت را نوشت در دستت
بس که با سنگ و گچ عجین گشته، تکّهچوبی در آستین گشته
بس که با خاک و گِل بهسر برده، میتوان سبزه کشت در دستت
شب میافتد و میرسی از راه با غروری نگفتنی در چشم
یک سبد نان تازه در بغلت و کلید بهشت در دستت
کاش میشد ببینمت روزی پشتِ میزی که از پدر نرسید
و کتابی که کس نگفته در آن قصّة سنگ و خشت، در دستت
بازیات را کسی بههم نزند، دفترت را کسی قلم نزند
و تو با اختیار خط بکشی، خطّ یک سرنوشت، در دستت
+ گفت و گو با «کتاب هفته»
گفت و گو با محمدکاظم کاظمی
به بهانه انتشار کتاب «قصة سنگ و خشت»
1. مجموعة جدید یک شاعر چقدر باید با مجموعههای قبلی متفاوت باشد؟
باید دید مجموعهشعرهای ما بر چه مبنایی شکل مییابند، بر مبنای محتوا یا زمان سرایش آثار. گاهی، شاعران مجموعههایشان را براساس قالب، محتوا یا انگیزة سرایش شکل میدهند، چنان که مثلاً مرحوم حسن حسینی، در مجموعة «گنجشک و جبرئیل» چنین کرده است. این کتاب، مجموعهای از شعرهای نو عاشورایی است، یعنی هم قید محتوایی دارد و هم قید صوری. به همین صورت، مثلاً زندهیاد مهدی اخوان ثالث مجموعههای «ارغنون» و «تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم» را به قالبهای کهن اختصاص داده بود و بخشی از شعرهای زندان را که حال و هوایی مشخص داشت، در کتاب «زندگی میگوید اما باز باید زیست...» گرد آورده بود. در این صورتها، البته مجموعهها به طور طبیعی متفاوت خواهند بود و انتظار میرود که هر کتاب، به واقع یک اثر متفاوت باشد.
ولی گاهی، تدوین مجموعهها وابسته به زمان سرایش آنهاست، یعنی شاعر به تدریج همه آثارش را در کتابهای پیاپی منتشر میکند. اینجا دیگر آن انتظار را نمیتوان داشت. فقط میتوان انتظار داشت که شاعر در مسیر شعرسراییاش به رکود و بنبست کشیده نشده باشد. به عبارت دیگر، اینجا کتاب بسیار ملاک نیست و سیر کار شاعر مهم است، چه در یک کتاب باشد، چه در کتابهای گوناگون.
2. در مورد شاعرانی که به صدا و شیوة خود دست یافتهاند، این وضعیت چگونه است؟
این پرسش، طبعاً به حالت دوم، یعنی انتشار زمانی آثار اشاره دارد. مسلماً وقتی سبک شاعر به تثبیت میرسد، دیگر آنمایه تفاوت سبکی میان کتابهایش نمیتوان یافت. ولی با این هم، به گمان من شاعر باید با گسترش و تنوّع حوزة محتوایی شعرش، این یکنواختی را جبران کند، وگرنه مسلماً کتابهای جدیدش آن تازگی مطلوب را نخواهند داشت.
3. خوانندگان شعرهای کاظمی چه چیزهای جدیدی در این مجموعه مییابند؟
پیش از همه این را بگویم که این کتاب، به واقع یک مجموعة مستقل تازه نیست، بلکه گزینهای است از همة شعرهایم. خوب، میدانیم که گزینهشعرها، غالباً حاوی شعرهای تازه نیستند، بلکه منتخبی از شعرهای کتابهای پیشین را در خود دارند. ولی در اینجا قضیه کمی فرق میکند و در «قصة سنگ و خشت»، تعدادی شعر چاپنشده هم میتوان یافت که قرار بود در دومین مجموعه شعرم با عنوان «کفران» منتشر شوند. به واقع بسیاری از شعرهای «کفران» را پیش از انتشار خودش در اینجا میتوان یافت و به نظرم اینها میتواند برای مخاطب تازگی داشته باشد.
اما اگر جدا از شعرهای تازه، تازگی در سبک و لحن هم منظور باشد، باید بگویم که من در این سالها نوعی غزل روایی نمادین با درونمایهای اجتماعی را تجربهکردهام، از نوع غزل «بازی» و «شطرنج» و «سیب» که در شعر من تازگی دارد، هرچند این کار، در شعر بعضی از شاعران نامدار چند دهة اخیر، تجربه شده است. از این که بگذریم، در شعرهای تازه، غلبه با غزل است، در حالی که در شعرهای قدیم، غلبه با مثنوی بود.
4. محمدکاظم کاظمی در این مقطع در قلمرو شعر بیشتر به تصرّف اراضی جدیدتر فکر میکند یا به تحکیم مواضع بهدست آمده؟
من در مرحله به تداوم شعرسرودن فکر میکنم، به هر صورتی که باشد. به قول بیدل، «دل قانع شوقی است، به هر شکل که باشد». مسایل دیگر برایم بسیار مهم نیست. اما از وضع خودم که بگذریم، به نظر من گاهی، اراضی به دست آمده برای شاعر جذاب و شیرین و پرخاطره هستند و او را به این تصور نادرست میکشانند که تداوم کار او، فقط در همان راه و رسم امکان دارد. این بسیار خطرناک است و آدم را به تکرار خود میکشاند. به نظر من نباید به گذشته نگاهی بسیار نوستالوژیک داشته باشیم. مثلاً برای من شعر بازگشت به واقع یک زمین تازه بود و من مدتی کوشیدم در همان حال و هوا بمانم، ولی حس کردم که کارم به تکرار کشیده میشود. حال فکر میکنم که مهم نیست من همیشه شاعر بازگشت باشم. میتوان شاعر حرفهای تازه هم بود.
در هر حال، گمان میکنم در سالهای اخیر، چندان به فکر تحکیم مواضع قبلی نبودهام و اگر هم در جایی بودهام، موفق نبودهام، مثلاً در مثنوی «حکایت» که آخرین شعرم در حال و هوای قدیم است، یعنی غزل مثنوی روایی با گرایشی حماسی.
5. شما کارهای تحقیقی و تألیفی هم میکنید. این از انرژی و انگیزة شعرسرودن کم نمیکند؟
من به طور کلی انگیزه و علاقهای شدید به نوشتن دارم، به تعبیر یکی از شاعران معاصر، «جنون نوشتن». وقتی شعر به سراغم میآید، دیوانهوار به آن مشغول میشوم. ولی وقتی از شعر دور میشوم، با این نوشتنها به واقع آن علاقه را اقناع میکنم. اما این که حاصل شعر میشود یا مقاله و کتاب پژوهشی، دیگر چندان برایم مهم نیست. مدتی میکوشیدم هر طور هست، شعر بسرایم، ولی حالا باز به قول بیدل
نوشتم هر چه دل فرمود، خواندم هر چه پیش آمد
مرا بیاختیاریها به خجلت متهم دارد
به همین لحاظ، به گمان من، این نوشتنها مانع شعرم نیست، بلکه پرکنندة خالیگاهی است که در نبود شعر ایجاد میشود. ولی این خالیگاه چرا ایجاد میشود؟ این دیگر عوامل دیگری دارد، هم عوامل بیرونی و هم عوامل شخصی.
ولی این را هم ناگفته نگذارم که من سرودن یک شعر را بر نوشتن یک کتاب ترجیح میدهم، به واسطة تأثیر و ماندگاری آن.
6. تعدّد آثار چاپشده، چقدر میتواند برای یک شاعر مفید باشد؟
به نظر من هیچ، جز این که به طور صوری، به فهرست کتابهای یک شاعر بیفزاید. بد نیست که در همینجا به رسم بدی اشاره کنم که در کشور ما افغانستان بیشتر دیده میشود. نمیدانم به چه دلیلی، بسیاری از شاعران ما، مولع به انتشار آثار بسیار، ولی کمحجم هستند. کتابهایی متعدد از یک شاعر در یکی دو سال چاپ میشود، هر یک مثلاً پنجاه یا شصت صفحه. بیشتر شاعران هم فهرست مطولی از آثار چاپشده و چاپ نشده دارند که غالباً بر پشت کتابهایشان درج شده است.
بعد چه میشود؟ در این آشفتهبازار کتاب و در این کمبود امکانات ارتباطی، بسیاری از این کتابها به دست خوانندگانشان نمیرسد. مثلاً مرحوم قهار عاصی هر سال یک مجموعه شعر منتشر میکرد. ولی من اکنون دو یا سه کتاب او را بیشتر ندارم. اگر همه شعرهای آن مرحوم در سه یا چهار کتاب ترتیب یافته بود، مسلماً کار من خواننده هم سهلتر بود. فقط دغدغة یافتن سه یا چهار کتاب را داشتم.
همین که اخیراً بعضی از شاعران نامدار امروز، حتی کتابهای متعدد را در یک مجلد چاپ کردند شاید بنابر همین احساس باشد که یک شاعر، با کتابهای کمتر ولی نسبتاً حجیم، موفقتر خواهد بود. شما تصور بکنید اگر هشت کتاب سهراب سپهری در هشت مجلد مستقل چاپ میشد چه دردسری برای مخاطبان و کتابفروشان میآفرید.
البته نباید منکر شد که انتشار آثار به صورت مستقل، گاهی میتواند دست خواننده را برای انتخاب بخشی از آنها باز بگذارد، و این انتخابی است که ما در مورد هشت کتاب، مثلاً نداریم.
به هر حال، من هیچ نگران نیستم که کتاب دومم هنوز از چاپ بیرون نیامده است. فعلاً یک کتاب اصلی دارم که همین «قصة سنگ و خشت» است و همه خوانندگان شعرم را تا حدی که خودم انتظار دارم اقناع میکند. وقتی هم کسی مجموعه آثارم را طلب کند، فهرستی را از کتابهای کوچک که بعضیشان ممکن است نایاب باشند، معرفی نمیکنم. میگویم «قصة سنگ و خشت» چاپ انتشارات نیستان.
7. یکی از کتابهای خوب شما «روزنه» بود که هنوز هم خواستارانی دارد. برای چاپ مجدد و انتشار وسیعتر آن فکری نمیشود کرد؟
بله، روزنه حتی در افغانستان هم متقاضیانی دارد و بسیار شاعران جوان، آن را مناسبترین کتاب برای آموزش شعر میدانند. این کتاب دو بار چاپ شد، ولی انتشارش در مشهد بود و توزیع آن هم در حوزة آموزش و پرورش محدود شد. به گمان من این اثر، نیاز به یک ناشر یا توزیعکننده در مرکز دارد. فراموش نکنیم که این هم از مشکلات مرکزگرایی است. سه عنوان کتاب من که در مشهد چاپ شد، به همین مشکل برخورد کرد و حتی در خراسان هم به خوبی توزیع نشد. ولی کتابهایی که در تهران چاپ کردم، همه به چاپ دوم رسید. مثلاً «قصة سنگ و خشت» مورد بحث ما، به تازگی پس از گذشت پنج ماه از انتشار اولش، تجدید چاپ شده است.
8. «قصة سنگ و خشت» در افغانستان هم توزیع شده است؟
آنچنان که انتظار دارم، توزیع نشده است. البته یکی از ناشران فعال هموطن ما توزیع آن را در داخل کشور هم برعهده گرفته است، ولی توزیع کتاب در افغانستان علاوه بر خواست ناشران یا عوامل توزیع، به عوامل دیگری هم بستگی دارد.
9. صحبت از افغانستان شد. از وضعیت چاپ و نشر در آنجا چه اطلاعاتی دارید؟
اطلاعات بهروز و تخصصیای ندارم. فقط همین قدر میتوانم گفت که مردم افغانستان اکنون به شکلی بیسابقه به خرید کتاب روی آوردهاند. علت هم این است که کشور از محرومیتی چندینساله بدر آمده است و مردم بسیار تشنة کتاب هستند.
فعلاً بیشتر کتابهای کتابفروشیهای افغانستان، از انتشارات ایران و یا پاکستان است. امکانات چاپ و نشر ما هنوز محدود است و با وجود استقرار چاپخانههایی مجهّز در کابل و بعضی شهرهای دیگر، ما هنوز از دانش خوبی در استفاده از این امکانات و نیز مراحل آمادهسازی کتاب قبل از سپردن به دستگاه چاپ، نداریم.
10. چه راهکارهایی برای پخش کتابهای ادبی در خارج از ایران و در همة حوزة زبان فارسی پیشنهاد میکنید؟
پاسخ به این پرسش هم کمی خارج از حوزة تخصص من است. ولی من همواره مشتاق وجود کتابفروشیهای تخصصی ادبیات بودهام. متأسفانه چون این نوع کتابفروشی بازده مالی بسیاری ندارد، هیچگاه به طور جدی پای نمیگیرد. در مشهد هم بسیاری از فروشگاههایی که کتابهای ادبی میفروختند، به کتابهای درسی و کمکدرسی و زبان انگلیسی و کامپیوتر روی آوردهاند.
به گمان من، این حمایتی که اکنون در حوزة انتشار کتاب از شاعران میشود، باید به حوزة خرید کتاب منتقل شود. در آن صورت کار رقابتیتر خواهد شد.
برای کشورهای دیگر هم همینطور است. مشتاقان کتابهای شعر بسیارند، ولی مراکز مشخصی که همه بدانند برای این کتابها باید به آنجا مراجعه کرد، وجود ندارد و چنین مراکزی هم پای نمیگیرد مگر با حمایتهای ویژه.
از اینها که بگذریم، ما به یک سلسله فعالیتهای ادبی مشترک که بتواند پشتوانه و انگیزة انتشار آثار ادبی باشد هم نیازمند هستیم. ما در این سالها با ادبیات همدیگر بسیار آشنا نبودهایم. هنوز هم در افغانستان بسیاری از مردم با شاعران چند دهه اخیر ایران آشنا نسیتند.
11. در حال حاضر چه کارهایی را سرِ دست دارید؟
بعد از فراغت از کتاب «همزبانی و بیزبانی» در سال 1382، دوباره به شعر بیدل روی آوردم. من بیست سال است که با شعر این شاعر سروکار دارم و یادداشتهای پراکندهای هم غالباً در حاشیة دیوانش فراهم آورده بودم. از دو سال پیش، شروع کردم به نظمدادن و نگاشتن این یادداشتها و به واقع سه کار را به طور موازی پیش میبرم.
کار اول، تدوین گزینهای است بسیار مفصل و جامع، از شعر بیدل. در نظر دارم حدود پانصد غزل از نزدیک به سه هزار غزل بیدل را در کتابی فراهم آورم که این کتاب، بتواند بیشتر خوانندگان را از مراجعه به دیوانش بینیاز سازد. من به این کار بسیار امیدوار هستم و تصوّر میکنم چون در این بیست سال، غزلیات بیدل را حداقل چهار بار به طور کامل خواندهام، این گزینه کتابی جامع خواهد شد.
کار دوم، شرح تعدادی از غزلهای بیدل است. تعدادی از غزلها را شرح کردهام که بیشترش در مجلة شعر چاپ شده است. گمان میکنم با شرح بیست یا سی غزل، بتوانم کتابی فراهم آورم که برای آشنایی با شعر بیدل بسیار سودمند باشد. تلاشم بر آن است که در این شرحها، کلیدهایی برای فهم دیگر غزلهای بیدل هم تعبیه شود.
و کتاب سوم، شرح تعدادی از بیتهای بیدل است که شباهتی دارد به کتاب دوم، ولی به علت حجم چشمگیر خود، میتواند مستقل چاپ شود.
از اینها که بگذریم، یادداشتهایی دربارة اصول نگارش، ویراستاری، صفحهآرایی و دیگر امور مربوط به آمادهسازی کتاب دارم که بعضی از آنها در صورت تنظیم، میتواند به صورت کتابها یا کتابچههایی چاپ شود. اینها حاصل تجربههایم در زمینة ویراستاری و امور فنی کتاب، در این ده سال است.
ولی در به سامانرساندن این همه کار ناتمام، موفق خواهم شد یا نه؟ این بستگی دارد به خواست خداوند.
+ روشی برای دستیابی به بعضی کتابها
بعضی دوستان لطف کرده و جویای کتاب «قصه سنگ و خشت» و بعضی کتابهای دیگرم شدهاند. ما سالها در این امر مشکل داشتیم و غالبا شرمنده دوستان گرامی میماندیم. ولی امیدوارم از این پس چنین نباشد یعنی به همت جناب قدسی این مشکل از سر راهم برداشتهشده است.
قدسی همان عزیزی است که دستاندرکار امور توزیع کتاب است و به واقع انتشار کتاب «قصه سنگ و خشت» هم با پیشنهاد و پیگیری او تحقق یافت. ایشان از سر لطف اعلام آمادگی کردهاست که این کتاب و یا هریک از کتابهای دیگرم را به هر تعداد لازم و به هر حایی در ایران، به وسیله پست ارسال کند.
عزیزانی که به این کتابها و بعضی دیگر آثار نویسندگان افغانستانی در ایران نیاز دارند میتوانند با ایشان مکاتبه کنند و کتابهای مورد نظر خود را جویا شوند. (آقای قدسی کتابهای منتشره انتشارات عرفان آقای شریعتی را نیز دارد.) نشانی او این است:
مشهد ـ چهارراه شهدا ـ ضلع شمالی باغ نادری ـ کوچه شهید خوراکیان ـ مجتمع گنجینه کتاب ـ طبقه منهای یک ـ فروشگاه کتاب آفتاب. تلفن: ۲۲۳۸۶۱۳ (۰۵۱۱)
+ قصه سنگ و خشت
بالاخره مجموعه شعر «قصه سنگ و خشت» من چاپ شد. ناشر آن «کتاب نیستان» است و شمارگانش ۲۲۰۰ نسخه. طرح جلدش را محسن حسینی کشیده است و تاریخ انتشار هم بهار امسال است. بهتر دیدم یادداشت کوتاهی را که در ابتدای کتاب درج شده است، در اینجا هم منعکس کنم تا تصویری فشرده از کتاب ارائه شده باشد.
یادداشت سراینده
اینها، گزیدهای از نوشتههایی است که تا کنون به گمان شعر نگاشتهام; یعنی سرودههایی از کتاب «پیاده آمده بودم...» و منتخبی از شعرهای تازه. البته شعرهای تازه به طور کامل در کتابی دیگر گردآمده است با نام «کفران» که هنوز منتشر نشده است.
کتاب حاضر، به واقع قرار بود تجدید چاپ مجموعة شعری باشد که از من در سلسلة «گزیدة ادبیات معاصر» کتاب نیستان چاپ شده بود و چهلونهمین دفتر از آن سلسله بود. ولی ناقصبودن آن کتاب و سرایش بعضی شعرهای تازه در این سالها، مرا بر آن واداشت که با یک بازنگری کلّی، گزیدهای از همه سرودههایم تا امروز را در این دفتر گرد آورم. کتاب پیشین، فقط تا شعرهای سال 1376 را در خود داشت.
بسیاری از شعرهای این دفتر، با آنچه در این سالها بر مردم و کشور ما (افغانستان) گذشتهاست، پیوندی دارد. خوانندة آشنا با وقایع این کشور در این چند دهه، از روی تاریخ هر سروده، میتواند دریافت که شعر در ارتباط با چه واقعه یا ماجرایی شکل گرفته است. البته منکر احتمال تأویلهای دیگر برای بعضی شعرها نیز نمیتوان بود، که گاه به عمد بوده است و گاه به اتفاق.
بعضی از سرودهها، از بدو سرایش تا کنون، تغییراتی در خود پذیرفته و گاه به شکلهای گوناگون در جاهای مختلف چاپ شده است (بهویژه مثنوی بازگشت). به هر حال، نسخة نهایی آنها تا کنون، همین است که در این دفتر میخوانید.
محمدکاظم کاظمی
مشهد، زمستان 1383
+ ساخت بیدل علمهای بیعمل ما را کتاب
کتاب همزبانی و بیزبانی به همت ناشر هموطن ما محمدابراهیم شریعتی افغانستانی در تهران چاپ شد. آنچه در این کتاب چاپ شده سلسله مباحث همزبانی و بیزبانی است که پیشتر در همین صفحه انتشار مییافت و بعد از تکمیل و ویرایش همراه با پیوستهایی ارائه شد.
باید قدردان دوستان عزیزی باشم که در طول انتشار آن مطالب در این صفحه آنها را خواندند و ملاحظاتشان را نوشتند و من از آن نظرها استفاده بسیاری بردم.
اگر دوستانی خواهان این کتاب باشند میتوانند با در دری مکاتبه کنند و ما خواهیم کوشید به همان روشی که مجله را به دوستان میرسانیم کتاب را هم برسانیم.
dorredari@yahoo.com