چهار شنبه و پنج‌شنبه پیش دومین کنگره بین‌المللی عرس بیدل در تهران برگزار شد. من هم در آن برنامه افتخار حضور داشتم با مقاله‌ای که اینک خلاصه‌اش را تقدیم حضور می‌کنم. اصل مقاله را نیز بعد از نگارش نهایی درج خواهم کرد. فعلا یک پیش‌نویس است.

گزارشی هم از این کنگره نوشتم که در صفحه آنلاین بی بی سی درج شده است و شاید چند روز بعد در وبلاگ نیز نقلش کنم.

صلای عام می‌آید به گوش از سازِ این محفل‌

جوانب کاربردی شعر بیدل‌

سخن ما در این نوشته دربارة خاصیتی از شعر بیدل است که شاید تاکنون کمتر بدان پرداخته شده است‌، یعنی امکان کاربرد آن در حالات و عوالم گوناگون برای انسان امروز.

واقعیت این است که متون ادب ما امروز برای ما کاربردهای گوناگون و متفاوتی دارند. بعضی از آنها دیگر اکنون دیگر جنبة پژوهشی یافته‌اند و صرفاً برای پژوهشهای تاریخی‌، لغوی‌، فنی و اجتماعی کاربرد دارند همچون دیوان فرخی و امیر معزّی و امثال اینها که تقریباً هیچ کاربرد زنده‌ای برای انسان امروز ندارند، مگر اندک بیتها یا مصراعهایی از قبیل «فسانه‌گشت و کهن شد حدیث اسکندر» و «یا ما سر خصم را بکوبیم به سنگ‌» از فرّخی‌.

ولی بعضی دیگر از این متون علاوه بر آن فواید پژوهشی یک سلسله کاربردهای امروزین هم دارند، یعنی در لحظات و حالات گوناگون می‌توانند پاسخگوی نیازهای عاطفی و فکری ما باشند. قصاید سنایی‌، شاهنامه فردوسی‌، خمسة نظامی‌، دیوان سعدی‌، دیوان حافظ، مثنوی معنوی و دیوان شمس از این دسته آثار هستند.

می‌خواهیم بدانیم وضعیت بیدل‌، به‌ویژه غزلیات او از این نظر چگونه است‌، یعنی این شعرها برای انسان امروز تا چه مایه جنبة کاربردی دارد و این کاربرد از چه نوعی است‌. ما برآنیم که نشان دهیم غزلیات بیدل تا حدّ بسیار خوبی در حالات گوناگون و به شیوه‌های مختلف برای انسان امروز قابلیت کاربرد دارد، چه در مقام «قال‌» و چه در مقام «حال‌». پیش از آن باید دید به راستی چگونه می‌شود که شعر یک شاعر این امکان کاربرد را می‌یابد. پس در ابتدا باید رموز این کاربردی شدن شعر را دریافت‌.

به گمان من عوامل اصلی و کلیدی این اقبال و قابلیت در کار یک شاعر، اینهاست‌:

1. اصالت احساس و اندیشه‌.

2. عام‌بودن عاطفه و اندیشة شعر.

3. تنوع محتوایی در مجموعه آثار شاعر.

4. تماس شعر با زندگی و برخورداری آن از تجربه‌های عینی شاعر.

5. بیان نمادین‌.

6. تنوع قالب شعر در مجموعه آثار شاعر

مسلماً همه شاعران برتر ما از این معیارها به اندازة مساوی بهره ندارند و هر یک از جهاتی بر دیگران پیشی گرفته‌اند. در این میان البته باید پذیرفت که حافظ تواناترین بوده است و همه معیارهای ششگانة بالا و بعضی معیارهای دیگر که به نظر ما نرسیده‌است‌، تا حد مطلوبی در شعر او جمع شده است‌. کاربرد وسیع شعر حافظ در میان مردم‌، دقیقاً به همین سبب است‌، این که دیوان حافظ برای تفأل‌زدن به کار می‌رود هم ناشی از این خاصیت شعر اوست‌.

البته یادآوری کنیم که این کاربردی بودن‌، شرطی لازم و کافی برای کیفیت یک شعر به طور مطلق نیست‌. ما فقط عواملی را برشمرده‌ایم که در این خاصیت یعنی کاربردی‌بودن وسیع شعر دخیل هستند. ولی این که به راستی شعری که این حوزة وسیع کاربرد را داشته باشد از هر جهت کامل است یا نه‌، بحث دیگری است‌.

شعر بیدل تا حدود بسیار خوبی حایز خصوصیاتی است که برشمردیم و نیز به طرز شگفت‌آوری در مقامهای گوناگون امکان کاربرد دارد.

به گمان من مهم‌ترین برجستگی بیدل در این میان‌، تنوّع شگفتی‌آفرین شعر او از جهات گوناگون است‌. همین سبب می‌شود که این شعر خوانندگانی با پسندها و سلایق و نیازهای گوناگون را به کار آید.

یکی از وجوه این تنوّع‌، در میزان سهولت و دشواری شعر است‌. بیدل هرچند به دشوارگویی شهرت دارد، در کنار غزلهای نسبتاً دشوار و خواص‌پسند خویش‌، شعرهایی بسیار ساده و سهل‌الوصول نیز دارد که می‌تواند عامی‌ترین مخاطبان را نیز به کار آید، غزلهایی از این نوع‌:

پیوستگی به حق ز دو عالم بریدن است‌

دیدار دوست‌، هستی خود را ندیدن است‌

آزادگی کز اوست مباهات عافیت‌

دل را ز حکم حرص و هوا واخریدن است‌...

این غزل ممکن است آن‌قدرها مورد پسند خواص نباشد، ولی قابل فهم برای عوام هست‌. از طرفی دیگر خواص نیز می‌توانند شعر موردپسند خود را در چنین غزلهایی دریابند و از تناسبها و هنرمندیهای شگفت‌آور آن لذّت ببرند:

جهان در سرمه خوابید از خیال چشم فتانت‌

چه سنگین بود یارب سایة دیوار مژگانت‌

این بیت سرشار از تناسبها و هنرمندیهاست‌. تناسب «سرمه و چشم‌»، «خواب و خیال‌»، «خواب و چشم‌»، «خواب و سنگین‌»، «چشم و مژگان‌» و متناقض‌نمایی «سنگین بودن سایه‌» مسلماً آن‌قدر جذابیت دارد که یک طبع مشکل‌پسند را راضی کند.

به واقع یکی از وجوه مهم تنوّع شعر بیدل‌، همین است که در آن هم آثار محتواگرایانه می‌توان یافت‌، شعرهایی که سراسر پند و حکمت باشد و هم آثار هنری و سرشار از زیبایی‌، هرچند در بیشتر غزلهای این شاعر، هر دو خاصیت به پیمانة قابل توجهی وجود دارد.

اما در حوزة محتوا، تقریباً همه معانی رایج در شعر کهن ما را در غزلیات بیدل می‌توان یافت‌. من فقط مطلع چند غزل او را با گرایشهای گوناگون نقل می‌کنم تا دانسته شود که تا چه حد این دامنه گسترده است و البته این را هم یادآور می‌شوم که این غزلها تنها شعرها در این معانی نیستند.

1. عرفان (با گرایش وحدت‌وجودی‌)

که دم زند ز من و ما دمی که ما تو نباشی‌

به این غرور که ماییم‌، از کجا تو نباشی‌

2. کلام و معرفت دینی‌

از چمن تا انجمن جوش بهار رحمت است‌

دیده هر جا باز می‌گردد دچار رحمت است‌

3. اخلاق و حکمت عملی‌

یک تار مو گر از سر دنیا گذشته‌ای‌

صد کهکشان ز اوج ثریا گذشته‌ای‌

4. تغزّل با گرایش عرفانی‌

زهی چمن‌ساز صبح فطرت تبسّم لعل مهرجویت‌

ز بوی گل تا نوای بلیل فدای تمهید گفت‌وگویت‌

5. تغزّل با گرایش عشق زمینی‌

چو سرو از ناز بر جوی حیا بالیدنت نازم‌

چو شمع از سرکشی در بزم دل نازیدنت نازم‌

(در بسیار غزلهای بیدل‌، این دو نوع تغزّل در هم آمیخته است‌.)

6. نقدهای اجتماعی‌

این ستم‌کیشان که وهم زندگی را هاله اند،

در تلاش خودکُشی‌ها شعلة جوّاله‌اند

7. رثا

هیهات‌، تا که از نظرم رفت دلبرم‌

من خاک ره به سر چه کنم‌؟ خاک بر سرم‌

8. خوشامد، تبریک و ستایشهای دوستانه‌

باز سرگرمی نظّاره بسامان شده است‌

چشمة حیرت دیدار گل‌افشان شده است‌

9. مناسبتهای مختلف مثل عید قربان و عید فطر

عید است‌، غبار سر راه تو توان شد

قربانی قربان نگاه تو توان شد

10. مفاخره‌، وصف حال و استغنا

بعد از این در گوشة دل چون نفس جا می‌کنم‌

چشم می‌پوشم‌، جهانی را تماشا می‌کنم‌

11. شکوه از روزگار

زیرِ گردون طبع‌ِ آزادی‌نوایی برنخاست‌

بس که پستی داشت این گنبد، صدایی برنخاست‌

در کنار این تنوّع کلی‌، در هر یک از این حال و هواها نیز شعر بیدل تنوعی تمام دارد. مثلاً در عوالم تغزّل‌، تقریباً همه حالاتی را که در روابط میان عاشق و معشوق وجود دارد، در شعر بیدل می‌توان یافت و این در کار همه نیست‌. مثلاً غزلهای عاشقانة سعدی‌، غالباً مضمونی واحد دارد، سخن از وفای عاشق است و بی‌وفایی معشوق و درد هجران‌. ولی در شعر بیدل‌، حتی به حالتهایی بسیار خاص و عینی نزدیک می‌شویم‌، از آن گونه که در شعر مکتب وقوع بسیار رخ می‌نماید.

و نکتة مهم این است که در همة این حال و هواها، شاعر با جدّیت و از سر آگاهی سخن می‌گوید، نه این که کارش از نوع بعضی دیگر شاعران‌، عارف‌نمایی و عاشق‌نمایی صرف و تصنّعی باشد. ما در هیچ یک از این مقامها بیدل را شاعری متفنن نمی‌یابیم‌. به واقع بیدل آن معیار اول «اصالت احساس و اندیشه‌» را نیز تا حدود خوبی دارد، هرچند نه در حد مولانا جلال‌الدین‌.

بیدل خود به این خاصیت شعرش واقف بوده و گویا تعمدی در این داشته است که شعرش از پیر تا جوان و از شاه تا گدا را به کار آید. در دیوان او غزلی هست که به این خاصیت تصریح دارد. این را می‌توان بیانیة ادبی بیدل دانست‌. ما بیتهایی از آن را نقل می‌کنیم که در این مقام بیشتر به کار ما می‌آید:

مگو این نسخه طور معنی یکدست کم دارد

تو خارج‌نغمه‌ای‌، ساز سخن صد زیر و بم دارد

صلای عام می‌آید به گوش از سازِ این محفل‌

قدح بهر گدا چیده است و جام از بهر جم دارد

ادب هرجا معیّن کرده نزل خدمت پیران‌

رعایت‌کردگان رغبت اطفال هم دارد

خم ابرو، شکست زلف نیز آرایش است اینجا

نه‌تنها حسن قامت را به رعنایی علم دارد

به چشم هوش اگر اسرار این آیینه دریابی‌،

صفا و جوهر و زنگار، چشمکها به هم دارد

تمیز خوب و زشتم سوخت ذوق سرخوشی بیدل‌

ز صاف و دُرد، مخمور آنچه یابد، مغتنم دارد

بیدل در عین حال بیانی نمادین و غیرمستقیم دارد. در شعر او به ندرت صراحتی از نوع نام‌بردن از اشخاص و جایها دیده می‌شود. در سی هزار بیت غزلیات بیدل‌، تقریباً هیچ نامی از کس و یا جای خاصی نیامده است که شعر را بدان زمان و مکان مقیّد کند و این در حالی است که بسیاری از شعرهای بیدل حکایت از این می‌کنند که برای مقام خاصی و یا تقدیم به فرد مشخصی سروده شده‌اند. مثلاً این غزل بیدل‌، با توجه به لفظ «خان‌» در آن‌، روشن است که در خیر مقدم یکی از دوستان بیدل (احتمالاً نواب شکرالله خان یا عاقل خان راضی‌) سروده شده است‌، ولی آن‌قدر فارغ از نام اشخاص و جایهاست که برای هر از سفررسیده‌ای در همه زمانه‌ها قابل استفاده است‌، فقط با حذف بیت «خان بهار انجمن‌...»

صبح تمنّا دمید دل چمنستان کنیم‌

یوسف ما می‌رسد آینه سامان کنیم‌

حاصل باغ مراد حوصله‌خواه دل است‌

آنچه نگنجد به جیب‌، تحفة دامان کنیم‌

طرز طرب دلگشاست‌، نشئه ترنّم‌نماست‌

مطرب ما ترصداست شیشه غزلخوان کنیم‌

چشم وفامشربان این‌همه بی‌نور چند؟

منتظر جلوه‌ایم‌، سازِ چراغان کنیم‌

خان بهار انجمن مایل این گلشن است‌

صد چمن اثبات ناز بر گل و ریحان کنیم‌...

در شعر بیدل‌، همین‌گونه‌، نام جایها نیز غایب است‌، مگر به ندرت و به ضرورت قافیه و مضمون شعر، آن هم انگشت‌شمار.

بیدل به موازات این بیان نمادگرایانه‌، شعرش را تا حدود زیادی از اصطلاحات و تعبیرات مقطعی و ناپایدار مردم عصر خویش دور نگه داشته است‌. البته هیچ شاعر زنده‌ای ناگزیر از اینها نیست‌، ولی مقایسه میان بیدل و دیگر شاعران عصر او که غرق در زبان محاورة روز بوده‌اند، نشان می‌دهد که بسیار فاصله است میان بیدل و مثلاً صائب‌. یک مراجعه به فرهنگ اصطلاحات صائب تألیف استاد گلچین معانی نشان می‌دهد که فهم شعر صائب تا چه مایه وابسته به آشنایی با اصطلاحات و کنایات و تعبیرات عصر اوست‌.

به همین دلیل‌، شعر بیدل بسیار آزاد از قید زمان و مکان مانده است و این هرچند یک حسن مطلق برای هر شاعر نیست‌، بخت ماندگاری و شمول را به شعر بیدل داده است‌. حضور عناصری از نوع «صندل‌»، «طاووس‌»، «حنا»، «برهمن‌» و امثال اینها هیچ‌گاه در حدی نیست که بتواند شاعر را مقید به مکان نشان دهد و چنان که گفتیم‌، این خاصیت هرچند یک حسن مطلق نیست‌، به جنبة کاربردی شعر در زمانها و مکانهای گوناگون می‌افزاید.

در کنار همه اینها خاصیت دیگری که در شعر بیدل وجود دارد و باز در شعر فارسی کم‌نظیر است‌، امکان استفاده‌های متنوع از آن است‌، یعنی هم می‌توان این شعرها را به صورت یکپارچه و با حال و مقام ثابت استفاده کرد، هم به صورت تک‌بیتهایی مستقل و درخشان‌.

بیدل شاعری است در میان مسیر مولانا و صائب‌. هم غزلهایی بسیار یکپارچه و ساختارمند دارد برای حالات عاطفی و هم تک‌بیت‌هایی ناب دارد برای کاربردهای گوناگون در محاوره‌، استشهاد، ضرب‌المثل و امثال اینها. از این نظر نیز به گمان من جز حافظ و مولانا بدیلی برای بیدل نمی‌توان یافت‌.

ولی خود واقفم که این‌همه مباحث نظری تا با نمونه‌های عینی و عملی از کاربرد شعر بیدل در مقامهای گوناگون همراه نشود، حاصلی نخواهد داشت‌. در تذکره‌های عصر بیدل‌، نمونه‌هایی از کاربرد شعر او توسط شاهان آن زمانه آمده است‌، چنان که در سفینة الشعرا اثر خوشگو می‌خوانیم‌:

وقتی‌، عالمگیر پادشاه این بیت ایشان را در فرمان به پادشاه‌زادة معظّم در مقدمّة تسخیر حیدرآباد نوشت‌.

من نمی‌گویم زیان کن یا به فکر سود باش‌

ای ز فرصت بی‌خبر! در هر چه هستی زود باش‌

و این بیت به اعظم‌شاه مکرّر نگاشته‌

بترس از آه مظلومان که در وقت دعا کردن‌

اجابت از در حق بهر استقلال می‌آید

و نیز به عریضة شخصی که زیاد طلب می‌کرد این مقطع او دستخط پادشاه شد.

حرص قانع نیست بیدل‌، ورنه ز اسباب معاش‌

آنچه ما در کار داریم‌، اکثرش در کار نیست‌

ولی مسلم است که تأیید ادعای ما، نیاز به شواهد بیشتر دارد و من در پایان این مقاله چند مورد معدود از کاربردهای بی‌شمار شعر بیدل برای خویش را که یادداشت کرده‌ام‌، نقل می‌کنم‌، البته با این تأکید که اینها همه کاربردهایی واقعی بوده است‌، نه این که فرض کنیم چنین موردی روی می‌دهد.

q باری حدود هفده سال پیش در جلسة شعری در تهران که جناب قیصر امین‌پور گرداننده‌اش بود، مجال شعرخوانی برای من که جوانی گمنام‌تر از امروز بودم فراهم نشد. در پایان جلسه جناب امین‌پور به قصد دلجویی از تنگنای وقت جلسه به من گفت و من بلافاصله این بیت بیدل را خواندم‌:

خوشم که عشق نکرد امتحان پروازم‌

شکسته‌بالی من در قفس نهان گردید

q باری دیگر در یکی از جلسات بیدل‌خوانی در حوزة هنری مشهد، که در آن غزل «امروز نوبهار است ساغرکشان بیایید» خوانده می‌شد، دربارة همین قضیه یعنی امکانات کاربردی شعر بیدل سخن می‌گفتم‌. اتفاقاً یکی از دوستان که چند جلسه غایب بود در اواسط جلسه به جمع پیوست و یادآور شد که این چند جلسه را بنا بر مشکلی نتوانسته است حضور داشته باشد. همان‌جا این بیت از همان غزل مناسب با مقام به خاطرم آمد و این خود مثالی شد برای این قابلیت شعر بیدل‌

بیدل به هر تب و تاب ممنون التفاتی است‌

نامهربان بیایید یا مهربان بیایید

q حدود ده سال پیش‌، چند بار به یکی از شاعران ارجمند معاصر نامه‌ای نوشته بودم و نامه‌ام بی‌پاسخ مانده بود. این بیت از بیدل را توانستم زبان شکایت خویش از آن بی‌تفقدی سازم‌:

نامحرم کرشمه الفت کسی مباد

باب ترحّمیم‌، زمانی عتاب کن‌

یعنی اگر محبت نمی‌کنی‌، حداقل عتاب کن تا از ارتباط با تو محروم نباشیم‌.

q باری دیگر در پاسخ کسی که از من انتقادی بیجا کرده‌بود، این بیت بیدل را نوشتم‌:

سخت دشوار است منظور خلایق زیستن‌

با همه زشتی اگر در پیش خود خوبم‌، بس است‌

q و این غزل بیدل‌، سراپا در نوبتی دیگر دستاویز من برای برخورد با گروهی شد که مدتی با آنان درگیری قلمی داشتم و آن را پایانة مباحث قرار دادم‌:

چو آتش چند با هر خشک‌مغزی مشتعل گردم‌؟

حیا آبی زند تا زین تری‌ها منفعل گردم‌

q این غزل را تا پایان مقدمة سخن خویش ساختم در محفل خیرمقدم دوست شاعر ما محمدرفیع جنید.

آمدم تا صد چمن بر جلوه نازان بینمت‌

نشئه در سر، می به ساغر، گل به دامان بینمت‌

q یکی از دوستان‌، بیتی مناسب و جاندار برای حک کردن بر سنگ مزار والد مرحومش می‌خواست‌. من این مطلع از بیدل را مناسب یافتم و بسیار مورد پسند ایشان واقع شد.

رفتیم و داغ ما به دل روزگار ماند

خاکستری ز قافلة اعتبار ماند

q این غزل بیدل را بر لوحی نوشتیم که به مناسبت تقدیر از سیدابوطالب مظفری از طرف دوستان جلسة شعر «درّ دری‌» به او داده شد و من چند بیتش را نقل می‌کنم‌.

رنگ‌ِ پَرریختة الفت گلزار تو ایم‌

جَسته ایم از قفس خویش و گرفتار تو ایم‌

خاک ما جوهر هر ذرّه‌اش آیینه‌گر است‌

در عدم نیز همان تشنة دیدار تو ایم‌

بیش از این‌، ساغر الفت چه اثر پیماید؟

می‌رویم از خود و در حیرت رفتار تو ایم‌

جنس موهوم‌، هوس‌شیفتة ارزش نیست‌

قیمت ما همه این بس که به بازار تو ایم‌

مست‌ِ کیفیت نازیم‌، چه هستی‌، چه عدم‌

هرکجاییم‌، همان ساغر سرشار تو ایم‌

خرُده بر بیش و کم ذرّه نگیرد خورشید

ای تو در کار همه‌، ما همه بیکار تو ایم‌

q باری دکتر محمدسرور مولایی استاد افغان دانشگاههای ایران‌، در محفلی که برای بیان مشترکات فرهنگی دو کشور برگزار شده بود، این غزل از بیدل را خطاب به فرهنگیان ایران خواند و این‌، چنان مناسب مقام بود که اگر به نام بیدل تصریح نشده بود، به نظر می‌آمد آن را شاعری معاصر به همین مناسبت سروده است‌.

اسمیم بی‌مسمّا، دیگر چه وانماییم‌؟

در چشمه‌سار تحقیق‌، آبی که نیست ماییم‌

بر موج و قطره جز نام فرقی نمی‌توان بست‌

ای غافلان‌! دویی چیست‌؟ ما هم همین شماییم‌

رمز عیان نهان ماند از بی‌تمیزی ما

گردون گره ندارد ما چشم اگر گشاییم‌

از بیکسی نشستیم پامال سایة خویش‌

غمخوار ما دگر کیست‌؟ بی بال و پر هماییم‌

بی‌نسبتی از این بزم بیرون نشاند ما را

بر گوشها گرانیم از بس که ترصداییم‌

گر رنگ گل پرستیم یا جام می به دستیم‌

اینها جنون عشق است‌، ما بلکه آشناییم‌

با دل اگر بجوشیم‌، بیدل‌! کجا خروشیم‌؟

دود همین سپندیم‌، بانگ همین دراییم‌

اینها همه جدا از موارد بی‌شماری بود که از بیتهای بیدل به عنوان مثل و استشهاد در محاورات روزانه و نوشته‌ها و گفت‌وگوهای رسانه‌ای و امثال اینها استفاده شده است‌. گذشته از این همه‌، در بسیار مواقع دیگر نیز شعر بیدل پناهگاه عاطفی‌ام در لحظات خرّمی و اندوه‌، آرامش و بیتابی‌، امید و یأس بوده است و این حالات که گاه شعر بیدل اشک آدمی را سرازیر می‌کند، به سختی به بیان درمی‌آید.

نکتة جالب دیگری که در این میان به نظر می‌رسد، استفاده از شعر بیدل برای مفاهیم روز است‌، یعنی مسایلی که شاید در عصر بیدل آن‌قدرها مطرح نبوده است که ما امروز مبتلا به آنیم‌. مثلاً بیدل بیتهای بسیاری دارد در انتقاد از ریا و تظاهری توسط ریش‌نهادن و این برای امروز نیز کاربرد دارد. هم‌چنین در پرهیز از قوم‌گرایی ـ که از مشکلات جدی کشور ماست ـ این بیت بیدل سخت مناسب حال است‌:

ساز نافهمیدگی کوک است‌، کوک است‌، کو علم و چه فن‌؟

هرکجا دیدیم‌، بحث ترک با تاجیک بود

و برای آوارگانی که در وطن خویش نیز دلگرمی‌ای ندارند، این بیت سخت مناسب حال است‌:

وطن گر مایة افسردن است آوارگی خوش‌تر

ز نومیدی گداز سنگ می‌خواهد شرار او

آنچه تا کنون ذکر شد، موارد عینی استفاده از شعر بیدل برای خودم بوده است‌، وگرنه اگر به صورت نظری بخواهیم فهرستی از حالات گوناگون و بیتهای بیدل را که مناسب آنهایند تهیه کنیم‌، کتابی قطور به دست می‌آید.

سخن را با این یادآوری مجدد ولی ضروری تمام می‌کنم که ما این کاربردی‌بودن را تنها معیار کیفیت یک شعر و اهمیت یک شاعر نمی‌دانیم‌. حتی می‌توان گفت افراط در آن‌، می‌تواند شاعر را از اوج هنر فرود بیاورد و به فردی سفارش‌پذیر بدل سازد که عمرش در شعرسرودن برای مناسبتها و وقایع روز و تبریک و تهنیت سپری می‌شود. آنچه مطلوب است‌، همین است که شاعر برای دل خویش سخن می‌گوید ولی چنان متنوع و نمادین که سخنش می‌تواند بسیار دیگر کسان را نیز به کار آید و بیدل چنین است‌.

+ امروز با بیدل (عیدانه)

مهربانی‌ها ()

لینک

+ شبی با بیدل (یازده تا سیزده)

۱۱ 

 

انکار درد ظلم است از محرمان الفت‌

 

تا آه عقدهء دل واکرد، واه واه است‌

 

 

۱۲

رنگم چه آرزو شکند؟ کز شکست دل‌

 

در گوش این شکسته صدایی نشسته است‌

 

 

۱۳ 

 

در ازل آیینهء شرم دویی در پیش داشت‌

 

مصلحت‌بینی که ما را جز به ما نگماشته است‌

 

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٠:٤٢ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٥ مهر ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ شبی با بیدل (هفت تا ده)

۷ 

 

خیال مرهم کافور گُل‌فروش مباد

 

به روی تیغ تو ام چشم‌ِ زخم‌ِ دل باز است‌

 

 

۸

وحدت به هیچ جلوه مقابل نمی‌شود

 

بیرنگ شو که آینه بسیار نازک است‌

 

 

۹

یاد فنا مرا به خیال تو داغ کرد

 

آه از پری که شیشه به سنگ آزمودن است‌

 

 

۱۰ 

 

ظلم است رفیقان‌! ز دل خسته گذشتن‌

 

گر آبله دارد قدم سنگ من این است‌

 

 

(در شرح یا دریافت ارتباط اجزای این بیتها‌، محتاج یاری دوستان هستم‌.)

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٦:٤٦ ‎ق.ظ ; دوشنبه ٢٧ شهریور ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ شبی با بیدل (چهار تا شش)

۴ 

 

تا معنی اسرار پَری فاش توان خواند

 

مکتوب به کهسار برید از حلب ما

 

 

۵ 

 

شکایت‌نامة بیداد، محو بال عنقا شد

 

هنوز از ناله‌ام پرواز می‌خواهد پَر تیرت‌

 

 

۶ 

 

من و پیمانة نیرنگ کثرت‌

 

دماغ وحدتم اینجا دوبالاست‌

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۳:۱۱ ‎ق.ظ ; دوشنبه ٢٠ شهریور ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ شبی با بیدل (دو)

تبسّم از لب او خط کشید آخر به خون من‌

 

نپوشید از نزاکت پردة این لفظ، مضمون را

 

(در شرح یا دریافت ارتباط اجزای این بیت‌، محتاج یاری دوستان هستم‌.)

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٧:٤٦ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱۳ شهریور ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ شبی با بیدل (یک)

این یک عنوان تازه است‌. «امروز با بیدل» سلسلة بیتهایی بود که به مرور زمان شرح می‌کردم و تقدیم دوستان گرامی می‌داشتم‌. ولی در عین حال‌، به بیتهایی نیز برخورده‌ام که معنی‌شان برایم دشوار است یا روابط میان اجزای آنها را به صورت کامل درنیافته‌ام‌. من به شرح این بیتها نیاز دارم‌، برای کتابی که بر سر دست است و آن‌، گزیده‌ای از غزلهای بیدل است با شرح بیتهای دشوار آن‌. پس این بیتها را یکی یکی در سلسله‌ای با عنوان «شبی با بیدل‌» درج می‌کنم‌. تقابل روز و شب را هم برای همین برگزیده‌ام‌، که روز زمان روشنی است و شب هنگام تیرگی‌. هرچند بیدل خود می‌گوید «روز و شبی در انجمن اعتبار نیست / چشم تو می‌زند مژه و باز می‌کند.»

 

در هر حال از دوستان بصیر خواهشمندم که در شرح این بیتها مرا یاری رسانند و با پیامهایشان گرههای ناگشوده را بگشایند. گمان می‌کنم در مجموع شصت تا هفتاد بیت از این نوع‌، در کار باشد و من ظرف همین ماه‌، باید این شرح را تکمیل کنم تا کتاب را به ناشر بسپارم‌. پس اگر می‌بینید این سلسله یادداشتها بسیار پیهم می‌آید، از این روی است‌. منتظر پیامهایتان هستم‌. این هم اولین بیت از این سلسله

 

 

 

هر نفس صد رنگ می‌گیرد عنان جلوه‌اش‌

 

تا کند شوخی عرق‌، آیینه می‌ریزد حیا

 

(در شرح یا دریافت ارتباط اجزای این بیت‌، محتاج یاری دوستان هستم‌.)

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:۱٥ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۸ شهریور ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی و هشت)

چو شمع از گردنم حق‌ّ وفا ساقط نمی‌گردد

 

در آتش هم عرق دارم‌، خجالت‌پرور عشقم (ص 857)

 

قطرات شمع که همواره به اشک تشبیه می‌شوند، این بار به عرق تشبیه شده‌اند; عرق خجالت‌. اما خجالت از چه چیز؟ از این که حق‌ّ وفای معشوق ادا نشده است‌. این حق حتی با سوختن هم ادا نمی‌شود و اگر هم آبی از این رهگذر جاری می‌شود، همان عرق خجلت است‌.

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٢:٤٢ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٧ شهریور ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی و شش)

به صیقل کم نمی‌گردد غرور زنگ خودبینی‌

 

مگر آیینه بر سنگی زند روشنگر عشقم

البته زنگاری را که بر آینه نشسته است‌، با صیقل می‌توان زدود، ولی اگر این زنگار، همان خاصیت اصلی آینه یعنی خودبینی باشد، دیگر چه می‌توان کرد؟ اینجا دیگر فقط بر سنگ زدن آینه کارساز است‌.

 

در واقع‌، شاعر از شفافیت آینه شکایت دارد، چون آینة شفاف‌، زمینة بهتری برای خودبینی فراهم می‌کند.

 

اندیشة خودبینی از وضع ادب دور است‌

 

آیینه نمی‌باشد آنجا که حیا باشد

q

 

دل مصفّا کردم و غافل که در بزم نیاز

 

صاحب آیینه گشتن کار خودبین بوده‌است

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٤:۳٧ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢۳ امرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل

افراط ناقبولی بر خاک آبرو چید

مغز جهات گردید از شش جهت رد ما

بیدل احتمالا این بیت را وقتی گفته است که وبلاگی داشته و در آن مطالب مختلف می‌گذاشته است. آنگاه از همه سو پیامهای مختلف برایش می‌نوشته‌اند و شاعر به همین مناسبت گفته است که رد کردن بسیار خاک را هم آبرو می‌دهد. دیده‌اید که وقتی باد شدیدی بوزد خاک هم آسمان‌پیما می‌شود. در واقع در این بیت شاعر می‌گوید وقتی کسانی از طرف افراد بسیاری رد شوند به یک معنی دیگر تایید شده‌اند. یعنی مثلا اگر یکی به او بگوید بنیادگرا. دیگری بگوید لیبرال. دیگری بگوید عامل سی آی ای. دیگری بگوید عامل کا جی بی. دیگری بگوید وابسته به القاعده. دیگری بگوید طرفدار کرزی. پس معلوم می‌شود که او هیچ یک از اینها نیست. مصراع دوم بیانگر همین حقیقت است. یعنی کسی که از شش جهت رد می‌شود لابد در وسط همه جهتها ایستاده است. البته کمونیستها یک ضرب‌المثل داشتند که می‌گفتند بی طرف بی‌شرف است. این را برای کسانی به کار می‌بردند که می‌گفتند ما نه با شما هستیم و نه با مجاهدین. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که بیدل هم به اعتقاد کمونیستها... نه اصلا کاربرد این کلمه برای حضرت بیدل خودش بی‌ادبی است.

این یادداشت هم برای تلطیف فضا تا دوستان نگویند وبلاگت سیاسی شده است. حالا خوب شد؟ البته دوستان مطلع هستند که من این شرح را با توجه به شرایط و وضعیت خاص وبلاگ خود ننوشته‌ام بلکه بیدل خودش بیت را درباره وبلاگ‌نویسان سروده است. اگر می‌گویید نه. بروید از خودش بپرسید.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٢:۳٠ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۱٩ امرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی و پنج)

فیض ایثار اگر عرض تمتّع ندهد،

 

مار از گنج چه اندوده و ماهی ز درم‌؟ (ص 853)

 

قصة بر سر گنج نشستن مار که معروف است‌. در اینجا شاعر ماهی را نیز صاحب‌درم تصوّر می‌کند، به اعتبار فلس‌هایش‌. ولی جالب است که این مار و ماهی‌، هیچ بهره‌ای از دارایی‌شان ندارند. چرا؟ چون اهل ایثار نیستند.

 

حریصان را نباشد محنت از حمّالی دنیا

 

گرانی کم رسد از بارِ درهم‌، دوش‌ِ ماهی را (ص 76)

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:۱٦ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۱۱ امرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (یکصد و سی و چهار)

بر نسخة بهار خط نسخ می‌کشد

 

رنگ شکسته‌ای که به سیما نوشته‌ایم (ص 846)

 

تناسبی لفظی وجود دارد میان نسخ و نسخه و نیز تناسبی معنایی میان نسخ و شکسته هم می‌توان یافت‌. این «نسخ‌» نیز ایهام دارد، یکی همان خط معروف است و دیگر، «باطل کردن‌» و «زایل کردن‌». ایهام «شکسته‌» که خود آشکار است‌.

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱:٢۸ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۳ امرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی و دو)

ببین به ساز و مپرس از ترانه‌ای که ندارم‌

 

توان به دیده شنیدن فسانه‌ای که ندارم (ص 841)

 

این بیت‌، حس‌ّآمیزی و متناقض‌نمایی را توأم دارد و آن هم با هنرمندی تمام‌; «شنیدن فسانه با دیده‌» حس‌ّآمیزی است و «شنیدن فسانه‌ای که وجود ندارد»، متناقض‌نمایی‌. بیدل با ردیفهایی منفی بسیار خوب کار کرده است‌.

 

بپوش دیده و بگذر که گرد دشت تعلّق‌

 

هزار ناقه نشانده است در گِلی که ندارد

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱:٢٦ ‎ق.ظ ; شنبه ٢٤ تیر ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی و یک)

ادب نیست در راه او پا نهادن‌

اگر سر نمی‌بود، لغزیده بودم (ص 841)

حتی پای‌نهادن در راه معشوق هم خالی از بی‌ادبی‌ای نیست‌، چون این مسیر را باید با سر پیمود. من نیز خوشحالم از این که سری برای پیمودن داشتم‌، وگرنه در این راه‌، لغزیده بودم‌، لغزشی ناشی از بی‌ادبی‌. (گره‌گشایی این بیت را مرهون توضیحات مرحوم استاد محمدسرآهنگ در یک برنامه رادیویی هستم.)

بی‌ادب از خاک صحرای محبّت مگذرید

کلبة ویران مجنون آخر از لیلا پر است‌

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:۱٢ ‎ق.ظ ; جمعه ۱٦ تیر ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و سی)

از کجا وهم‌ِ دورنگی به قدح ریخته بنگم‌؟

حسن بیرنگ و من بی‌خبر آیینه‌به‌چنگم (ص 828)

بیدل آیینه‌داری را در برابر آن حسن یکتا نمی‌پسندد; چون آینه برای چیزی است که به چشم دیده می‌شود. شاعر اینجا بی‌زمان و بی‌مکان بودن آن ذات یکتا را در قالب بی‌رنگی دیده است و این هم از رنگینی خیال اوست‌. می‌گوید چه وهمی به سراغم آمده است که در برابر آن حسن بی‌رنگ‌ آینه به دست گرفته‌ام.

رنگ در بسیار جاها در شعر بیدل‌، مفهوم کلی «شکل و شمایل و صورت ظاهری‌» چیزی است‌. به همین اعتبار است که گاه به جای «به شکل‌» یا «به گونه‌»، به رنگ می‌آورد:

به رنگ گلشن از فیض حضورت عشرت‌آهنگم‌

مشو غایب که چون آیینه از رخ می‌پرد رنگم‌

به رنگی یأس جوشیده است با دل‌

که غم آید اگر گویم «بیا، دل‌!»

به رنگی بی‌زبانم در ادبگاه نگاه او

که گرد سرمه فریادی است از وضع خموش من‌

و این هم دو بیت با معنایی قریب به بیت مقصد‌:

ای پرفشان چون بوی گل بیرنگی از پیراهنت‌!

عنقا شوم تا گَرد من یابد سراغ دامنت‌

حسن یکتا، بیدل‌! از تمثال دارد انفعال‌

جای زنگارت همین آیینه می‌باید زدود

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:٢٧ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۱ تیر ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و بیست و نه)

این قدر یارب پرِ طاووس‌ِ بالینم که کرد؟

بسته‌ام صد چشم‌، امّا یک مژه نغنوده‌ام (ص 828)

این «بسته‌ام صد چشم‌» نوعی تعلیق و ابهام دارد. هم می‌تواند «بستن چشم‌» باشد که لازمة «غنودن‌» است و هم می‌تواند «تدارک‌دیدن‌» باشد که تصویری است از پر طاووس و گردیهای چشم‌مانند آن‌. «بسته‌ام‌» از آن روی می‌تواند حامل این معنی باشد که با به‌هم‌بستن پرهای طاووس‌، بادبان یا سایه‌بان می‌ساخته‌اند.

به گمان من‌، بسته‌بودن نقش یک مبدِل را دارد. می‌گوید «من همانند پر طاووس صد چشم بسته‌ام (فراهم کرده‌ام‌) ولی با همة این چشم‌بستن‌، خوابم نمی‌برد و این‌، شگفتی دارد.

این هم طاووس و چشم در دو بیت دیگر که می‌تواند مؤید سخنان ما دربارة بیت بالا باشد.

طاووس این بهارم‌، ساغرکش خمارم‌

در راه انتظارم صد چشم و یک پریدن (ص 1047)

در بیت شاهد، پریدن چشم هم منظور است‌.

این چه طاووسی ناز است که اندوخته‌ای‌

پای تا سر همه چشمی و به خود دوخته‌ای (ص 1125)

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:۱۱ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۱ تیر ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و بیست و هشت)

بی‌دماغی نشئة اظهارم‌، امّا بسته‌اند

یک‌جهان تمثال بر آیینة ننموده‌ام (ص 828)

«بی‌دماغی نشئة اظهار» در مجموع یک ترکیب است در مقام صفت‌; به معنی «بی‌دل و دماغ‌». می‌گوید «من بی‌دماغی نشئة اظهار هستم‌، چندان میلی به تماشا ندارم‌، ولی با این حال‌، یک جهان تمثال منتظر هستند که در آیینه‌ای که پنهان داشته‌ام دیده شوند.» قریب به این معنی را ـ البته با تصویری دیگر ـ بیدل در اینجا نیز گفته است‌:

زمینگیرم به افسون دل بی‌مدّعا، بیدل‌

در آن وادی که منزل نیز می‌افتد به راه آنجا (ص 1)

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٠:٠٧ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱٥ خرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و بیست و هفت)

بی دردسری نیست سحر نیز در این باغ‌

صندل‌به‌جبین می‌وزد از دور نسیمم (ص 827)

صندل‌، درختی است در هندوستان که چوبش را برای معالجة سردرد به کار می‌برده‌اند. بیدل می‌گوید این باغ آن‌قدر دردسرآفرین است که نسیم نیز در آن‌، صندل به پیشانی گرفته است‌. «صندل‌به‌جبین‌» یک ترکیب است که کار قید را می‌کند.

اما نقش «سحر» در این بیت کمی مبهم است‌. می‌توان گفت «سحر نیز در این باغ دردسر گرفته است‌» و می‌توان گفت «سحر هم در این باغ‌، مایة دردسر است‌.» و من نتوانستم یکی از این دو معنی را بر دیگری ترجیح دهم‌. تا شما چه خواهید گفت‌.

اما این هم «صندل‌» در یکی دو بیت دیگر:

درد سر کم بود، تا تدبیر صندل محو بود

صنعت بالین و بستر خلق را بیمار کرد (ص 534)

فرسود چاره‌ای که طرف شد به رنج دهر

با صندل از معامله دردسر مپرس

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:۳٧ ‎ق.ظ ; شنبه ۱۳ خرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (صد و بیست و شش)

یأس در راه تو چون امّید بی‌سامان نبود

آرزوی رفته را هم کاروانی یافتم (ص 820)

مصراع اول‌، در غزلیات کابل‌، به صورت «یأس در راه چو تو امّید بی‌سامان نبود» آمده است که به احتمال قریب به یقین نادرست است و ضبط حاضر ارجح به نظر می‌آید. در کلیات بهداروند ـ عباسی نیز شکل حاضر اختیار شده است‌. به هر حال‌، مصراع نخست‌، کژتابی ‌دارد و می‌تواند به دو شکل معنی شود:

همان گونه که امید در راه تو بی‌سامان نبود، یأس هم بی‌سامان نبود.

یأس مثل امید نبود که در راه تو بی‌سامان باشد، بلکه سود و ثمری داشت‌.

کلیت بیت‌، معنی اول را تأیید می‌کند. می‌گوید همین یأس هم بالاخره به جایی می‌رسد، آن‌چنان که می‌توان تصوّر کرد آرزوهای از دست رفته نیز به اعتبارِ «رفتن‌»، بالاخره کاروانی ساخته و به جایی رسیده‌اند. بالاخره این هم نوعی «رفتن‌» است‌.

بیدل در جایی دیگر نیز برای «از خود رفتن‌» کاروان تصوّر کرده است‌:

یاد آن سامان جمعیت که در صحرای شوق‌

بس که می‌رفتیم از خود، کاروانی داشتیم‌

 

یادداشت: کژتابی اصطلاحی است ساختة آقای بهاءالدین خرمشاهی و مراد از آن، ایهامهای ناخواسته در کلام است، چنان که مثلا بگوییم «من مثل محمود، احمد را دوست دارم» و این دو معنی دارد: «من همان گونه که محمود را دوست دارم احمد را دوست دارم» و «همان گونه که محمود احمد را دوست دارد من نیز احمد را دوست دارم.»

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٠:٥٠ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ٤ خرداد ۱۳۸٥

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ در خانه آینه

پابه‌پای هم‌، با یک غزل بیدل‌

(چاپ شده در مجله شعر)

 

خَم قامت نبرد ابرام طبع سخت‌کوش من‌

گران شد زندگی‌، امّا نمی‌افتد ز دوش من‌

تسلّی گشته‌ام چون موج گوهر، لیک زین غافل‌

که خاک است این که می‌نوشد زبان بحرنوش من‌

غم عمر تلف‌گردیده تا کی بایدم خوردن‌؟

ز هر امروز، شامی دارد استقبال دوش من‌

چنین دیوانة یاد بناگوش که می‌باشم‌؟

که گوش‌ِ صبح محشر، پنبه دارد از خروش من‌

گریبان بایدم چون گل درید از لب‌گشودن‌ها

ز وضع غنچه حرف عافیت نشنید گوش من‌

چه می‌کردم اگر بی‌پرده می‌کردم تماشایت‌؟

تو را در خانة آیینه دیدم‌، رفت هوش من‌

نشاندن نیست آسان همچو موج گوهر از پایم‌

محیط از سر گذشت‌، آسود تا یک قطره جوش من‌

به رنگی بی‌زبانم در ادبگاه نگاه او

که گَردِ سرمه فریادی است از وضع خموش من‌

قیامت بود اگر خود را چنین آلوده می‌دیدم‌

مرا از چشم خود پوشید فضل عیب‌پوش من‌

نمی‌دانم شکفتن تا کجا خرمن کنم بیدل‌

سحر در جیب می‌آید تبسّم گلفروش من‌

 

این غزل‌، به گمان من یکی از بهترین غزلهای بیدل است و به راستی یکی از مدرن‌ترین آنها(1). بسیاری از ویژگیهای سبکی بیدل را در این غزل می‌توان یافت و نیز بسیاری از ساختارهای پیچیدة تخیّل را که خاص بیدل است یا لااقل در شعر او شیوع بیشتری دارد. مصراع دوم از مطلع این غزل‌، همان است که جناب دکتر شفیعی کدکنی در کتاب ارجمند «شاعر آینه‌ها»، بر «مجموعة میراث ادبی معاصران‌» خویش ـ جز چند شعر از چند شاعر ـ ترجیحش می‌دهد(2). و این سخن‌، هرچند با دید کمیت‌گرایانه اغراق‌آمیز به نظر می‌آید، آنگاه که با معیار کیفیت به سراغش برویم‌، جای چند و چونی ندارد، چون به راستی این نوع تصویرگری را نه در شعر کهن می‌توان بسیار یافت و نه در شعر امروز.

من غزل را از صفحة 1044 غزلیات بیدل چاپ کابل (و تجدید چاپ شده در ایران‌) نقل کرده‌ام و البته چنان که دیده‌شد، ملاحظه‌ای مختصر در ضبط بیت پنجم آن دارم‌.

 

خم قامت نبرد ابرام طبع سخت‌کوش من‌

گران شد زندگی‌، امّا نمی‌افتد ز دوش من‌

شاعر، زندگی را باری بر دوش انسان تصوّر کرده است و همین بار است که در پیری نهایتاً قامت را خم می‌کند و با مرگ‌، از دوش می‌افتد. این تصویر، بسیار بدیع و مدرن است‌. بیدل در جایی دیگر هم نظیر این را دارد.

پیری سراغ وحشت عمر گذشته بود

مزدور رفت و دوش هوس زیر بار ماند (ص 547)

و این معنی که زندگی را بار دوش خویش بدانیم و مرگ را مایة آسایش‌، از مفاهیم کلیدی شعر بیدل است‌. بیدل نوعی مرگ‌اندیشی زیبا دارد که در عین حال‌، نشانی از پوچ‌انگاشتن زندگی هم در آن نمی‌توان یافت‌، بلکه نوعی آرزوی به مقصد رسیدن است‌.

بی موج به ساحل نرسد کشتی خاشاک‌

از تیغ اجل نیست در این معرکه باکم (ص 936)

تاب و تب قیامت هستی کشیده‌ایم‌

از مرگ نیست آن‌همه تشویش و باک ما (ص 10)

یادِ آزادی است گلزار اسیران قفس‌

زندگی گر عشرتی دارد، امید مردن است (ص 230)

به امید فنا تاب و تب هستی گوارا شد

هوای سوختن بال و پر پروانة ما شد (ص 424)

 

تسلّی گشته‌ام چون موج گوهر، لیک زین غافل‌

که خاک است این که می‌نوشد زبان بحرنوش من‌

«گوهر» و «موج گوهر» از عناصر خاص و شایع در تصویرسازی بیدل است‌. البته این «گوهر» همان «مروارید» است که در دل صدف پرورش می‌یابد و در قعر دریا جای دارد.

اما برای «موج گوهر» سه توجیه می‌توان تراشید; یکی این که «موج‌» را کنایه از «فراوانی‌» بگیریم‌، و این معنی‌، در شعر بیدل غریب نیست‌:

موج گل بی‌تو خار را ماند

صبح‌، شبهای تار را ماند (ص 648)