همایون نوری / سنبله 1384

تیر یک لحظه در آغوش کمان می باشد

نخست اتفاقی که در کتاب "همزبانی و بی زبانی" افتاده است، مقایسه در سطوح مختلف زبانی و گویشی ست. مقایسه ای دلسوزانه و گاه از سر عدم اطلاع و اشراف بر ریشه های زبان و گویش افغانستان. ایراد من بر این مقایسه دلسوزانه نیست، ایراد آنجاست که چگونه می توان از طرف ملت و فرهنگی آنهم یک تنه رأی صادر کرد. (مثل همان پیشنهاد بسیار خطرآفرین تغییر ماههای افغانی از مثلا سنبله به شهریور / ص 133.4 و فراوان پیشنهادات دیگر)محمد کاظم کاظمی که خود کودکی را در هرات گذرانده و نوجوانی را در کابل و جوانی را در ایران، مدت مدیدی ست چنان که خود می گوید از میهنش دور افتاده است. باید به او حق داد. چرا که دوری از هر موقعیت فرهنگی، موقعیت فرهنگی تازه ای می آورد. موقعیت فرهنگی او در گذشته هرات زمین بوده است و اکنون ایران زمین. هرات از بسیاری جهات در حوزه زبان و گویش، به زبان و گویش فارسی ایرانی نزدیک است این اصل را هم می توان در کتاب جناب کاظمی جست و نیز از ملاحظات دیگر نیز قابل تحلیل و توجیه است. کاظمی در صفحه28کتاب، واژگان متفاوت، در کابل، هرات و ایران را دسته بندی می کند و می نویسد:

" دسته اول. واژه هایی که در کابل متفاوت است، ولی در هرات، با تهران تشابه دارد نه با کابل. از این نوع واژگان بسیار است و من فقط چند نمونه را نقل می کنیم.

کابل                     هرات                               ایران

----------------------------------------------------------------

بادرنگ                      خیار                                  خیار

---------------------------------------------------------------

برنج                         پلو                                     پلو

---------------------------------------------------------------

بوره                         شکر                                شکر" ص 28

--حدود 85 فی صد کلمات در هرات و ایران مشابه است-----

در ادامه کاظمی، نقش رسانه ها را در این جریان موثر می داند و این سئوال را بر جا می گذارد که آیا جناب کاظمی این تشابهات را، حاصل همین حداقل چند دهه اخیر می داند که رسانه با تعریفی که جناب کاظمی از آن دارد، منظورشان بیشتر رادیو و تلویزیون و کتاب و مجله است. اما گمان نمی کنم این تشابهات در اثر دو سه دهه گذشته ایجاد شده باشد. نکته ای را که کاش جناب کاظمی عنوان می کرد.

می دانیم که هرات نزدیکترین شهر به ایران است. از دیرباز مرکز تبادلات تجاری و بازرگانی ایران و افغانستان بوده است.  اخیرا در صفحه ای ادبی از دوستان ایرانی گفتگویی می خواندم از "محمد علی سپانلو" شاعر ایرانی، در آن نقل شده بود که او خود در دوره ای مابین هرات و تهران در رفت و آمد بوده است و به امور بازرگانی مصروف بوده است.سپانلو در این گفتگو چنان با حسرت درباره هرات و فرهنگ افغانی سخن گفته است  گویی یک بار در عمرش به سالون بولینگ رفته است. افغانستان برای او نوستالوجی غریبی است . تمام حرف من هم حفظ همین نوستالوجی است. چرا باید کاری کنیم که با این مفاخر فرهنگی خود را در موضع ضعف قرار دهیم. بی جهت جناب کاظمی درباره آنها بحث کرده است که جلال الدین افغانی درست است یا جلال الدین ایرانی و اخوند خراسانی درست است یا آخوند هراتی. نمی دانم این بحث ها شاید در مراجع آکادمیک ایران درس داده می شود که جناب کاظمی خود را به این امر مجبور ساخته است. شاید. باز اگر چنین باشد، هیچ به صلاح فرهنگ ما نیست که بر سر چنین حرفهایی وقت صرف کنیم.

" تو  افغانی و خراسانی هستی، از بالا به پایین نگاه کن نه بلعکس" (7)

تجارت و بازرگانی ایران و افغانستان از دیر باز در شهر هرات پایگاه داشته است و حتی به یاد دارم که در کابل و نه در هرات، پدرکلانم از سفرهایش به ایران بسیار گفته است. پدرم نیز که خود از علاقه مندان به کتب و نشرات ایرانی بود تا آن اندازه پیشرفت کرده بود که نام اغلب خیابان های تهران را می دانست. پس باید بگویم که رسانه ها هیچ نقشی در این جریان نداشته اند. بل نیاز حاصله از داد و ستد های تجاری عامل اصلی است. رسانه ها نه تنها در این جریان نقشی نداشته اند بل در گسترش زبان فارسی نیز نقش چندان عمیقی نخواهند داشت چرا که هنوز که هنوز است، هیچ کدام از فرهیختگان جامعه و مردم ایران در مکالمات و نوشتار خود از واژگان به عنوان نمونه فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایرانی و رسانه ها ی ایران استفاده نمی کنند. هیچ آدم قابل و عاقلی را نمی یابید که در نوشته و گفته اش به جای کمپیوتر بگوید رایانه، و به جای هلیکوپتر مثلا بگوید بالگرد و به جای سوبسید بگوید یارانه. نمونه اش زبان شناس ایرانی است. داکتر محمد رضا باطنی در مقاله ای با عنوان زبان شناسی نوین، چنین می نویسد:

" ... غرض از این کار این است که برای کامپیوتر برنامه یا پروگرامی تهیه شود که بر اساس آن بتواند از یک زبان به زبان دیگر ترجمه کند..." (8)

جناب کاظمی به نقش رسانه اشاره کرده بودند و جالب توجه ایشان خواهد بود اگر بدانند باری اغلب زبان شناسان خبره ایرانی منتقدان درجه اول همین رسانه ها در ایران به شمار می آیند. باز از داکتر باطنی نقل می کنم. داکتر مقاله ای دارد به نام  رادیو تلویزیون، دو قیم زبان فارسی. می نویسد:

" بنابراین از لحاظ زبان شناسی هیچ دلیلی وجود ندارد که ما با سماجت بکوشیم تلفظ متداول کلمات عربی را در فارسی غلط بشماریم و سعی کنیم تلفظ آن ها را در زبان عربی الگوی گفتگوی خود قرار دهیم. .. اگر متصدیان اصرار داشته باشند ... نگارنده پیشنهاد می کند که مسئولان امر چند نفر کارشناس عرب از حجاز یا یمن استخدام کنند تا تلفظ گویندگان رادیو و تلویزیون را به طور کامل اصلاح کنند و در واقع – سنگ تمام را در ترازو بگذارند_(9)

عجیب است. چگونه جناب کاظمی از این بدبینی عمومی نسبت به رسانه هایی از این دست مطلع بوده  و هستند آن وقت تا این حد و به وفور در کتابشان حسرت واژگان گویش و زبان فارسی ایرانی را خورده اند.(فصل یک زبان و دونام و بخش افتخارات فرهنگی کتاب کاظمی ناخواسته و از روی مشتبه شدن امر، از موضع ضعف و انفعال نوشته شده است. از صفحه 49 الی 92)

 من از جناب ایشان و شما خوانندگان گرامی استدعا می کنم این لینک را باز کنید. به تعبیر عزیزمان جناب شکراللهی، که خود ایرانی ست،

 " احمقانه ترین واژه های فرهنگستان زبان"

آیا دلتان رضا می دهد که همین واژگان را در امور روزمره خود به کار ببرید. بگذرد.

اصولا کار کاظمی در این کتاب، زبان شناسی تاریخی محسوب می شود، پس می باید به علل و رویدادهای تاریخی این مناطق اشاره می کردند که چرا در هرات و ایران به پلو می گویند پلو و در کابل می گویند: برنج.(10) در این زمینه بسیار مایلم که جناب فکرت مرحمت بفرمایند شرح مختصری از رویدادهای تاریخی و تأثیر روابط بازرگانی بر زبان این دو منطقه برایمان در وب خود و یا در قسمت نظرات این صفحه بنویسند .

در ادامه این بحث برآنیم که باری دیگر به نظریهء بازی بولینگ باز گردیم و بگوییم که چرا نباید با زبان چون این بازی برخورد کرد..

یک‌شنبه 13 شهریور

مستندات بخش سوم:

صفحات 129 الی 131

یک:

 گذشت که جناب کاظمی، در کتابش یک تنه از طرف ملتی رأی صادر کرده است. پیشنهاداتی که به عقیده حقیر ، بسیار خطرناک است. ایراد دیگری که بر کتاب جناب کاظمی وارد ساختیم، مقایسه های دلسوزانه و گاه از سر عدم اطلاع و اشراف بر ریشه ها و ارزش های زبان و گویش های افغانستان است. دو متن مورد بحث را از کتاب ایشان به صورت کامل می آورم که نگویند چرا فقط موارد مورد نیاز خود را آورده ام:

(موارد مورد نیاز ما اکسون های A.B.C.D است)

II

" البته در زبان مردم هزارستان‌، واژگانی می‌توان یافت که در فارسی رایج در کابل یا هرات یا شهرهای ایران‌، دیده نمی‌شود، ولی این‌ها غالباً از زبان‌های دیگر، به ویژه ترکی و مغولی وارد شده‌اند.

A

با این‌همه‌، بعضی دوستان می‌کوشند با محلّی کردن شدید زبان‌، در آثار ادبی خویش‌، این باور را که هزارگی چیزی غیر از دری است‌، تقویت کنند. نکتة جالب دیگر، این است که بر خلاف انتظار، در میان نویسندگان مهاجر ساکن در ایران‌، این بومی‌گرایی‌، به شکل شدیدتری دیده می‌شود، حتّی آنانی که کشور خود را درک نکرده‌اند. این دقیقاً یک واکنش است در مقابل احساس بی‌هویتی‌ای که به این نسل مهاجر دست داده‌است‌. اینان از یک سو نگران اینند که در افغانستان‌، بیش‌ازحد ایرانی‌زده وانمود شوند و می‌کوشند بدین‌گونه از خویش رفع اتهام کنند و از یک سو می‌خواهند در مقابل دوستان ایرانی‌ای که هویّت فرهنگی آنان را جدّی نگرفته‌اند، سربلندی‌ای داشته‌باشند. من در نثر نویسندگان داخل افغانستان مثل اعظم رهنورد زریاب‌، سپوژمی زریاب‌، اکرم عثمان‌، حسین فخری و قادر مرادی آن مایه از بومی‌گرایی و کاربرد لهجه‌ای زبان را نمی‌بینم که در نثر محمدجواد خاوری‌، علی پیام‌، سید حسین فاطمی‌، سید میرزاحسین بلخی و بعضی دیگر از نویسندگان سرشناس مهاجر در ایران می‌بینم‌.

در این اکسون جناب کاظمی به نویسندگان هزاره ایراد می گیرد که چرا سعی می کنید به زبان محلی خود بنویسید و حال که می نویسید چرا از اصطلاحات غلیظ بومی خود استفاده می کنید. من از جناب ایشان متحیرم که چه طور بومی گرایی دوستان هزاره را که انصافا خوب هم می نویسند. حمل بر بی هویتی این عزیزان کرده اند. آیا حقیقتا وقتی یک نویسنده یا شاعر هزاره متنی را به گویش منطقه خود می نویسد. قصد رفع اتهام از خود و یا احراز سربلندی نسبت به دوستان ایرانی یی را دارد که به تعبیر جناب کاظمی آنها را جدی نگرفته اند. فرمایشات غریبی است. مثل این است که بنده به عنوان یک افغانی در ضیافت شام ژاک شیراک با چپن و دستار بروم (این قسمتش خوب است ) و نسوار هم بکشم و تف دانی هم طلب کنم. حقیر حداقل یک نمونه از داستانهای جناب علی پیام و دو داستان از جناب محمد جواد خاوری و یک داستان از نویسنده دیگری به نام واعظی یا شجاعی را با همین حال و هوا خوانده ام و گمان نمی کنم این عزیزان با نوشتن به تعبیر شما نت بومی خود در پی رفع اتهام بوده باشند. خلاصه بگویم رد یا تردید در این بومی گرایی بحثی ست که در آینده به آن خواهم پرداخت. نبود آن می تواند درست همان اهدافی را محقق کند که جناب کاظمی در کتابشان به دنبال آنند. ایشان می خواهند زبانی زیبا و نیرومند داشته باشیم و این زبان به گونه ای باشد که دوستان ایرانی ما هم با آن مشکلی نداشته باشند، یا راحت تر بگویم به دنبال زبانی هستند زیبا و نیرومند و تعریفاتی که از زیبایی و نیرومندی زبان در کتاب ایشان آمده است درست نقطه مقابل آن چیزی است که فرهنگ ما طالب آن است. جناب کاظمی بسیار خوب است که حضرتعالی با گویش تخاری و بدخشانی و حتی تاجیکی آشنایی ندارید باید بگویم، اگر این پیشنهادات جناب شما روزی در این صفحات نیز جاری شود باید مرگ فرهنگ و زبان و گویش هایمان را اعلام کنیم.

من در جایی دیگر در این باره مفصّل‌تر بحث کرده‌ام و در این‌مقام‌، فقط بدین اشاره می‌کنم که زیبایی و رسایی یک لهجه‌، فقط در شنیدن از راه گوش است که حس می‌شود و آنگاه که همان لهجه را بر کاغذ پیاده کنیم‌، تا حدّ زیادی به دریافت درست متن‌، آسیب زده‌ایم‌. وقتی متن را به حروف فونتیک برگردانیم‌، دیگر جاذبة متن برای خواننده به حدّاقل می‌رسد، هرچند اکنون متن را دقیق‌تر می‌یابد. نت‌نویسی‌، روشی است دقیق و علمی برای حفظ یک قطعة موسیقی بر روی کاغذ، ولی به راستی تا چه مایه با خواندن یک نت‌، می‌توان از آن قطعة موسیقی لذت برد؟

B

 چرا ما برای نشان‌دادن تمایز زبان و لهجة خویش‌، خواندن متن را برای خواننده به کاری شاق و نفس‌گیر بدل کنیم‌، آن هم متنی ادبی که باید خواننده را بر سر شوق بیاورد؟

این هم بحثی دیگر، جناب کاظمی می فرمایند که بومی نویسی این عزیزان، برای خواننده کاری شاق و نفس گیر است. نمی دانم کدام خواننده را می گویند؟ (امیدوارم خواننده ایرانی را مورد نظر نداشته باشند. که اگر در ایران خواننده ای وجود داشت شمارگان کتاب در ایران به500 نسخه نمی رسید )یعنی جناب کاظمی، شما خودتان هم وقتی این نوشته ها را می خوانید کاری شاق انجام می دهید یا با تمام وجود به بخشی از فرهنگ و گویش کشورتان خیره می شوید. حقیر به شخصه از خواندن این متون (چه هزاره چه پشتو و ...)جانی تازه می گیرم. این متون برای من مثل کارگردانی و دایرکتری در نمایشو تآتر است به قصد بهتر کار کردن در سینما. در غرب وقتی شاعران و نویسندگان دچار کمبود نفس می شوند به شیکسپیر و متون کهن تر رو می آورند و ما هم که نفس کم می آوریم به همین متون بایدمراجعه کنیم نه به متون دیگران. درک این متون که از درک ابوالمعانی و حتی خاقانی و بسیار شاعران دیگر سخت تر نیست ؟

 من پاره‌ای از افسانة خوردکگ نادو از م‌. کوهدامنی را نقل می‌کنم تا منظورم را عینی‌تر بیان کرده‌باشم‌.

«ئی بچه پادشا، یِد دَ غم ازی نموشه‌، پُرته موکونه‌. سرای بام خوپرته موکونه‌، موگه چوبه خشک شونه بوره‌. ئی بچه پادشا که از دنیا بی‌خبره‌. ئی پادشا یگ امی بچه ره داشته بود، یکدانه بوده‌. ئی پادشاه ناری ازی ره سر در می‌یشته بوده که یخ شوه‌، ئی بخوره‌. نازدانه بوده‌. ئی خوردکگ نادو قلف ازی کنده ره واز موکو دوده‌، نرم امو ناری ره گَی یک‌، گی نیم شی ره مو خوردو ده‌. ئی بچه پادشا ایرو مو منده‌. سر ازی کنیزون خو قار موشوده که «ناری مره شمو مو خورید همیشه ئی کاسه مه یِله‌یه‌.» مُدا، خود ازی بچه‌پادشا گیته موکونه‌. گیته موکونه که امی کنده یک را واز شد، یک دست بور شد، امو کاسه ره کش کد دَ پیش خو.»

C

بسیار سخت است به این ترتیب‌، به یک فارسی‌زبان غیرافغانستانی که با گویش هزارگی آشنایی ندارد، بقبولانیم که به راستی این متن فارسی است‌، مگر این که کلمه به کلمه شرح دهیم که مثلاً نموشه همان نمی‌شود است و پُرته همان پرتاب و موکونه همان می‌کند... و با این وصف‌، از این دوستان انتظار داریم که ما را همزبان خویش بدانند و سهیم در افتخاراتی که به‌نام خویش کرده‌اند؟

مسلماً از این روند، بیشترین آسیب را خود ما می‌بینیم و بدین ترتیب‌، مردمی که کهن‌ترین واژه‌های فارسی را با اصالت تمام حفظ کرده‌اند، خود را به دست خود از دایرة فارسی‌زبانان خارج خواهند کرد و از همة چیزهایی که بدین ترتیب می‌توانند بدان ببالند، محروم خواهندشد.

در این بخش خود تاکید کرده اند که منظورشان خواننده ایرانی است . چند روز پیش یکی از دوستان ایرانی و مشهدی ما البومی از استاد محمدرضا شجریان را به حقیر هدیه کرد و گفت تمام کارهای ایشان در این سی دی است.به اتفاق این دوست مشهدی به قطعه هایی از این البوم گوش می دادیم که تا رسید به قطعه ای که استاد در آن شعری مشهدی را می خواند. من اول متوجه نشدم از جناب شهیدی خواستم تا این شعر را برایم بنویسد. او هم فقط یک بیت از این شعر را نوشت و قول داد در فرصتی مناسب کل شعر برایم بیاورد، این طور شروع می شود:

یرگه عشق مو و تو دره بالا میگیره

ذره ذره دره عشقت تو دلم جا میگیره.

اگر اشکالی در نوشتن این بیت که جناب شهیدی نام شاعرش (اگر دوستان می دانند چه خوب است که مرقوم بفرمایند)را نمی دانست وجود دارد از من ندانید. به خانه که رسیدم بارها این تصبنیف را شنیدم و لذت بردم. هرچند که این قطعه از لحاظ کیفی چندان مناسب نبود. من این سئوال را دارم. اگر شاعران ونویسندگانی در مشهد به همین بومی گرایی ادامه دهند آیا به راستی به خاطر سربلندی شاعران مشهدی دربرابر مثلا شاعران تهرانی ست و تا آنجا که از جناب شهیدی شنیده ام تقریبا نسل چنین شاعرانی در مشهد منقرض شده است. اگر گفته جناب شهیدی درست باشد. هم اینک به هم میهنان عزیزم نوید می دهم که روزی و نه چندان دور (به قول جناب کاظمی طی دو یا سه دهه) نسل لندی سرایان پشتو و دوبیتی گویان هزاره نیز منقرض خواهد شد.صرفا به خاطر پیشنهادهایی از این گونه که خواندید.

حالی کی باید بدی، قومو از مشکل نیجات

کی موری هزاره جات، کی موری هزاره جات

 دیگر شاعری نخواهیم داشت چنین ترانه هایی بسراید و طبیعتا آوازخوانانی نخواهیم داشت که چنیتن ترانه هایی را با این زیبایی بخوانند. از ما گفتن بود. 

ما اگر خویش را یک فارسی‌زبان‌، با همة وسعت معنایی این کلمه بنامیم‌، می‌توانیم از حافظ و فردوسی گرفته تا مولانا و بیدل را ازآن خود بدانیم‌. با اسم دری هم می‌توان در این افتخارات سهیم شد، ولی با تلقّی‌ای که در ایران از دری وجود دارد، دست ما در حوزة جغرافیایی ایران‌، بسیار باز نیست و ما محرومیتی خودخواسته را بر خود تحمیل کرده‌ایم‌. اگر خود را همانند دوستان تاجیکستانی خویش‌، به زبان تاجیکی محدود کنیم‌، آنگاه کار سخت‌تر می‌شود. ما می‌مانیم و تاجیکستان و به همین ترتیب اگر دم از زبان هزارگی بزنیم و چنین وانمود کنیم که این هزارگی‌، چیزی غیر از فارسی است‌، آنگاه این دایره بسیار محدود می‌شود.

با این وصف‌، روشن است که بیرون‌بردن گویش هزارگی از دایرة زبان فارسی‌، از سوی‌ِ هرکس باشد، این گویش را مهجورتر خواهدکرد و راه دادوستد آن با گویش‌های دیگر را خواهد بست‌. گیرم که این کار، یک هویّت محلّی به آن ببخشد، آن را از یک هویّت منطقه‌ای و حتّی جهانی که همانا زبان فارسی باشد محروم خواهدساخت‌. البته دیگر فارسی‌زبانان نیز از این قضیه آسیب می‌بینند، چون بدین ترتیب‌، یکی از گویش‌های زیبا، اصیل و کهن خویش را از دست خواهند داد. فردا ممکن است لهجة پنجشیری یا بدخشانی از پیکرة زبان فارسی جدا شود و پس فردا هراتی‌، چون این بومی‌گرایی فقط مختص مناطق مرکزی نیست‌، دیگران هم کمابیش از آن بهره‌ای دارند، و اگر چندان به چشم نمی‌زند، ناشی از این است که لهجه‌هایشان غلظت لهجة هزارگی را ندارد.

D

صاحبان گویش‌های محلّی ما می‌توانند به جای خارج‌کردن این گویش‌ها از دایرة زبان فارسی‌، یک کار بسیار مفید و سازندة دیگر بکنند و آن‌، ایجاد یک هویت ادبی و رسمی برای این گویش‌هاست‌. یعنی به جای افزودن به غلظت لهجه‌، واژگان محلّی خویش را به شکل رسمی و ادبی وارد آثار ادبی خویش سازند. یک شاعر یا نویسندة هزاره به راحتی می‌تواند بیل هزارگی را به صورت بهل در اثر خودش به کار ببرد. بدین ترتیب‌، این بیل از انحصار بدر می‌آید و عمومیت می‌یابد. چنین کاری‌، هم به نفع کلیّت زبان فارسی است و هم به دیگر اهالی زبان گوشزد می‌کند که این لهجه چه چیزهای اصیل و کهنی در خود دارد.

این پیشنهاد های جناب کاظمی جای تعجب دارد، در پاریس آکادمی و دانشکده ای وجود دارد به نام آکادمی زبان های خارجی، به مدیریت پرفیسر ریشارد بوایس، در اساسنامه این آکادمی آمده است که تحقیق، آموزش و حفظ زبان ها و گویش های رو به انقراض از اهداف این آکادمی به شمار می آید. اخیرا دانشجویی فرانسوی را دیدم که با راهنمایی داکتر موباره با حقیر تماس گرفته بود تا درباره سه گویش و زبان دری، پشتو و هزاره با حقیر مشورت کند. آقای ایمانوئل دن، که دری را به خوبی حرف می زند. او که سفری هم به صفحات افغانستان داشته است، به شدت در پی این نکته بود که چه خصوصیاتی در این سه گونه زبانی وجود دارد که تحقیقات او را معنی بخشد. گفتم:

" یک: دری همان پارسی اصیل آریایی ست. با همان مختصات و با همان واک ها و حرکات موسیقیایی رو به صعود و معنوی. با  اندک تغییرات...

دو: زبان پشتو گونه و ترکیبی از اردو  و دری است که از دیرباز در افغانستان رواج داشته و می توانید بسیاری از روحیات و خصوصیات روحی و معنوی ما را در این زبان پیدا کنید...

سه: گویش هزاره، گونه ای از زبان دری است که گاه می توان تاریخ یک ملت را با آن روایت کرد...

تنها حرف درستی که در تمام عمرم از کسی در این باب شنیدم از او بود.گفت:

پس بی راه نیست که پر از قصه و روایت است.

به نظرم باید حق را به ایمانوئل بدهیم. این گویش با همین مختصات است که زبانی برای روایت است. وقتی مادران و پدران هزاره ما برای فرزندانشان با آب و تاب چنین قصه هایی بگویند این گویش از دایره زبان فارسی طرد نمی شود و درست هم این است که مادران و حتی نویسندگان وشاعران هزاره با همان غلظت چاروق / چاغ / چاکَن / چُب / چپاگ / چغیل / چقور / چقَق خود را         ستفاده کنند. بهل نگویند و همان بیل را با زیبایی تمام ادا کنند و حتی  بنویسند.

 این شبیه همان کاری است که شاعران و نویسندگان خراسانی همچون اخوان ثالث‌، شفیعی کدکنی و محمود دولت‌آبادی با گویش خراسان کردند و بسیار واژگانی را که در اثر غلظت لهجة مشهد و نیشابور و سبزار رنگی کاملاً محلّی یافته بود، به زبان ادبی کشور شناساندند. اینان به‌راستی دلبستة زبان محلّی خویش بودند، ولی این دلبستگی را در شکل سازنده‌اش به کار بردند، نه به صورت شعر و داستان محلّی و با لهجه‌ای غلیظ و غیرقابل فهم‌، نوشتن‌."

صفحات 129 الی 131

این هم مقایسه ای دیگر. درباره این مقایسه درجای دیگری حرف خواهیم زد.

دوشنبه 14 شهریور

مستندات بخش سوم:

صفحات 136 ای 137

دو:

با آنچه جناب کاظمی در این بخش نوشته است مشکلی ندارم تنها مایلم بیش از آن چیزی که جناب ایشان در کتابی که می باید به مسئله زبان در افغانستان و ایران می پرداخت، به زبان پشتو بپردازم.

III

تعامل ما با زبان پشتو:

"این‌، یکی دیگر از امکاناتی است که خواسته یا ناخواسته برای ما فارسی‌زبانان افغانستان وجود داشته‌است‌. پشتو زبانی است که می‌تواند یک همزیستی بسیار سالم با زبان فارسی داشته‌باشد. ما با برادران پشتون خویش هموطنیم و مراودات اجتماعی‌ای داریم که لاجرم یک دادوستد زبانی را در پی خواهد داشت‌. دریغ که تعامل میان فارسی و پشتو، همواره در هاله‌ای از عوامل جنبی سیاسی و غیرسیاسی گم شده و در نهایت‌، شرایط به شکلی پیش آمده که دادوستد با این زبان را برای فارسی‌زبانان ناگوار کرده‌است‌. من به این عوامل سیاسی و کدورت‌های ناشی از آن‌، کاری ندارم‌. فقط این را می‌توانم گفت که اگر پشتو از مسیری غیر از حاکمیت ـ مثلاً از مسیر ادبیات ـ با فارسی وارد تعامل می‌شد و دادوستد میان این دو زبان‌، می‌توانست اختیاری و بر اساس نیازهای طبیعی زبان‌ها باشد، چه بسا که زبان فارسی می‌توانست در موارد لزوم از پشتو نیز بهره‌های سالمی ببرد.

 کاش جناب کاظمی در کتابشان به ریشه های زبان ها و گویش های بیست و چهارگانه افغانستان، به زبان گویش های هزاره و پشتو و حداقل زبان مناطق تاجیک و ازبک نشین اشاره هایی می کردند. اما متأسفانه جناب کاظمی کلام مختصر کرده اند. در کل کتاب ایشان شاید چهار ، پنج صفحه بیشتر درباره این زبان نوشته نشده باشد.

گذشت که گفتیم زبان پشتو، زبانی مرکب از اردو (هند و اروپایی) و دری (آریایی) است. ناچارم حرفم را به شکل دیگری بگویم . از دیر باز در غرب به ویژه در اروپا تحقیقات گسترده ای پیرامون این زبان صورت گرفته است. ارجح ترین کسانی که درباره این زبان بحث و تحقیق کرده اند عبارتند از :

گیورک مرگنستیرن، ارنست ترومپ، مولر، داکتر هانری، جیمز دارمستتر، و اشپیگل. در آغاز همه این نام ها، ارنست ترومپ به سال 1873 عیسوی، اعلام داشت که زبان پشتو، زبانی برآمده از سنسکریت است. او طی رساله ای ریشه های زبان پشتو را در زبان هند باستان جسته بود. اما هرکس پس از او به میدان پژوهش آمد به این نتیجه می رسید که پشتو زبانی مابین هندی و آریایی است. چندی بعد نظریات ترومپ با انتقادات تندی از سوی داکتر جیمز دارمستتر مواجه شد. دارمستتر، ترومپ را متهم به بی سوادی در ریشه یابی زبانی و درک و دریافت زبان پشتو کرد و رآی داد که پشتو زبانی آریایی است که از زبان هندی متأثر شده است. این نظریه تا کنون از سوی کسی رد نشده است. دارمستتر، گفت که پشتو زیر مجمومه زبان هندی نیست بل مسقیما از زبان اوستا برآمده و با دلایل قاطعی ثابت کرد که خصوصیات زبانی و آوایی پشتو و حتی صرف ونحو و ریشه شناسی مقوم فرضیه های اویند. پس از او  مرگنستیرن، نظر داد که طبق نظریه دارمستتر، زبان پشتو یک زبان آریایی و متأثر از هند و اروپایی است. این نظریه هم اکنون در أکادمی زبان های خارجی فرانسه مورد بررسی و پژوهش است. تحقیقات جامع این پژوهشگران نشان می دهد که اغلب واژگان زبان پشتو از ریسه هایی آریایی و اوستایی برخوردارند و تردیدی ندارم که زبان فعلی پشتو را به صورت اردو _دری و یا آریایی _ هند و اروپایی، بهتر بتوان تعریف کرد. اگز اشتباه می کنم استدعا دارم دوستان نقطه نظراتشان را یادآور شوند. شاید من نباید از این اصطلاح استفاده کنم . به هر جهت همین ترکیب مفصل مورد نظر من بوده است. (11)

بگذریم، جناب کاظمی در سندی که در فوق آمده است می گویند :

  اگر پشتو از مسیری غیر از حاکمیت ـ مثلاً از مسیر ادبیات ـ با فارسی وارد تعامل می‌شد و دادوستد میان این دو زبان‌، می‌توانست اختیاری و بر اساس نیازهای طبیعی زبان‌ها باشد، چه بسا که زبان فارسی می‌توانست در موارد لزوم از پشتو نیز بهره‌های سالمی ببرد.

 فرمایش جناب ایشان بسیار متین است. متأسفانه این بدنگری و بدبینی در کشور ما به چشم می خورد و چه خوبتر بود اگر جناب کاظمی که به اصل این داد و ستدها اشاره کرده اند نمونه های جامعی از این داد وستدها را می آوردند. این مسئله می توانست. یکی از نقاط قوت این کتاب به شمار آید.

اگر جناب کاظمی به ریشه می رفتند و درباره به عنوان مثال:

 روغتون (بیمارستان‌)، دَرْمَلْتون (داروخانه‌)، ثانگه (شعبه‌) و دگروال، بیش از این شرح می دادند. این کتاب ارزش بیشتری داشت. البته این ریشه شناسی در بخش گویش هزاره نیز احساس می شود و قرار نیست که از نگارنده انتظار داشته باشیم زبان مغولی و ترکی هم بداند ولی دانستن در حوزه ای که مورد مطالعه ماست همواره سفارش شده است و هیچ ایرادی نداشت اگر جناب کاظمی نیز برای تحقیق بر روی زبان های اوستایی، مغولی، سغدی و زبان های  دیگری که مورد نیاز بحث ایشان بود به آموختن کلی این زبان ها رو می آوردند. این تصمیمات در ممالک جهان سوم به سختی گرفته می شود. اما در غرب حکایت کاملا وارونه است. اگر کسی هم اینک و در سن 40 سالگی بخواهد طبق مواد درسی و یا علایق خود زبان عربی و فارسی را بیاموزد از همان لحظه شروع به کار کرده است و جالب است که بسیاری از شرق شناسان در اروپا از سنین بالا به آموختن زبانهای ما روی آورده اند. به عنوان نمونه هانری کوربن و هنری ماسه ، هر دو زبان فارسی را کم و بیش حرف می زدند و می نوشتند و می دانید که چه خدماتی داشته اند.

 به هر حال‌، امروز واژگانی از پشتو وارد زبان فارسی افغانستان شده‌اند و پرهیز از آن‌ها نیز در این شرایط نه ممکن است و نه به صلاح‌. ولی در این نیز تردیدی نمی‌توان داشت که در بسیاری موارد، در زبان فارسی معادل‌های بهتری برای این واژگان وجود داشت‌. از آن سوی نیز پشتو کلمات بسیاری را از فارسی وام گرفته‌است ولی تفاوت کار در این است که آنچه پشتو از فارسی گرفته طبیعی و بر اساس ضرورت بوده و آنچه فارسی وام گرفته‌، شکل رسمی و اداری داشته‌است‌. من این تعامل را بسیار سالم و نیکو نمی‌بینم و تصوّر می‌کنم شکل‌های بهتری نیز برای آن وجودداشت‌، که تفصیلش در این مقام نه به صلاح است و نه در حوزة تخصص نگارنده‌. به هر حال‌، من بیشتر دوست می‌دارم پشتو را در هیأت این لندی‌های زیبا مشاهده کنم تا در هیأت یک سلسله اصطلاحات جبری نظامی و اداری‌:

گل می په لاس درته ولار یم‌

یا گل می واخله یا رخصت راکره چه زمه‌

یار می هندو زه مسلمان یم‌

د یار دپاره دَرَمسال جارو کومه‌

در این لندی، و لندی های دیگر چند نکته وجود دارد:

الف) خط عربی، صرف و نحو زبان آریایی، افعال، حروف اضافه، اسماء، صفات و بسیار خصوصیات زبانی دیگری که کاش به صورت گسترده تری در کتاب جناب کاظمی مورد تحقیق قرار می گرفت.

ب) زبان پشتو، زبانی جذاب و زیبا است. در بطن این زبان زندگی کرده ایم و می توان گفت تمام ما به شکلی از این زبان خاطره داریم و گاه که دلمان می گیرد مایلیم تراته ای پشتو را با صدای آوازخوانان نامی خود بشنویم. همین نکته می توانست جناب کاظمی را بر آن دارد تا درباره ریشه های این زبان و نحوه تعامل زبان دری و پشتو بیش از این بحث کنند.

ج) هیچ نباید از یادمان برود که بخش قابل توجهی از فرهنگ ما به این زبان تکلم می کنند. حقیقتا چه ایرادی دارد اگر ما همچنان به دانشگاه بگوییم پهنتون و الی آخر. آیا درباره این فکر نکرده ایم که همین مسئله خود می تواند بر ابعاد زبان دری از سویی و زبان پشتو از دیگر سو بیفزاید. ما خواسته یا نا خواسته با این زبان زندگی کرده ایم و چه خوب است که بپذیریم که زبان پشتو نه تنها می تواند بخشی از ذهن ما باشد بلکه می توانیم در ترکیب سازی های آینده خود، به خوبی از امکانات این زبان سود ببریم.

این را هم فراموش نکنیم که بر خلاف تصوّر غالب‌، میزان واژگان دخیل از زبان پشتو در زبان رایج افغانستان بسیار اندک است و صرفاً به چند اصطلاح اداری یا نظامی محدود می‌شود. درست است که در رسمیات کشور، کلماتی چون روغتون (بیمارستان‌)، دَرْمَلْتون (داروخانه‌)، ثانگه (شعبه‌) و دگروال (سرهنگ‌) دیده می‌شود، ولی این‌ها وارد زبان فارسی رایج در این کشور نشده‌اند، یعنی کمتر فارسی‌زبانی است که در محاورة خویش روغتون و درملتون را به کار برد. با این وصف‌، چالش بسیار بر سر این قضیه و ارتباط دادن مستقیم ضعف زبان فارسی به حاکمیت پشتون کشور، کمی بیجا به نظر می‌آید و ناشی از تعصبات رایج در کشور ما."

صفحات 136 ای 137

+ نقد کتاب همزبانی و بی‌زبانی (بخش دوم)

مهربانی‌ها ()

لینک

+ نقد کتاب همزبانی و بی‌زبانی (بخش اول)

تاملی بر کتاب همزبانی و بی زبانی

------------------------------------

 

از:  محمد کاظم کاظمی

 

 

همایون نوری / سنبله 1384 ---------------   بخش اول

 

 

 

کمتر کسی از اهل ادب افغانستان عزیز است که نام کاظمی را نشنیده باشد. کاظمی نمونه قابل توجهی از ادب، نقد و پژوهش ادبی و فرهنگی هجرت است. او را می باید رهبر ادبی مهاجران افغانی در ایران لقب داد. قهار عاصی در سال هفتاد و سه، سفری به ایران داشت که پس از بازگشت قهار، از او احوالات ادبی ایران و ادب هجرت را جویا شدم. بسیار با شوق حرف می زد و فراوان امیدوار شده بود. از چند کسان بسیار سخن می گفت. نام کاظمی را اول بار از او شنیدم.

 

 می گفت جوان پر جذبه و شوری ست. از شعرش می گفت و به نام چند کس دیگر نیز اشاره کرد. من عازم پاریس شدم و در اینجا خبر شهادتش جانم را آتش زد. (در باب شخصیت ادبی و شعر قهار خون آلود، در آینده ای نزدیک خواهم نوشت.)  

کاظمی شاعر و منقد و محقق است و ما در این بحث با کاظمی شاعر کاری نخواهیم داشت و روی سخن ما با کاظمی منقد و پژوهشگر است.

محمد کاظم کاظمی، در این کتاب و در بسیاری جاها به حق پا نهاده و به حق نشسته است. از ازرا پاند خوانده ام که به الیوت می گفت: " نقد آن است که از متنی "لذت" بردی برایش دست افشانی کنی و اگر لذت نبردی و طبعت را رنجاند بر سرش فریاد بزنی"   (1)   متن فرانسوی است.

کاظمی در این کتاب، از ص 15 الی 48 (از طرح مسئله تا قبل از یک زبان و دو نام ) و از ص 93 الی 201 ( از داد وستد های زبانی تا قبل از نظر سنجی) کوشیده است به ریشه های زبان پارسی، اشاره کند و روشن سازد که بحث از فارسی و دری و تاجیکی و من می افزایم فارسی هندی و فارسی ازبکی و فارسی تخاری و دیگر نقاط، به مثال همان عنب و انگور مولانای بلخی یا مولانای فارسی زبان است. در این صفحات کاظمی را ستایش می کنم و در دیگر صفحات فریاد خود را با دلایل کافی خواهم زد. حقیر به قول اخوان ثالث مشهدی، سه کرت تا سحر، این کتاب را زاییده ام. برای حقیر هیچ اهمیت ندارد که حرفم جدی گرفته شود یا بگویند و بشنوم که این ها که نوشته ای فقط برای خودت قابل قبول است. البته همین طور است. به قول ابولمعانی رنگ من این است.

اگر به جای ایشان بودم همین صفحات را نگه می داشتم و مابقی را (قاعدتا به جز کتابنامه و...) نشر نمی کردم.

در آغاز بی هیچ مقدمه دلایل ستایش خود را از این رساله  می آورم و خواهم گفت که چه کمبودی در این کتاب و در همین صفحات جبران شده است. بی آنکه اهمیت اقلیمی و سیاسی ملت ها را به رخ بکشد. که با توجه به نشر این کتاب در ایران پیشبینی می کنم که در ایران فروش و استقبالی از این کتاب نخواهد شد و باور دارم که این مسئله در آن صفحات اضافه ریشه خوابانده است.

کاظمی در مواردی از مقایسه های زبانی اش، دو ملت ایران و افغان را تشویق کرده است که تفاهم، بهتر از خود خواهی و خصم است. به ملت افغان ارایه طریق می کند که بهترین را برگزیند و اندک اندک خودش را به زبان ملت ایران نزدیک کند و به ملت ایران توصیه می کند که دست از خودنگری بردارد، چشم باز کند و ببیند که مثلا ما در افغانستان به فلان چیز چه می گوییم، شما هم همین کار را بکنید و رأی می دهد که کدام بهتر است و کدام بدتر و کدام خنثی. این توجه به وجه ظاهری زبان، از جهاتی بحث تازه و درخوری است و از جهاتی می توان آن را بحثی عامیانه در نظر گرفت، از این جهت عامیانه که بسیار مردم را در دکان ها می بینید که از سر بیکاری درباره ریشه کلمات با هم جدل می کنند و شام به خانه می روند و می خوابند و فردا روز، روز از نو روزی از نو. به یادم هست که کاکای شهیدم در کابل دکاندار بود. حاجی سخی داد و چند ریش سفید دیگر گرد او جمع می شدند و درضمن نسوار کشیدن و چای خوردن به سفرهای خود اشاره می کردند و یک روز از حاجی سخی داد(که عمرش دراز باد) شنیدم که به کاکای من می گفت:

" مامود صاحب مردمان ایران پاک نمِفامن. مه مگوم کچالو خیال مکنه دوه، مه مگوم تیزاب خیال مکنه شاش دارم، مه مگوم کوری، لت مکنه"

بعد قاه قاه می خندیدند. مسخرگی می کردند و هر روز به همین منوال، هر زمان به یادم می آید گر میگیرم. از آن سادگی ها و صفا و سرزندگی. نکته ای در این وجه عامیانه هست. این که کاکای من و حاجی سخی داد می فهمیدند که ایرانیان به کچالو می گفتند سیب زمینی، به تیزاب می گفتند اسید و به کوری می گفتند پاشنه کفش. اگر این دانش را بپذیریم، نه کاظمی که حامد کرزی و پرزیدنت بوش هم نمی تواند به حاجی سخی داد بگوید و حتی پیشنهاد کند که به جای، کچالو بگو سیب زمینی. سخی داد هم فورا خواهد گفت:

- او بچه، چپ کو، کرم زمینی.

حق با حاجی است، چرا که می داند ، سیب فقط می تواند هوایی و یا درختی باشد. او بهتر درک کرده است که سیب با آن همه خصوصیات معنوی، کوچکترین نقطه اشتراک و حتی شباهتی با کچالو یا سیب زمینی ندارد. ملاحظه می کنید که حق با اوست. خواهد گفت که کرم زمینی و هوایی

می شناسم اما سیب زمینی درنظر حاجی بی معنی و حتی خنده آور است. من نمونه این قسم بحث ها را با حاجی داشته ام و از این لحاظ معتقدم که بحث کاظمی از وجه ظاهری زبان در این کتاب، بر دو شاخه مذکور قسمت پذیر است. کاظمی را ستایش می کنم در صورتی که از زبان حاجی سخی داد سخن بگوید نه از زبان منی که می خواهم  درباره چیزی با او حرف بزنم که او نمی خواهد درباره اش چیزی بشنود. نمی خواهد، صرفا به این منظور که ایمان دارم مرید حضرت بیدل است و نام مبارک قندی آغا از زبانش نمی افتد. به این منظور که از من که از پهنتون بیرون آمده ام و در اینجا سر به سر پل ریکور و بودریار می گذارم، با سوادتر است. نه تنها او که ملت ما به مراتب از دانشگاهای ما ( فارسی زبانان ) باسوادترند. 

کاظمی در ص 133 و 134 کتاب نگاشته اند: "یک مشکل دیگر ما که باز می تواند با یک خوش بینی ساده حل شود، نادرستی نظام نامگذاری، ماههای سال در افغانستان است.... و دراین کار سه ایراد اساسی وجود دارد:

۱.     حمل، ثور، جوزا و ... در اصل نه اسم ماه  که اسم صورت های فلکی است یعنی...

2.     این نامها عربی اند و هیچ ضرورتی ندارد که وقتی واژه فارسی دقیقی برای یک مفهوم داریم، واژه عربی غیر دقیقی را به کار بریم

3.     نا هماهنگی نام ماهای سال در افغانستان و ایران هم عارضه دیگری است... تقویم این دو کشور کاملا یکسان نیست.... به دلایل فوق، ما فارسی زبانان افغانستان، می توانیم از شیوه مختار خویش عدول کنیم و از این کار هیچ باک نداشته باشیم، اگر در نوشته های رسمی نتوانیم، در متون ادبی و پژوهشی می توانیم، یک دستگیره محکم ما برای این کار، ادبیات گرانبار کهن است..."

اگر کسی به من پیشنهاد کند که بیا و این غرور (شیوه خود مختار)خودت را (که تنها چیزی است که برایمان مانده)کنار بگذار و به جای سنبله بگو شهریور مطمئن باشید که در افغانی بودن گوینده شک خواهم کرد. چرا که می دانم اگر به جای سنبله بگویم شهریور و به میزان بگویم  مهر ماه و به جای عقرب و جدی و جوزا معادل های ایرانی آن را بگویم. نه تنها هویت خودم را از دست داده ام که از گنجینه کلامی و فرهنگی عظیم وسترگی محروم شده ام. من می گویم جوزا و به خاطر همین کلمات منحصر به فرد و گاه صور فلکی ست که شعر و موسیقی و  کلام و فرهنگم نسبت به ملت های دیگر منحصر به فرد است . به خاطر همین مختصات است که اغلب غربیان بیشتر مایلند زبان فارسی را از ما بیاموزند تا از فارسی ایرانی. (من به زودی گزارش مفصلی را از این جریان در فرانسه، هالند، بلغاریا، سویدن، امریکا، آلمان و چند مملکت دیگر تقدیم خوانندگان گرامی خواهم کرد.) در غیر این صورت طی چند سال آینده ما هم می شویم ایران نامبر دو. با همان سهراب سپهری و مهدی سهیلی و سهیل محمودی (زن خصال، چندی حرکات زنانه ایشان در jamejam tv نصیبم شده است) و ... آنچه از درون ایران به من گزارش شده و می دانم که درست گزارش شده است. اوضاع ادبی این کشور تأسف بار است. بگذرد.

 گفتیم که بحث در خوری نیز هست، همین طور است. چرا که کاظمی با زیرکی و دلسوزی تمام دریافته است که زبان ما نیازمند زایش است و به خوبی می داند که زبان شناسی امروز، صرفا به دنبال "زایندگی"(2) بهتر است و صد البته که زایندگی (در مباحث آینده از زایندگی به وجه دیگرش، اندیشه خلاقه تعبیر خواهم کرد) وقتی صورت می گیرد که مراسمی در مسجد یا کلیسا برگزار شود و زنی (زبانی) به مردی (زبان دیگری) و بلعکس دل ببند و الی آخر ... جامسکی اول کسی است که از این اصطلاح استفاده کرد و می گفت بدون این ازدواج، اتفاقی در زبان نخواهد افتاد. استدلال جالب چامسکی، در این است که می گوید: (این گفته را از یکی از گفتگوهای نوم چامسکی نقل می کنم.) "چون سن ازدواج بالا رفته است و دیگر کسی تمایل به ازدواج ندارد، پس زایشی در زبان هم درکار نخواهد بود."    (3)

 از این نظر، "شم"(4) محمد کاظم کاظمی را می ستایم. کاظمی خود می داند که شم زبان شناسی چه معنایی در خود دارد و باور دارم که اگر ایران زمین،به داشتن امثال دکتر باطنی و حق شناس و پور نامداریان وکوروش صفوی و چند نام دیگر در حوزه زبانشناسی فخر می کند، من از این پس به محمد کاظم کاظمی فخر خواهم کرد (هر چند که از خدمات مایل هروی و آصف فکرت _ تنها کتاب فارسی هروی ایشان را خوانده ام و در اختیارم هست _ و داکتر شاکری در کانادا که تحقیقات گسترده ای در این زمینه انجام داده است، از قدیم ترها و ... نمی توانم صرف نظر کنم. اگر عمر و نشاطی باشد در باب هرکدام از این عزیزان در آینده، حتما می نویسم ) و باور دارم که دیگر هم نسلان ما جوانترها _ گمان می کنم سن من کمی کلان تر باشد _ راهی را شروع کرده اند که به سود میهن ماست، به سود پل چرخی و درختان سرو و بلوط و سپیدار سرزمین ماست.

 بسیار مایلم که جناب کاظمی در وب خود، نظر خودش را بنویسد. که فکر نکنیم این قضاوت ها یک طرفه است. ما فقط باید در این زمینه ها از غرور و یا همان شیوه خود مختارمان دست برداریم.

بحث من هنوز درباره این کتاب شروع نشده است و مایلم خوانندگان گرامی بی اظهار نظر از کنار این بحث نگذرند، چرا که به این رهنمود ها توجه خواهد شد.

 

یادداشت. جناب همایون نوری نقد بالا را نگاشته و آن را در وبلاگ پل‌چرخی گذاشته‌است. من از ایشان اجازه گرفتم که آن را در وبلاگ خویش هم درج کنم و ایشان موافقت کردند. ان‌شاءالله بخشهای بعدی آن را هم خواهم گذاشت. نشانی وبلاگ ایشان این است:

homayunehnoori.persianblog.ir

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۸:٥٦ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٩ شهریور ۱۳۸٤

کلمات کلیدی: زبان فارسی

مهربانی‌ها ()

لینک

+ فارسی یا دری؟ در فرخار

دومین شمارة فرخار از چاپ برآمد، بعد از انتظاری یک‌ساله و یا بیشتر. این مجله را جمعی از قلم‌به‌دستان جوان مهاجر در ایران منتشر می‌کنند و به راستی که جمع صاحب‌همت و خوش‌ذوقی هستند.

به فرخار و امثال آن‌، به گمان من نباید به چشم یک نشریه صرف نگاه کرد. اینها به واقع کارگاههای پرورش نیروهای صاحب ذوق در روزنامه‌نگاری و حتی نویسندگی و دیگر حرفه‌های مربوطه هستند. به همین لحاظ به نظر من این مهم نیست که فرخار انتشار منظمی دارد یا نه‌، یا به دست همه علاقه‌مندانش می‌رسد یا نه‌. مهم این است که منتشر می‌شود و کسانی در آن‌، کسب تجربه می‌کنند.

فرخار بسیار فرق دارد با نشریاتی که به پشتوانة سرمایه‌های سرشار منتشر می‌شوند، نه ذوق و پشتکار. ما بسیار نشریات داریم که سالها منتشر می‌شوند، ولی هیچ حاصلی از نظر تجربه‌اندوزی و پرورش افراد ندارند. چرا؟ چون هم انگیزه چیز دیگری است و هم چرخانندة اصلی نشریه‌، ذوق و همت نیست‌.

باری‌، فرخار از هر جهت‌، نشریه‌ای است حرفه‌ای و قابل تأمل‌. در این شماره از این مجله‌، مقاله‌ای خواندنی چاپ شده است از جناب برنا کریمی با عنوان «فارسی یا دری‌؟» و من که به این موضوع علاقه‌ای خاص دارم‌، مناسب می‌بینم که در ذیل این معرفی کوتاه‌، این مقاله را نیز پیشکش حضور شما کنم‌.

 

فارسی یا دری؟

 

 

برنا کریمی

barnakarimi@hotmail.com

در مادهء شانزدهم قانون اساسی نوین افغانستان آمده است:

« از جمله زبانهای پشتو، دری، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و سایر زبانهای رایج در کشور ، زبانهای پشتو و دری زبانهای رسمی دولت میباشند.»(۱)

گذشته از اینکه نگاشتن زبان ازبیکی یا اوزبیکی به شکل «ازبکی» از ناآگاهی فراهم آورندگان مسودهء یاد شده به شمار می آید، سزاوارتر آن بود که به جای اصطلاح مستحدث و قبیح «ازبکی» نام اصلی این زبان یعنی ترکی یا ترکی چغتایی در متن مسوده آورده میشد.

زبان دری بار نخست در قانون اساسی سال 1964 به حیث زبان رسمی کشور درج قانون شد و قبل از آن تمامی فرمانهای دولتی ومسوولین تنظیم نصاب آموزشی این زبان را بنام فارسی و یا فارسی دری میشناختند. مهم تر از همه اینکه تنها درس خواندگان که مسلمآ در اقلیت قرار دارند با اصطلاح دری آشنا استند. حال آن که اکثریت مردم ما در این مورد همان زبان فارسی را به کار می برند. واژهء زیبا و معصوم دری خود تهی از هر عیب و قباحت است و از لحاظ تسلسل ادوار تاریخی برای اینکه از فارسی باستانی ( اوستایی) و فارسی میانه (پهلوی) متمایز گردد، زبان بعد از ظهور اسلام مردمان افغانستان کنونی، فارس، بخشی از عراق عرب، بخشی از نواحی قفقاز، بخشهایی از نیم قارهءاناتولی و ماوراالنهر فارسی دری نامیده شد. سخن بر سر اینست که سیاستگزاران پارین افغانستان به منظور محدود ساختن و در تنگنا نشاندن زبان فارسی دری آنرا در قانون اساسی سال 1964 تنها به دری تعبیر کرده اند و این عمل از همان هنگام از چشم روشن بینان جامعهء ما پنهان نمانده است. بیجا نخواهد بود اول کمی درمورد تاریخچه پیدایش و تکامل فارسی دری تأمل کنیم و بعد زمینه های به میان آمدن و تحمیل زبان( دری) را در تاریخ سیاسی چند دههء پسین بر شمریم.

مرحوم علی اکبر دهخدا مدخل دری را در فرهنگ نامدارش چنین معنی کرده:

« زبان فارسی معمول امروزه، زبان فارسی که نوشتن و سرودن بدان پس از اسلام در ایران رواج و رسمیت یافت.»(2)

زنده یاد داکتر پرویز ناتل خانلری زبان فارسی را به سه دوره تقسیم کرده که عبارتند از اول: فارسی اوستایی دوم: فارسی پهلوی یا فهلوی و سوم: فارسی دری.(3)

خوارزمی در مفاتیح العلوم زبان فارسی دری را زبان مردم مداین میداند و می نویسد که اهل خانهء شاه به آن تکلم میکردند.(4) ابن الندیم در الفهرست بنقل از ابن المقفع نیز همین موضوع را تأیید کرده است.(5) بعضی ها دری را فصیح معنی میکنند یعنی دری کلماتیست که در آن نقصان نباشد و هم جمعی گویند که دری گویش مردمان بلخ، بدخشان، بخارا و مرو است. حدیثی هم از حضرت پیغمبر نقل میکنند که: لسان اهل الجنه، العربیه و الفارسیه الدریه.(6)

مقدسی در احسن التقاسیم همهء زبانهای ایرانی را فارسی دانسته و لفظ دری را تنها به مفهوم فصیح برای فارسی بکار برده و آنرا زبان جداگانه نمیپندارد: و کلام اهل هذه الاقالیم الثمانیه باالعجمیه، الا ان منها دریه، و منها منغلقه. و جمیعا تسمی الفارسیه. و اختلافهما بین و انعجامها مشکل.(7)

ناصر خسرو بلخی قبادیانی در سفرنامهء خود چنین مینویسد:

در تبریز، قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک می گفت اما زبان فارسی نیکو نمی دانست. پیش من آمد، دیوان منجیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من پرسید. با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.(8)

مولفین فرهنگهای انجمن آرا، آنند راج و غیاث اللغات زبان فارسی دری را زبان مردم ساکن در کوهستانها و روستا ها میدانند و میگویند که زبان پهلوی زبان شهر است و دری زبان روستا ها. همچنان کبک دری را نیز پرندهء ساکن در کوه و روستا میپندارند.

اینکه چگونه این زبان، زبان مردم مداین شده و در عین حال زبان مردم بلخ و بخارا و مرو بوده، داکتر خانلری چنین میگوید:

پس از آن که پایتخت ساسانی ( تیسفون = مداین ) به تسخیر تازیان در آمد یزدگرد با همه سپاهیان و درباریان خود به داخل ایران عقب نشینی کرد و پس از شکست نهاوند به جنوب ایران رفت و از استخر به کرمان و سپس به قهستان و از آنجا به مرو رسید و به موجب اسناد تاریخی در این سفر همهء دستگاه درباری ساسانی با او همراه بودند و حتی کتابخانهء شاهی را با خود به آنجا برده بود که تا یکی دو قرن بعد هم در همانجا مانده بود. درباریان دستگاه ساسانی پس از کشته شدن آن شاه برگشته بخت طبعآ در آن سرزمین ماندند زیرا به سوی مغرب که در دست تازیان افتاده بود راهی نداشتند. سپس که سپاه مسلمانان عرب پیش آمد و بر آن نواحی نیز مسلط شد ناچار گروهی کثیر از ایشان به عنوان موالی با سپاه اسلام همراه شدند و در فتح ولایتهای شرقی و شمال شرقی با تازیان همکاری کردند و به این طریق سنتی که از لحاظ مخا طبان اداری و رسمی در دربار ساسانی پدید آمده بود به مشرق انتقال یافت.

گذشته از این طبیعی است که دردورهء ساسانی مرزبانان و فرمانروایان محلی که با دربار شاهنشاهی سرو کار داشتند در روابط اداری و سیاسی خود با مرکز حکومت همان زبان رسمی یعنی دری را به کار میبردند و با آن آشنایی داشتند. به این طریق زبان دری پس از غلبهء تازیان در نواحی غربی و جنوبی کمتر به کار رفت و در مشرق و شمال شرقی به سبب آنکه از مرکز خلافت اسلامی ( دمشق و سپس بغداد ) دورتر بود و همچنین به آن سبب که مأموران دولت ساسانی به آن نواحی انتقال یافته بودند بیشتر دوام یافت و در اولین فرصتی که برای پدید آمدن حکومتهای مستقل و یا نیمه مستقل ایرانی دست داد همان زبان رسمی دستگاه ساسانی مبنای زبان رسمی و اداری و سپس ادبی و علمی قرار گرفت و گویشهای محلی دیگر در مقابل آن جلوه ای نکردند و چنین مقامی به دست نیاوردند.(9)

و اما در مورد خصوصیات زبان فارسی دری و سیر تحول و تکامل آن:

قدیمی ترین آثاری که از فارسی دری به جا مانده، گذشته از کلمات و عبارتهای کوتاه و بعضی مصراعها و بیتها که در تواریخ عربی و آثار فارسی ادوار بعد ثبت شده از میانهء قرن چهارم هجری اند. نهضتی که در زمان فرمانروایی شاهان سامانی برای ترویج و کار برد زبان فارسی به جای تازی آغاز شد با سرعت تمام وسعت یافت تا آنجا که در روزگارغزنویان، فارسی دری زبان ادبی کشور شد و صد ها شاعر و نویسنده به زبان سرزمین خود شعر سرودند و کتابها در رشته های گوناگون علمی و ادبی و تاریخی تالیف کردند و سپس در زمان شاهان سلجوقی این زبان در امور اداری و مکاتبات دیوانی هم جای زبان عربی را گرفت.

مرحوم علی اکبر دهخدا به این عقیده بود که اولین کسانی که در رواج و دوباره کار گیری زبان فارسی کوشیدند در سرزمین های شرق ایران یا افغانستان کنونی میزیستند. « منطقهء رواج و رونق فارسی دری ابتدا در مشرق و شمال شرقی ایران بود و بیشتر سخنوران و نویسندگان ایرانی که نام و آثار شان باقی است تا حملهء مغول از مردم این قسمت کشور بودند که در دستگاه ایران و بزرگان صفاری و سامانی و سلجوقی و غزنوی بسر میبردند.» (10)

این زبان که در اواخر دورهء ساسانی و قرنهای نخستین هجری بتدریج شایع شده بود در عهد اسلامی نخستین بار در دربار ها و شهر ها و نواحی شرقی ایران برای شعر و نثر بکار رفت. و به عبارت دیگر نخستین ظهور ادبی آن در سرزمین افغانستان کنونی انجام گرفت و به همین سبب تحت تاثیر لغوی و صرفی و نحوی لهجه های متداول این ناحیه در آمد و به نظر قدیمترین مؤلفان از قبیل المقدسی، ابن حوقل اصطخری که دربارهء محل تداول و رواج زبان فارسی دری سخن گفته اند، زبان قسمتی از نواحی شرقی نیشاپور و نواحی قریب به ولایت سغد در ماوراالنهر دانسته شده. این مؤلفان که زبان مردم نیشاپور و سرخس و ابیورد و هرات و جوزجان و بخارا را مشابه هم دانسته و آنرا دری خوانده اند، بصراحت زبان خوارزمی و سغدی و رستاقهای بخارا را «لسان علی حده» شمرده اند و از اینجا معلوم میشود که لهجه هایی از قبیل سغدی و خوارزمی و رستاقی که جزو دسته های لهجه های شرقی اند تاثیر در لهجهء زبان جدید نداشتند و از آن متفاوت بود.(11)

دلیل نفوذ انتفال لهجهء مردم شرق ایران در فارسی دری شاید پادشاهی ممتد اشکانیان در این حیطه و بلاخره انتقال پایتخت شان به مداین باشد. اینکه کتیبه های شاهنشاهان ساسانی مانند کتیبهء اردشیر بابکان، کتیبهء شاپور اول در نقش رستم و کتیبهء دیگر شاپور در حاجی آباد و کتیبهء نرسی در پایکول همه به زبانهای پهلوی شمالی و شرقی اند نیز به همین دلیل است. زبان پهلوی شمالی و شرقی منشأ زبان پارسی دری است و با آمیزش با لهجهء پهلوی جنوبی پارسی میانه یا پارسی دری بوجود آمد و در اواخر عهد ساسانی به حیث زبان رسمی دربار قبول شد. این سلسله ادامه یافت و بعد از اسلام نیز این زبان وسیلهء مکالمهء دربار های طاهری، سامانی، فریغونی، زیاری، چغانی، غزنوی و غیره شد که همهء مراکز و پایتخت های این سلاطین در سرزمین امروزی افغانستان بودند و به این خاطر لهجهء فارسی دری شفاف و خالص باقی مانده و اثر های لغوی، صرفی و نحوی بسیاری از لهجه های خراسانی، تاجیکی، پامیر، ترکستان و متون مانوی را بخود پذیرفت. یکی از دلایلی که مردم ایران به لهجهء متفاوت صحبت میکنند دوری و تحت تاثیر رفتن لهجهء فارسی دری شان بعد از قرن پنجم تحت لهجه های جنوب و مرکز ایران است. رواج دوبارهء زبان فارسی دری در عراق و وآذربایجان مشکلات خود را داشت و لغات و مفردات ماوراالنهر محتاج به توضیحات عدیده بود. لفت فرس اسدی نیز از همین ناآشنایی بوجود آمد. از همین رو داکتر ذبیح الله صفا در مقدمهء گنج سخن ادعای ناصر خسرو در مورد قطران تبریزی را که فارسی نیکو نمیدانست درست دانسته و چنین تشریح میکند:

قطران تبریزی با آنکه زبان او لهجهء آذری بود و به همین سبب زبان فارسی نمیدانست و مشکلات خود را در دیوانهای منجیک و دقیقی از ناصر خسرو قبادیانی بلخی می پرسید.»(12)

شاعرانی که اشعار شان به شهادت لغات مهجور فرس اسدی (نیمهء قرن پنجم هجری قمری) آمده است غالبا به یکی از شهر های بخارا، سرخس، قاین، سیستان و یا شهر های دورتر شمال شرق ایران و آبادی های خراسان منسوب اند. فارسی دری که طی سه قرن از اوایل قرن چهارم تا وایل قرن هفتم بتدریج مقام زبان رسمی و ادبی این سرزمین را کسب کرده بود در این مدت از گویش های مردم شرق ایران و زبانهای خارجی تاثیر پذیرفت. تاثیر زبان عربی که در این زمان همچنان زبان فرهنگی کشور های اسلامی شمرده میشد در درجهء اول قرار داشت اما لغات متعددی از زبانهای ترکی و کمی از چینی و سغدی . بالاخره مغولی در آن راه یافت. گذشته از آنچه مربوط به مفردات لغات است بسیاری ازخصوصیات تلفظی، صرفی و نحوی گویش های محلی مردم شرق نجد آریانا در شاعران و نویسندگان تاثیر گذاشت.

حالا که به این نتیجه رسیدیم که دری گویشی از زبان فارسی است باید به ریشه های سیاسی پیدایش و رسمیت این زبان در افغنستان نیز نگاهی کنیم.

قبل از سال 1964 در افغانستان تمامی مراسلات، فرمانها و مکتوب های رسمی دولت به زبانهای پشتو و فارسی نوشته میشد و کسی زبانی را که به تنهایی دری بنامند نمی شناخت. بعد از انفاذ قانون اساسی سال 1964 که در فصل اول، مادهء سوم آن زبانهای رسمی مملکت را پشتو و دری دانسته بودند، فارسی دری و یا فارسی زبان بیگانه شد و دیگر زبانی داشتیم که تازه به دنیا آمده بود و با زبان تاجیکی تاجکستان و فارسی ایران تفاوت داشت.

حال آنکه روانشاد محمود طرزی در اوایل استقلال کشور در مورد زبان فارسی چنین نگاشته:

« ما هم فارسی میگوییم، مردم ایران هم فارسی میگویند. اگر چه در لغات و کلمات، هردو فارسی یک چیز است ولی لهجه و شیوهء این هر دو فارسی آن قدر از همدیگر دورافتاده که هیچ مشابهت به هم نمیرسانند.»(13)

مرحوم حیدر ژوبل در سال 1337 خورشیدی (درست شش سال قبل از تولد زبان دری-البته به شکل تسجیل قانونی آن- ) در مورد مجلهء کابل نگاشته است: « مجلهء کابل رشک دنیای فارسی زبانان بود».(14)

پرواضح است که دست استعمارسرخ وسیاه در این توطئه سهیم است، ولی ما نیز کمتر از آنها خود را فریب نداده ایم. امروز بدون هیچ تاملی زبان فارسی را از ایرانیان میدانیم و ناصر خسرو، مولوی، ابو علی سینا و خواجهء انصار را از افغانستان و حافظ را ایرانی میپنداریم و نظامی را آلانی یا قفقازی. ولی اگر دری چیز دیگری به جز از فارسی میبود آیا حافظ میسرود:

ز شعر دلکش حافظ کسی بود آگاه

که لطف طبع و سخن گفتن دری داند

و یا آیا نظامی میسرود:

نظامی که نظم دری کار اوست

دری نظم کردن سزارواراوست

و یا از معاصرین، ملک ااشعرأ بهار شاعر ایران میگفت:

شعر دری گشت ز من نامجوی

یافت از آن شاعر و شعر آبروی

در حالیکه ملک الشعرأ قاری عبدالله شاعر معاصر میهن ما این زبان را فارسی گفته:

گر بگذری به جانب لندن صبا بگوی

ایدن وزیر خارجهء انگلیس را

آن با خبر ز لهجهء اشعار فارسی

آن صاحب سلیقه و ذوق نفیس را

آورده است بر سر تحریر بی گمان

ذوق تو باز خامهء ندرت نویس را

اینک به پیشگاه تو تقدیم میکنم

کلک من، این سفینهء شعر نفیس را

زبان دری آنقدر باید اسیر و بی بنیاد باشد که هیچ واژه یی را اجازهء ورود به آن نمیدهند و اگر تواردآ دری زبانی واژه یی وضع کرد که عین آن در ایران و لو به معنی دیگری استفاده شود، او یک خاین ملی و واژه اش ضد وحدت ملی پنداشته خواهد شد.

در زمان صدارت محمد داود خان، لیست طویلی از واژه های «حرام» به وزارت اطلاعات و کلتور رسید که در آن واژه هایی از قبیل فرهنگ، دانشگاه، دانشکده، خیابان، پاییز، خاور، مهرگان و غیره را حرام و ممنوع الاستفاده دانسته بودند در حالیکه چند سال پیشتر دومین رییس پوهنتون کابل شادروان دوکتور محمد انس به امر شاه به حیث رییس « دانشگاه » کابل مقرر شده بود.

سرگذشت زبان دری خود میراث های گرانبها و اصیل فارسی را از ما گرفته و با ادای احترام به کسانی که امروز در جغرافیایی بنام ایران زندگی میکنند رایگان میدهد در حالیکه منشا این زبان از لهجه ها و زبان سرزمین ما گرفته شده است.

متاسفانه با انفاذ مادهء شانزدهم مسودهء قانون اساسی میخ آخر بر تابوت میراث زبان فارسی در افغانستان کوبیده شد و دیگر ادعا نخواهیم توانست که ما به زبان ناصر خسرو، دقیقی بلخی، ابو شکور بلخی، سنایی، مولینا جلال الدین بلخی و شهید بلخی صحبت میکنیم. اتخاذ چنین شیوهء نامبارک فرهنگی در کشوری که بسا از درس خواندگان آن با خوانش گلستان و بوستان سعدی باسواد شده اند، به رسم تفأل به دیوان حافظ رجوع میکنند و مجالس شاهنامه خوانی دارند، از مضحکه های تاریخیست.

اگر بیم آن وجود دارد که فارسی نامیدن زبان رایج افغانستان هویت ملی ما را مخدوش میسازد، نخست باید گفت که بر اساس پژوهشهای شماری از دانشمندان زبان فارسی (پارتی) منسوب به پارت یکی از نام های کهن خراسان است و رابطه یی با فارس ندارد.(15) دو دیگر آنانی که به سوی مسألهء زبان و فرهنگ از دیدگاه تعصب و عقده نمی نگرند، هیچگاه نام تاریخی زبانی را تغییر نمیدهند. چنانکه زبان انگلیسی در امریکا، انگلستان، کانادا، استرالیا، زیلاند جدید، هند، پاکستان، بنگله دیش و غیره کشور ها یگانه زبان یا یکی از زبانهای رسمیست و در بسیاری از گوشه های جهان به نام English نامیده میشود. زبان اسپانیایی در اسپانیا و بسا از کشور های امریکای مرکزی و جنوبی به نام ( اسپانیول یا Spanish ) که همان اسپانیاییست رایج است و زبان عربی در عربستان سعودی، اردن، فلسطین، عراق، سوریه، امارات، بحرین، مصر، الجزایر، سودان، مراکش، تونس و غیره به همین نام خوانده میشود در حالی که مردم چند کشور یاد شده از لحاظ قوم شناسی و تبار شناسی اصلاَ عرب نیستند.

این فاجعهء تاریخی را هم باید باز نمود که در نخستین سالهای پایه گذاری اتحاد جماهیر شوروی سابق اصطلاحاتی نظیر زبان ( تاجیکی ) و زبان (اوزبیکی) در کارگاه جعل و تزویر ژدانف و همرایان او سکه زده شدند و بر ملتهای مظلوم آسیای میانه تحمیل گردیدند. در افغانستان نیز استبداد قبیله سالار زبان فارسی را زیرکانه (دری) نام نهاد. این درست است که در متون کهن نیز واژهء (دری) گاهی مطلقآ به معنی فارسی و گاهی به گونهء صفت آن به کار رفته است ولی زبان کهن و پرمایهء ما در سراسر جهان فارسی نامیده میشود نه دری.

این نبشته را با یادی از استاد فقید علی رضوی غزنوی به انجام می رسانم. آن دانشمند جاودانیاد نوشته بود:

« از روزی که فارسی را دری کردند، مشکلی دیگری بر مشکل افزوده گشت. امروز در هیچ جای دنیا، در هیچ کتابخانه ای چهار جلد کتاب خواندنی در قفسهء دری نخواهید یافت. اگر چه فرضا قفسهء دری وجود داشته باشد. دری ساختن فارسی تیشه بر ریشهء روابط دیرینهء ادبیات پر برکت این زبان زد. چندان که از باب مثال شما حتی امروز لغات عامیانهء فارسی افغانستان تالیف عبدالله افغانی نویس چاپ کابل را هم در یک کتابخانهء بزرگ نمی توانید در قفسهء دری پیدا کنید. هر چند قفسهء بدین نام موجود باشد زیرا کتابدار کتابها را از روی نام کتاب فهرست میکند. شما میتوانید این کتاب را در قفسهء فارسی قسمت لهجه شناسی بیابید.»(16)

پانویس ها:

1- مسودهء قانون اساسی 1964، وب سایت کمیسیون

2- علی اکبر دهخدا، لغتنامهء دهخدا، روایت دوم، لوح فشرده، اتنشارات دانشگاه تهران

3- دوکتور پرویز ناتل خانلری، تاریخ زبان فارسی

4- مفاتیح العلوم، ترجمهء فارسی، چاپ بنیاد فرهنگ ایران، به حوالهء دکتور خانلری ، تاریخ زبان فارسی

5- الفهرست، چاپ مصر، به حوالهء دکتور خانلری، تاریخ زبان فارسی

6- اللؤ اللؤ المرصوع فیما قبل لا اصل له، چاپ مصر، به حوالهء دکتور خانلری، تاریخ زبان فارسی

7- احسن التقاسیم، چاپ لیدن، به حوالهء دکتور خانلری، تاریخ زبان فارسی

8- سفر نامه، ناصر خسرو بلخی قبادیانی، به کوشش دکتور محمد دبیر سیاقی، چاپ تهران

9- دکتور پرویز ناتل خانلری، تاریخ زبان فارسی

10- علی اکبر دهخدا، لغتنامهء دهخدا، روایت دوم، لوح فشرده، انتشارات دانشگاه تهران

11- همان

12- گنج سخن، داکتر ذبیح الله صفا، به حوالهء دکتور خانلری، تاریخ زبان فارسی

13- نثر دری افغانستان، روانشاد علی رضوی غزنوی، به حوالهء کاظم کاظمی، همزبانی و بی زبانی

14- سرگذشت دردناک فارسی در افغانستان، روانشاد علی رضوی غزنوی، به حوالهء کاظم کاظمی، همزبانی و بی زبانی

15- تاریخ ادبیات ایران، داکتر ذبیح الله صفا، به حوالهء کاظم کاظمی، همزبانی و بی زبانی

16- سرگذشت دردناک فارسی در افغانستان، روانشاد علی رضوی غزنوی، به حوالهء کاظم کاظمی، همزبانی و بی زبانی

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٧:٠٩ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٤ اردیبهشت ۱۳۸٤

کلمات کلیدی: زبان فارسی و مطبوعات

مهربانی‌ها ()

لینک

+ مطلبی از خانم «فاطمه»

این مطلب را یکی از عزیزان نویسنده با نام «فاطمه» در وبلاگ خود نهاده بودند و در اینجا نیز اشاره به آن کرده بودند. من با سپاس از ایشان، مطلبشان را از صفحه‌شان برداشته و در اینجا نیز نقل می‌کنم.

نشانی منبع اصلی این مطلب، این است:

http://endlessroute.blogspot.com/2004/12/blog-post_110302473268352304.html

 

فکر می کنم بیشتر کسانی که این صفحه را می خوانند از قبل وبلاگ زیبای آقای محمد کاظم کاظمی، شاعر شناخته شده افغان، را به خاطر قطعه زیبای “سرود بازگشت” بشناسند. در آخرین مطلبشان، ایشان نکته ای راجع به تلفظ “او” در تلفظ های ایرانی و افغانی داشتند که به نظر من احتیاج به توضیح بیشتری دارد. به دلیل محدودیت کامنت ها در پرشین بلاگ آنرا اینحا می نویسم. در همین ابتدا اعلام می کنم که من کوچکترین تخصصی در ادبیات فارسی ندارم، هر چه نوشته ام از فکر خود و تجربه ام از زبان فارسی در طول زندگی ام نتیجه گرفته ام. بسیلر خوشحال خواهم شد اگر اشتباهی می بینید تذکر دهید.

قبل از آن: در اینکه تلفظ فارسی در افغانستان بسیار نزدیک تر به فارسی کهن است شکی نیست. در واقع آنچه ما امروز به عنوان تلفظ ایرانی می شناسیم “فارسی معیار” یا در اصطلاح عامیانه “تهرانی” نامیده می شود و در گویش های محلی نقاط مختلف این دور افتادگی کمتر است (گرچه این گویش ها هم کم کم از بین می روند یا هر روز بیشتر به تلفظ معیار شبیه می شوند) به هر حال، سوال من این است که چرا، چه وقت و چگونه این تفاوت بین زبان فارسی امروزی (در ایران) و فارسی کهن پیش آمد؟

و اما اصل مطلب:

به طور کلی نشانه “و” در فارسی ایران چهار کاربرد دارد:

اول: صامت واو.

دوم: “او کشیده”. مثل موی سر(moo)، روی زیبا(roo)

سوم: گاهی این نشانه اصلا تلفظ نمی شود بلکه برای کشیده تر کردن و حجم دار کردن مصوت قبل از خود می آید. مثل فاوست، جرج برنارد شاو (این نقش در زبان انگلیسی معمولا بر عهده حرف w است. مثل row , bow, shaw

چهارم: این کارکرد بسیار معمول را بچه ها در دبستان با نام “اُ استثنایی” یاد می گیرند. در این حالت، “و” کاربردی شبیه “ه” در “خانه” (البته با تلفظ فارسی آن) می یابد. مثلا: در کلمه نو : نمی گوییم (noo) می گوییم (no ). یا در توضیح: نمی گوییم toozih) )می گوییم (tozih) . در مورد “دولت”، “جو” (به معنی غله) اُ استثنایی در بسیاری موارد می تواند زیر مجموعه کاربرد سوم محسوب شود. زیرا معمولا نه به صورت اُ کوتاه بلکه به صورت ow تلفظ می شود (بدون تلفظ w) البته نه در همه موارد، مثلا در “چو” (cho) به صورت اُ کوتاه تلفظ می شود.

اُ استثنایی همچنین گاهی اوقات برای آسانتر کردن خواندن کلمات خارجی هنگامی که بدون ترجمه و با تلفظ اصلی به خط فارسی نوشته می شوند به کار می رود. مثال های زیادی وجود دارد از جمله: امپرسیونیسم (می خوانیم:ampersionism) ، پروتئین (می خوانیم: prote’in ) ویکتور هوگو (می خوانیم: hogo) و همین طور مثال خود آقای کاظمی : تابلو (می خوانیم: tablo ، نمی خوانیم: tabloo!) در این حالت “و” همیشه به صورت اُ کوتاه خوانده می شود. چنین کارکردی احتمالا در بین افغان ها هم باید وجود داشته باشد، در غیر اینصورت من دوست دارم بدانم چطور کلمه ای مثل نئو محافظه کار یا روبرتو باجو را می نویسند.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٠:٥۸ ‎ق.ظ ; جمعه ٢٧ آذر ۱۳۸۳

کلمات کلیدی: زبان فارسی

مهربانی‌ها ()

لینک

Template by PersianWeblog | Powered by Persian blog