محمدكاظم كاظمي

پاره‌ای از کتاب افغانستان در مسیر تاریخ

محمدکاظم کاظمی — Thu, 19 Jan 2012 20:29:05 GMT

در این روزها مشغول ویرایش جلد دوم «افغانستان در مسیر تاریخ‌» شادروان میر غلام‌محمد غبار هستم‌. کار دشواری است و گاهی حتی از ویرایش باز می‌مانم‌. ولی نه دشوار از نظر ویرایش، بلکه از این روی که این کتابی است که باید با اشک و آه خواند. گاهی چنان اندوهی آدمی را فرامی‌گیرد که دستش از کار می‌ایستد. غبار در این جلد از کتاب‌، یکی از تاریک‌ترین دورانهای تاریخ کشور ما را روایت می‌کند، یعنی عصر حکومت آل یحیی‌.

اینک پاره‌ای از کتاب را که مربوط به پایان‌ِ کارِ غلام‌نبی خان چرخی می‌شود، با تلخیص نقل می‌کنم و این مشتی است از خروار ستمها و نارواییهایی که در این کتاب روایت شده است‌. باید یادآوری کنم که غلام‌نبی خان از رجال خوشنام عصر خویش بوده است، از همراهان و همفکران امان‌الله خان‌. او پس از سقوط امان‌الله و برقرار شدن حکومت استبدادی و ننگین محمدنادر شاه‌، طی یک برنامة سرّی حزبی به کشور بازگشت تا در سرنگونی حکومت نادری بکوشد...

یکی از اقدامات عملی حزب این بود که غلام‌نبی خان چرخی به کابل آمد و به طور سری امّا دلیرانه مشغول فعالیت گردید. این فعالیت از کابل و لوگر تا داخل ولایت پکتیا کشیده می‌شد. غلام‌نبی خان از رجال مشهور افغانستان بود. او در ولایت پکتیا و لوگر و بلخ و کابل شخصاً و در ولایت ننگرهار به واسطة نام پدرش غلام‌حیدر خان سپه‌سالار چرخی نفوذ داشت و این نفوذ در غرور او می‌افزود، در حالی که او و حرکاتش از سابق زیر مراقبت قرار داشت و سلطنت از جزئیات فعالیت او مطلع بود...

در یکی از روزهای خزانی‌، 16 عقرب 1311 شمسی هنگام نماز دیگر، سریاور حربی شاه با موتر مخصوص سلطنتی پشت دروازة خانة غلام‌نبی خان چرخی رسید و فرمایش شاه را ابلاغ کرد که «اعلی‌حضرت به شما سلام می‌رساند و می‌فرمایند که امروز هوا خوب است‌. اگر میل داشته باشید، من منتظرم بیایید که یکجا هواخوری برویم‌، وگر میل نداشته باشید خیر.»

چون چندین بار چنین تکلیف هواخوری شاه با غلام‌نبی خان چرخی در اطراف کابل به عمل آمده بود، این بار نیز بدون تردد و اندیشه‌ای امر یا خواهش شاه قبول و غلام‌نبی خان با برادر خود غلام‌جیلانی خان و بنی اعمام خود جانباز خان نایب‌سالار (آن که در جنگ شاه‌مزار لوگر به مقابل سقأ از حیات محمدنادر خان حمایت و دفاع کرده بود) و جنرال شیرمحمد خان به جانب قصر دلگشا حرکت کرد. شاه قبلاً ترتیبات گرفته و هدایات صادر کرده بود. برون قصر دلگشا یک قطعه عسکر گارد صف کشیده و شاه در سالون دلگشا نشسته بود.

همین که غلام‌نبی خان از موتر فرود آمد، به او گفته شد که شاه اینک فرود می‌آید. غلام‌نبی خان و همراهانش پیش روی صف گارد منتظر بایستادند. موتر شاه نزدیک زینه آورده شد و در همین لحظه شاه ظاهر شد و از زینه فرود آمد. بین غلام‌نبی خان و شاه‌، موتر حایل گردید. شاه در پهلوی موتر بایستاد و غلام‌نبی خان و همراهانش رسم تعظیم به جا آوردند.

شاه بدون آن که جواب سلام بدهد، روی به جانب غلام‌نبی خان کرد و گفت‌: «خوب غلام‌نبی خان‌! افغانستان به شما چه بد کرده است که شما خیانت می‌کنید؟»

مرد جواب داد: «افغانستان می‌شناسد که خائن کیست‌.»

در این وقت رنگ شاه پریده و اعضایش مرتعش بود. راستی از وقتی که محمدنادر خان به تخت افغانستان تکیه زده بود دیگر آن مرد زیبا و قشنگ سابق نبود. چهرة او عبوس و بین دو ابرویش گره دایمی بسته بود. گویا خون‌ریزی‌های دایمی و احساسات غیظ و کینه و انتقام پنهانی در چهره‌اش تجلی می‌نمود، چنانی که امیر عبدالرحمان خان با آن وجاهت چهره که داشت بعد از احراز مقام سلطنت و جلادیهای وحشیانة که نمود، به یک موجود کریه‌المنظر و خوفناک مبدل شده بود و می‌توان این حقیقت را در عکسهای قبل از پادشاهی او و تصاویری که هنگام پادشاهی‌اش انداخته بود مشاهده نمود.

نادر شاه بعد از استماع جواب غلام‌نبی خان به گارد محافظ امر نمود که «بزنید.» سپاهیان گارد پیش شده این مرد را بر روی خاک انداختند، در حالی که برادر و بنی‌اعمام او در زیر سایة سرنیزة گارد شاهی استاده و این منظر فجیع را تماشا می‌کردند. غلام‌نبی خان به عجله دستمال خودش را از جیب کشیده در دهن فرو برد تا در زیر ضربات تفنگ دشمن صدای نالش او از دهن برنیاید. گارد شاهی با قنداغ تفنگ شروع به زدن کردند. نادر شاه استاده بود و تماشا می‌کرد، امّا می‌لرزید. ناگهانی فریاد کرد که «بزنید تا بمیرد.» سید شریف خان یاور پیش شد و به سپاهیان امر کرد که «با میلة تفنگ بزنید.» این است که میله‌های فولادین تفنگ عموداً بر پشت و پهلوی مرد فرو رفت و استخوانی سالم در بدن او باقی نماند. این قصابی هژده دقیقة تمام دوام نمود. شاه امر کرد که مردة غلام‌نبی خان را که به شکل خریطه‌ای از گوشت‌ِ میده شده درآمده بود، نزد خانواده‌اش منتقل سازند.

نادر شاه خود به موتر سوار شد و راه تفرج بگرامی در پیش گرفت و به قول شهزاده احمدعلی درانی در طول راه‌ِ رفت و آمد یک کلمه سخن نگفت‌. امّا مردة غلام‌نبی خان را که به سرای او داخل کردند، غریو از مرد و زن برخاست و محلة اندرابی در خاموشی مرگباری فرو رفت‌، در حالی که خانة غلام‌نبی خان از طرف سپاهیان احاطه شده و حرم او جزء محبوسات دولتی به شمار می‌رفت‌. غلام‌جیلانی خان و جانباز خان و شیرمحمد خان هم داخل زندان ارگ شده بودند.

اما کار این خاندان به همین جا خاتمه نیافت‌، بلکه بعدها تمام اعضای این خانواده زن و مرد و اطفال در زندان مخصوصی انداخته شدند. اطفال اینها در زندان جوان شدند، در حالی که دنیای خارج را نمی‌شناختند. حتی روزی که گوسفند قربانی‌ِ مأمور زندان از دهن دروازة زندان گریخته داخل زندان شد، دختری جوان از این خانواده به مجرد دیدن این موجود عجیب‌، فریادی از ترس برآورد و بیهوش شد، زیرا اینان از طفولیت بدون زمین زندان و آسمان محبس‌، از سایر مخلوقات چیزی را ندیده و نمی‌شناختند.

یکسال بعد از کشته شدن غلام‌نبی خان چرخی جنرال غلام‌جیلانی خان چرخی‌، جنرال شیرمحمد خان چرخی‌، با پسران نوجوان غلام‌جیلانی خان (غلام‌ربانی خان و غلام‌مصطفی خان‌) و عبداللطیف خان پسر عبدالعزیز خان چرخی از دار آویخته شدند. جانباز خان نایب‌سالار چرخی با پسرک چهارده‌سالة خود (یحیی چرخی‌) در زندان جان دادند. البته پسران دیگرش پیرمحمد خان چرخی‌، محمدعلم خان چرخی‌، عبدالرحمان خان چرخی (طفل‌) قادرخان چرخی (طفل‌) با برادران جانباز خان (محمدعمر خان چرخی و محمدعثمان خان چرخی‌) در زندان زنده بماندند. به این صورت بازی خاندان چرخی به پایان رسید، خاندانی مبارز و ملی که انگلیس‌ها ایشان را «شریر» می‌نامید و در مقابل‌، خاندان نادر شاه را توصیف می‌کرد.

باری‌، این تنها یکی از صدها جنایتی است که «نادر شاه غازی‌» انجام داد، از کشتن غدّارانة حبیب‌الله کلکانی بگیرید، تا اعدام دولتمرد روشنفکری چون محمدولی خان بدخشانی و بالاخره کشتن وحشیانة غلام‌نبی خان چرخی‌. ولی باز به قول شاعر

خون ناحق دست از دامان قاتل برنداشت‌

و گلولة تفنگچة عبدالخالق‌، آن مبارز از جان گذشته‌، در نهایت محمدنادر شاه را هم به نزد دیگر جباران تاریخ فرستاد.

امروز با بیدل

محمدکاظم کاظمی — Sat, 14 Jan 2012 08:31:29 GMT

به مناسبت اربعین حسینی

آن را که ز دردِ دینش افسونی هست‌،

در یاد حسین‌، داغ‌ِ مدفونی هست‌

هر گاه ز خاک کربلا سبحه کنند،

در گردش آن‌، چکیدن خونی هست‌

این رباعی‌ِ مشهور، حاوی پیامی است که در آن روزگار در شعر ما چندان مطرح نبوده است‌، یعنی ارتباط قیام عاشورا با «دردِ دین‌». در مجموع شاعران کهن ما کمتر به این مسایل پهلو گرفته‌اند.

هم‌چنین بیدل در این رباعی‌، غیرمستقیم به خون شهدای کربلا و تازه‌بودن و جریان همیشگی آن اشاره دارد که این هم در سالهای اخیر در آثار کسانی دیده می‌شود که از دیدگاهی انقلابی به واقعه می‌نگرند و به تداوم این نهضت در همه زمانه‌ها باور دارند.

بیدل در یکی دو جای دیگر هم به واقعة کربلا نگاهی امروزین دارد:

برو در کربلا، دیگر مپرس از رمز استغنا

شهید ناز او از تیغ می‌خواهد دَم آبی‌

کیست در این انجمن محرم عشق غیور؟

ما همه بی‌غیرتیم‌، آینه در کربلاست‌

برگرفته از کتاب «مرقع صد رنگ» (صد رباعی از بیدل)، محمدکاظم کاظمی

امروز با بیدل

محمدکاظم کاظمی — Tue, 10 Jan 2012 06:30:27 GMT

خانه روشن کرده‌ای‌، هشدار، ای مغرور جاه‌

آن‌قدر فرصت ندارد آفتاب روی بام‌

به راستی این «خانه روشن کرده‌ای‌» در این بیت چیست‌؟ شاید در آغاز به نظر آید که منظور همین روشن کردن خانه است‌، یعنی چراغ افروختن‌. ولی در این صورت یک سخن معمولی خواهد بود و ارتباطی محکم با بقیة بیت نخواهد داشت‌.

من باری در یکی از آثار مرحوم مهدی اخوان ثالث به تعبیر «خانه روشن کردن‌» برخوردم و فکر می‌کنم که بیدل هم همین معنی را در نظر دارد. آنجا اخوان می‌گوید که بسیار روی می‌دهد که بیماری محتضر و مشرف به مرگ‌، ناگهان یکی دو روز قبل از مرگ‌، به طور مستعجل بهبود می‌یابد. بسیاریها از این بهبود ناگهانی او خوشحال می‌شوند و گمان صحت کامل می‌برند، اما کهنسالان خانواده که تجربة بیشتری دارند، می‌گویند «نه‌، بیمار خانه روشن کرده است‌.» یعنی بهبود ناگهانی او مقدمة خاموشی ابدی اوست‌.

من متأسفانه اکنون به خاطر نمی‌آورم که این سخن اخوان را در کجا خواندم‌، در کدام کتاب یا مقاله‌. ولی این‌قدر به خاطر دارم که او آن را در مورد نیمایوشیج به کار می‌برد و سرایش شاهکاری مثل «مرغ آمین‌» در واپسین ایام حیات او را یک خانه روشن کردن می‌داند. هم‌چنین به نظرم می‌آید که در مورد سرایش «جغد جنگ‌» (یا دماوندیه‌) از ملک‌الشعرا بهار هم این تعبیر را به کار می‌برد.

به هر حال با یقین می‌توان گفت که «خانه روشن کرده‌ای‌» در شعر بیدل به اتفاق نیامده است و شاعر بدین معنی اشاره دارد که این جاه و جلال آدمها عمر چندانی ندارد و مقدمة مرگ است‌. ترکیب «آفتاب روی بام‌» مصراع دوم هم دقیقاً این معنی را تأیید می‌کند. می‌دانیم که «آفتاب لب بام‌» هم گاهی به مجاز در مورد کسانی که در واپسین ایام زندگی‌اند، به کار می‌رود. ملاحظه می‌کنید که پیوندی میان این دو تعبیر در شعر بیدل وجود دارد، پیوندی که ممکن است در نظر اول خود را به چشم نزند. وقتی این معانی را در نظر می‌گیریم‌، از شعر بیشتر لذت می‌بریم‌.

این هم دو بیت دیگر از بیدل در همین معنی‌

دستگاه ما و من چون صبح بر باد فناست‌

صحن این کاشانه‌ها یکسر لب بام است و بس‌

ثبات ناز این‌قدر ندارد بنای اقبال بی‌بقایت‌

گرفته گیر این که آفتابی رسانده باشی چو بام بر لب‌

امروز با بیدل

محمدکاظم کاظمی — Thu, 29 Dec 2011 20:41:30 GMT

عذرخواه دوستان هستم که در این مدت وقفه‌ای در به‌روز ساختن مطالب وبلاگ رخ داد و علت هم این بود که چند ماهی از نوشتن فاصله گرفته بودم به خاطر گرفتاریهای شخصی و نیز خستگی ذهنی ناشی از یک دوره طولانی کار قلمی. در این روزها مشغول کاری درباره بیدل هستم و می‌کوشم که ثمرات جنبی آن کار را پیشکش حضور دوستان بکنم.

این مطلع یکی از غزلهای بیدل است.

بعد از این از صحبت این دیومردم رم کنم‌

غول چندی در بیابان پرورم‌، آدم کنم‌

این یک حقیقت است که فرهنگ زبانی بیدل با حوزة شرقی زبان فارسی قرابت بیشتری دارد. یعنی بسیاری کلمات در شعر بیدل با آن بار معنایی به کار رفته‌اند که در افغانستان کنونی به کار می‌روند و قطعاً در هندوستان‌ِ عصر بیدل به کار می‌رفته‌اند.

مثلاً کلمة «غول‌» در این بیت چنین حالتی دارد. این کلمه در ایران ناشناخته نیست و نمی‌توان گفت بیدل کلمه‌ای خارج از همین زبان فارسی که در ایران رایج است به کار برده است‌. ولی قضیه اینجاست که «غول‌» اکنون در ایران بیشتر «بزرگی‌» را تداعی می‌کند، چنان که مثلاً می‌گویند «غولهای صنعت‌»، «غولهای سرمایه‌» و حتی «غولهای دانش‌» به معنی «کشورهای بزرگ صنعتی‌»، «سرمایه‌داران بزرگ‌» و «دانشمندان بزرگ‌». با این حسّی که مردم ایران از کلمة «غول‌» دارند، بیت بالا خوب دریافت نمی‌شود. ولی در افغانستان «غول‌» دقیقاً نماد نادانی و حماقت و حتی بالاتر از آن‌، «اصلاح‌ناپذیری‌» است‌، چنان که مثلاً تعبیر «غول زبان‌نفهم‌» دشنام‌گونه‌ای است در مورد آدمهای نادان و زبان‌نفهم‌. این «غول‌» گاهی نیز به صورت «غول بیابانی‌» به کار می‌رود و این دقیقاً چیزی است که در شعر بیدل هم دیده شده است‌:

به مجنون نسبت سوداپرستانت نمی‌باشد

ز آدم فرق بسیار است تا غول بیابانی‌

با این معنی از «غول‌» بیت بیدل بهتر دریافت می‌شود. او می‌گوید حتی غول بیابان هم از این مردم بیشتر قابلیت اصلاح‌پذیری دارد.

حال به تناسب بحث‌، بد نیست که بیتی دیگر از همین غزل را هم نقل کنیم که من تا چند روز پیش‌، ابهامی بزرگ در آن داشتم. بیت در دیوان چاپ کابل چنین آمده است‌:

چون خبیث افتاد طبع‌، از طینت ناپاک او

خوک را حلوا کشم در پیش تا ملزم کنم‌

معنای مصراع اول این بیت هیچ برایم دانسته نبود. اخیراً و با مراجعه به نسخة عکسی نسخة رامپور هندوستان که به همت آقای علی‌رضا قزوه چاپ شده است‌، دیدم که بیت در اصل چنین بوده است‌:

چون خبیث افتاد طبع‌، از طعن خبثش باک نیست‌

خوک را حلوا کشم در پیش تا ملزم کنم‌

مصراع اول اکنون معنای کاملاً روشنی دارد. می‌گوید وقتی کسی ذاتاً خبیث باشد، از این که او را به خاطر خبثش طعنه بزنند، باکی ندارد. یعنی برای او دیگر مهم نیست‌. اینجا باید شخص را با نیکوکاری و خلق خوش تسلیم کنیم‌، مثل خوکی که حلوا در پیشش بگذاریم تا با این غذای پاکیزه‌، خودش از خوردن آلودگیها دل‌زده شود.

یادآوری می‌کنم که «ملزم کردن‌» یعنی «کسی را دلیل و برهان قانع کردن‌»، یا «در مباحثه شکست دادن‌». «ملزم‌» و «الزام‌» در شعر بیدل بسیار آمده است و آن بیتها نیز غالباً بدون وقوف بر معنی این کلمه‌، مبهم به نظر می‌آیند. مثلاً بیدل در جایی می‌گوید

بر حریفان از خموشی غالبیم‌

گر نباشد بحث ما الزام ما

حق‌شناسی کو، مروت کو، ادب کو، شرم کو؟

جهد اهل فضل بر یکدیگر الزام است و بس‌

در این بیت دوم می‌گوید که اهل فضل‌، تلاش‌شان همین است که یکدیگر را در بحث و جدل شکست دهند. جز این هنری ندارند.

غلام‌رضا بروسان درگذشت

محمدکاظم کاظمی — Mon, 05 Dec 2011 15:25:01 GMT

در این دقایق اندوهبار، چه می‌توان کرد جز این که به خواهش دوستانی که خواستار آگاهی‌یافتن بیشتر از کارنامه‌ی ادبی غلام‌رضا بروسان بودند، درباره‌ی این شاعر بنویسم.

غلام‌رضا بروسان در سال 1352 در مشهد به دنیا آمد. از هژده سالگی به سرایش شعر آغاز کرد و این همزمان بود با حضور پیوستة او در جلسات شعر مشهد، از جمله جلسة شعر حوزة هنری که در آن سالها کانون تجمع شاعران جوان این شهر به حساب می‌آمد.

بروسان در آغاز به قالبهای کهن گرایش داشت و باید معترف بود که شعرش در این قالبها هرچند شعری بود شاخص و بدون کم و کاست، نمی‌توانست با بهترین سروده‌های آن سالها برابری نکند. به واقع برجستگی و تشخص بروسان از آنجا شروع شد که به قالبهای نوین گروید و گویا از اینجا همه تواناییهای نهفته‌اش را آشکار ساخت.

بیشتر درخشش شعر بروسان از اواخر دهة هفتاد به بعد بود، در سالهایی که مجموعه شعرهای «احتمال پرنده را گیج می‌کند» (1378)، «یک بسته سیگار در تبعید» (1384) و «عاشقانه‌های یک سرباز» (1387) از او منتشر شد. او در این سالها برندة اولین دورة جایزة شعر خبرنگاران و برگزیدة دومین دورة جایزة ادبی نیما بود. ولی مهم‌تر از آنها، او مقبولیتی تمام در جامعة شعری خراسان، به ویژه در میان شاعران نوپرداز یافت و چنین بود که به تدریج گروهی از جوانهای شاعر مشهد به گرد او گرد آمدند و یک جریان یا درست‌تر بگوییم یک تشکل دوستانه و غیررسمی ساختند که فعالیتش در مشهد کاملاً بارز و آشکار بود. آخرین شنیده‌ها از این حکایت می‌کرد که بروسان و دوستانش قصد تشکیل یک جلسة هفتگی شعر در مشهد را هم داشتند که متأسفانه این خبر در حد یک خبر باقی ماند.

بروسان دستی نیز در کار تدوین و چاپ کتاب داشت و مدتی به عنوان مشاور و کارشناس ادبی با بعضی ناشران مشهد، از جمله نشر شاملو و نشر بوتیمار همکاری می‌کرد. او در این سالها چند کتاب منتشر کرد، از جمله «به سوی رودخانة استوکس» (گزیدة شعر آزاد مشهد)، عصارة سوما (گزیده‌ای از ریگ‌ویدا)، مرا ببخش خیابان بلند (گزیدة شعر شمس لنگرودی)، کتیبة پنهان (مجموعه آثار رضا شهیدضیایی). آخرین کتابی که او در دست تدوین داشت، گزیده‌ای بود از شعر نو خراسان، با عنوان «اسبها روسری نمی‌بندند» که هنوز از چاپ بدرنیامده است. او هم‌چنین منظومه‌ای برای پدر شهیدش در دست سرایش داشت که پاره‌هایی از آن را در جلسات شعر خوانده بود.

او در کنار شاعری، یک شعرشناس خوب بود، آن هم شعرشناسی‌ای نه اکادمیک و مدرسی و تابع اصطلاحات اهل فن، بلکه یک ذوق و سلیقة شهودی و در عین حال سخت ریزبین و موشکاف. به همین سبب نقدهایش در جلسات با آن که به زبان رایج منتقدان اکادمیک بیان نمی‌شد، بسیار ظریف و دقیق بود.

غلام‌رضا بروسان و الهام اسلامی یک زوج شاعر نیک‌بخت ساخته بودند. اسلامی هم شاعری بود نوپرداز و مطرح در محافل ادبی کشور. او هم در جشنواره‌ها و مسابقات شعری مقامهایی آورده بود و غالباً در جلسات شعر همراه همسرش حضور داشت.

این دو تن همراه دختر خردسالشان در مسیر قوچان ـ بجنورد دچار سانحة رانندگی شدند و جان باختند. پسر کوچکشان مجتبی از این سانحه جان سالم بدر برد.

خداوند روان هر سه را شاد بدارد.

چند شعر از غلام‌رضا بروسان

1 یک پلک سرمه ریخت که بیدل کند مرا

گیسو قصیده کرد که خاقانی‌ام کند

دستم چقدر مانده به گلهای دامنت؟

دستم چقدر مانده خراسانی‌ام کند؟

می ترسم آن که خانه به دوش همیشگی!

گلشهرِ گونه‌های تو افغانی‌ام کند

در چترهای بسته هوا آفتابی است

بگذار چتر باز تو بارانی‌ام کند

چون بادهای آخر پاییز خسته ام

ای کاش دکمه های تو زندانی ام کند

□□□
این اشک ها به کشف نمک ختم می شوند

این گریه می رود که چراغانی‌ام کند

حرف که می زنی انگار
سوسنی در صدایت راه می رود
حرف بزن
می خواهم صدایت را بشنوم
تو باغبان صدایت بودی
و خنده ات دسته کبوتران سفیدی
که به یکباره پرواز می کنند .
تورا دوست دارم
چون صدای اذان در سپیده دم
چون راهی که به خواب منتهی می شود
ترا دوست دارم
چون آخرین بسته سیگاری در تبعید .
تو نیستی
و هنوز مورچه ها
شیار گندم را دوست دارند
و چراغ هواپیما
در شب دیده می شود
عزیزم
هیچ قطاری وقتی گنجشکی را زیر می گیرد
از ریل خارج نمی شود .
و من
گوزنی که می خواست
با شاخ هایش قطاری را نگه دارد .

3
آیا
چیزی غمگین تر از توقف قطاری در باران هست؟
آیا
کسی شکوه های یک ماشین به سرقت رفته را شنیده است؟
آیا
هیچ رئیس جمهوری در زلزله مرده است؟
از جنگ دلم می گیرد
و از قطاری که مهمُات حمل می کند
می خواهم دنیا را به آتش کشم
با این کارخانه ی چوب بری .

شعری از الهام اسلامی

قوی نیستم اگر شعری می‏‎نویسم
باد قوی نیست اگر لباس‏‎های روی بند را تکان می‎دهد.

غروب ساعت غمگینی است
نمی‎تواند حتی گلدانی را بیندازد
و غم کمی جا‎به‎جا شود.

در خانه نشسته‎ام
زانوهایم را در آغوش گرفته‎ام
تا تنهایی‎ام کمتر شود
تنهایی‎ام
کمد پر از لباس
اتاقی که درش قفل نمی‎شود
تنهایی‎ام حلزونی است
که خانه‎اش را با سنگ کشته‎اند.

چاپ جدید افغانستان در مسیر تاریخ

محمدکاظم کاظمی — Sun, 04 Dec 2011 07:55:52 GMT

افغانستان در مسیر تاریخ

میر غلام‌محمد غبار

ویرایش جدید

ناشر: مؤسسة انتشارات عرفان

2 جلد (608 ص + 792 ص)، 5000 نسخه، وزیری

گاهی دوستان تعجب می‌کنند‌، وقتی از شغلم می‌پرسند و من می‌گویم که بخشی از وقت من در کار ویراستاری می‌گذرد. و باز این تعجب وقتی بیشتر می‌شود که توضیح می‌دهم که این شغل برای من تنها از جنبة کسب معیشت نیست و اگر به راستی از این زاویه بنگرم‌، بیشتر وقتها ویراستاری برایم خالی از خسارتهای مادی هم نبوده است‌، چون فرصتی را که می‌شده است بر سر کاری پردرآمدتر بگذارم‌، بر سر ویرایش گذاشته‌ام‌. ولی چرا باز هم این کار را ادامه می‌دهم‌؟ به خاطر خالیگاهی که در عرصة چاپ و نشر ما وجود دارد و کسی که عمرش همراه با کتاب گذشته است‌، چاپ بعضی کتابهای مهم و کلیدی مملکت با همان کیفیت نازل و نامطلوب قدیم برایش غیر قابل تحمل است‌. یکی از این کتابها «افغانستان در مسیر تاریخ‌» شادروان میر غلام‌محمد غبار بود.

ارزش و اهمیت تاریخ غبار برای مملکت ما بر اهل نظر پوشیده نیست و این چیزی نیست که من‌ِ ناوارد به دانش تاریخ بخواهم شرح دهم‌. این‌قدر می‌توانم گفت که به نظر می‌رسد برای هر کسی که بخواهد تصویری درست از کشور افغانستان و گذشتة این محدودة جغرافیایی داشته باشد، خواندن این کتاب ضروری است‌. «افغانستان در مسیر تاریخ‌» غبار و «افغانستان در پنج قرن اخیر» میر محمدصدیق فرهنگ ـ که من افتخار ویرایش آن را هم داشتم ـ به نوع مکمّل هم هستند و به راستی اگر همه نخبگان کشور ما، به ویژه آنهایی که دستی در سیاست و ادارة مملکت دارند این آثار را نیک خوانده بودند و در کنار خواندن‌، آگاهی و عبرت لازم را هم گرفته بودند، ما این همه مصیبت و بدبختی نداشتیم‌، چون ما همیشه در حال تکرار همان رویّه‌ای هستیم که اثرات ناگوار آن در تاریخ بارها ثابت شده است‌.

باری‌، «افغانستان در مسیر تاریخ‌» موجود که از سوی ناشران مختلف تا کنون چاپ می‌شد، از نظر ویرایش و کتاب‌آرایی به هیچ وجه آن کیفیتی را نداشت که شایستة کتابی چنین ارزشمند باشد، تا این که مؤسسة انتشارات عرفان ویرایش چاپ تازه‌ای از آن را به من سپرد. زمستان قبل جلد اول این کتاب را به پایان رساندم و این جلد، البته در دو مجلد، بهار امسال چاپ شد. من در اینجا ضمن قدردانی از ناشر آن‌، مقدمه‌ای را که با عنوان «مقدمة ویراستار در چاپ حاضر» بر آن نوشته‌ام‌، نقل می‌کنم‌. در این مقدمه به شیوه و مراحل این ویراستاری پرداخته‌ام و اینها برای کسی که دستی در کار ویرایش دارد هم خالی از فایده نیست‌.

(به ادامة مطلب مراجعه کنید)

مقدمه ویراستار در چاپ حاضر

اکنون که پس از ماهها کار مداوم‌، ویرایش این کتاب ارجمند به پایان رسیده است‌، توضیحی دربارة شیوة کار ما در این چاپ ضروری به نظر می‌آید تا از جانبی تلاشی که برای حفظ امانت در کار داشته‌ایم بازنموده آید و از جانبی دانسته شود که چاپ حاضر نسبت به چاپهای قبلی این کتاب‌، چه مزایایی دارد.

پیش از همه چیز این نکته گفتنی می‌نماید که در ویرایش آثاری از این دست‌، به ویژه اگر مبتنی بر نثر فارسی دهه‌های پیش باشند، باید سخت محتاط بود تا هم صحت و اصالت اثر از نظر ذکر وقایع و سنوات تاریخی حفظ شود و هم سبک نثر نویسنده‌، به ویژه که ما با تاریخ‌نگاری ادیب با نثری زیبا و استادانه روبه‌روییم‌. به واقع این کتاب جدا از ارزش اصلی تاریخی‌اش برای بازنمودن آنچه در این هزاران سال در این کشور رفته است ـ و این البته وظیفة اصلی این اثر است ـ یک ارزش ادبی هم دارد برای شناختن ویژگیهای نثر فارسی افغانستان در دهة چهل سدة حاضر خورشیدی‌.

با این ملاحظه‌، در این ویرایش هیچ تصرّفی را در محتوای کتاب و یا سبک نگارش مرحوم غبار جایز ندانستیم و حتی واژگانی مهجور همچون «قیَم‌» (= قیمتها)، «سیلاوه‌» (= شمشیر) و «امتلاک‌» (= تملّک کردن‌) را نیز حفظ کردیم و فقط در مواردی‌، معانی آنها را در پاورقی یادآور شدیم‌. هم‌چنین است حفظ ساختار جملات و پرهیز از پس و پیش کردن یا حذف و اضافة حتی یک کلمه‌، مگر این که روشن بود کلمه‌ای از چاپ بازمانده است و البته در آن موارد ـ که بسیار اندک بود ـ نیز کلمات افزودنی را در قلاب گذاشتیم و در پاورقی نیز یادآور شدیم‌.

ولی از جانبی نباید از نظر دور داشت که چاپهای قبلی این کتاب از نظر حروف‌چینی‌، رسم‌الخط و نقطه‌گذاری بسیار با آنچه امروز از اثری چنین بااهمیت انتظار می‌رود فاصله دارد. غلطهای تایپی متن بسیار است‌; حروف و گاه کلمات افتادگیهایی دارد; بعضی حروف نقطه ندارد; در بسیار جایها مدّ «آ» از چاپ افتاده است و حرف «گ‌» بدون سرکش چاپ شده است و امثال اینها. هم‌چنین متن از نظر نقطه‌گذاری و پاراگراف‌بندی بسامان نیست و اینها نه تنها خواندن متن را برای خوانندة امروز دشوار می‌کند، که مایة غلط‌فهمی‌هایی هم می‌شود.

چنین بود که ما یک ویرایش فنی مفصل برای این کتاب را ضروری دانستیم و این عمده کار ما در این چاپ بود. متن با رسم‌الخط و نقطه‌گذاری رایج امروز و با رعایت ظرایف و نکات تایپ رایانه‌ای آماده شده و کوشیده‌ایم که تا حدّ امکان از غلطهای تایپی پیراسته باشد، چه غلطهایی که در چاپهای قبل وجود داشته و چه غلطهایی که ممکن بود در این چاپ رخ نماید.

یکی از جوانب نابسامانی متن چاپ اول‌، شیوة نگارش بعضی از کلمات است که گاه با نگارش قدیم قرابت دارد و گاه نیز حاصل سلیقه و پسند مؤلف بوده است‌. مثلاً کلمات «میرزا»، «پکتیا»، «کنترول‌»، «کولرا»، «شاهرخ‌»، «ناصرالدین شاه‌» و «رنجیت سنگ‌» به صورت «مرزا»، «پاکتیا»، «کانترول‌»، «کالرا»، «شهرخ‌»، «نصرالدین شاه‌» و «رنجیت‌سنگه‌» چاپ شده است‌. ما خود را بر سر این دوراهی دیدیم که این کلمات را دقیقاً مطابق شکل موجود حفظ کنیم‌، یا نگارش آنها را به هنجار امروز نزدیک سازیم‌. مسلماً حفظ همه این کلمات به شکل پیشین‌، متن را قدری نامأنوس می‌ساخت‌. برای خوانندة امروزِ یک کتاب تاریخ‌، هیچ خوشایند نیست که «ناصرالدین شاه قاجار» را به صورت «نصرالدین شاه قاجار» بشناسد و یا «پکتیا» را «پاکتیا» بخواند. اما از طرفی به‌روز ساختن همه این نامها و واژگان‌، با اصل‌ِ امانت‌داری که خود را بدان متعهد می‌دانستیم ناسازگار می‌نمود.

پس از مشورت با بعضی از صاحب‌نظران‌، قرار بر این شد که راهی میانه برگزینیم و ضمن تلاش برای حفظ اصالت متن‌، در مواردی که نگارش یک کلمه بسیار نامأنوس است‌، آن را به شکل مروج در نثر فارسی امروز بنویسیم‌. بعضی از این موارد را برای نمونه ذکر می‌کنم‌: «تعین / ‌تعیین»، ‌«کارگذار / کارگزار»، «تلیفون / ‌تلفون»، «‌کانترول / ‌‌کنترول‌»، «اوقیانوس / ‌‌اقیانوس»، «‌شرین / ‌‌شیرین‌»، «داکهه / ‌‌داکه‌»، «دهاره‌ / ‌داره»، «چودن‌ / ‌چُدن»، «‌فُت / ‌‌فوت»، «‌صبه / ‌‌صوبه»، «‌مرتهه / ‌‌مرته»، «‌یک نیم / ‌‌یک و نیم‌»، «تنظیمه / ‌‌تنظیمیه»، «‌سکات‌ / ‌اسکات‌»، «بالشویک‌ / ‌بلشویک‌»، «پوتنجر / ‌پاتنجر»، «پولیند / ‌پولند»، «چهاریکار / ‌چاریکار»، «ماسکو / ‌مسکو».

آنچه در انتخاب این روش مایة اطمینان خاطر ما شد، این بود که گاه شکل انتخاب‌شدة ما برای یک کلمه نیز در جایهایی در خود متن آمده است‌، چنان که «یک و نیم‌» را در صفحة 762 چاپ پیشین می‌توان یافت و «تنظیمیه‌» را در صفحة 667 آن‌.

در مورد بعضی کلمات‌، حتی در خود متن موجود ناهماهنگیهایی به نظر رسید که ما را به ضرورت یکسان‌سازی آنها مطمئن ساخت‌، مثل «پلتیکل ایجنت / پولتیکل اجنت‌»، «کمپبل / کیمپبل‌»، «بی‌بی مهرو / بی‌مهرو / بی‌ماهرو»، «بریگیدر / بریگیدیر»، «واترفلد / واترفیلد». اینها نشان می‌دهد که یا خود مؤلف مرحوم تقیّد بسیاری به دقت در یکسان‌سازی نگارش کلمات نداشته است و یا امکانات حروفچینی آن عصر اجازه نمی‌داده است‌. ولی امروز که شکلهای مختلف یک کلمه در حین تایپ و ویرایش قابل جست‌وجو و جایگزینی است‌، ضرورت این یکسان‌سازی بیشتر حس می‌شود. چنین شد که ما در اغلب این موارد، کلمات را در کل کتاب به شکلی واحد درج کردیم و از میان شکلهای مختلف یک کلمه‌، آن را برگزیدیم که درست‌تر و یا مأنوس‌تر به نظر می‌آمد، چنان که از میان «بی‌مهرو» و «بی‌ماهرو» و «بی‌بی مهرو» این سومی را اختیار کردیم‌.

علاوه بر اینها متن کتاب در چاپهای پیش از غلطهای تایپی هم خالی نبود. بعضی از این غلطها در چاپ «پیام مهاجر» و بر مبنای غلطنامة چاپ اول کتاب گرفته شد است‌، چنان که در مقدمة آن چاپ بدان اشاره کرده‌اند. ولی غلطهای بسیاری همچنان باقی مانده بود که در این چاپ گرفته شد. ما این غلطها را در صورتی که محرز بود در متن اصلاح کردیم و در صورتی که قابل تشکیک به نظر می‌آمد، در پاورقی یادآور شدیم‌.

با این هم نباید احتمال پیدایش بعضی غلطهای تایپی تازه در چاپ حاضر را هم از نظر دور داشت‌، به ویژه با توجه به حروفچینی نسبتاً ریز و فاصله اندک میان سطور چاپ اول که مقابلة دقیق متن جدید را با آن دشوار می‌ساخت‌. ما کوشیدیم که با بازخوانیهای متعدد اثر، این احتمال را به حداقل برسانیم و امیدواریم که خوانندگان بصیر کتاب اگر به موارد ابهام یا غلط تایپی برخوردند، آنها را به آگاهی ما برسانند تا در چاپهای بعدی اصلاح شود.

ولی یک بخش عمدة کار ویراستاری ما در این اثر، استخراج فهرست اعلام بود که سخت ضروری می‌نمود و به واقع یکی از آرزوهای مؤلف مرحوم کتاب بوده‌، چنان که خود در پیشگفتار کتاب یادآور شده است‌. ما در این چاپ از میان اعلام گوناگون (نام اشخاص‌، جایها، اقوام و قبایل‌) استخراج نام اشخاص را لازم و کافی دانستیم‌، چون کتاب حاضر یک تاریخ سیاسی است و در آن اشخاص نقش برجسته‌تری دارند. در چنین متنی فهرست کردن نام اماکن و اقوام و قبایل و امثال آنها چندان کمکی به خواننده نخواهد کرد، چون کمتر جایی در کتاب می‌توان یافت که در مورد یک محل یا قوم و قبیله به تفصیل سخن رفته باشد و دستیابی به آن از طریق فهرست سودمند افتد.

اما تنظیم فهرست نامهای اشخاص برای کتابی که نام قریب به چهار هزار نفر در آن آمده است‌، هم کاری است سخت دشوار، به ویژه که در بسیار موارد نام یک شخص در جایهای مختلف متن به صورتهای گوناگونی آمده است‌، مثل «محمداکبر خان‌»، «سردار محمداکبر خان‌»، «وزیر محمداکبر خان‌» و «وزیر اکبر خان‌» که به واقع همه یک نفر است‌. ما در فهرست تا حدّ امکان صورتهای مختلف از نام یک شخص را یکسان ساختیم و در مدخل واحدی آوردیم‌. در موارد اندکی که یک شخص به دو نام مشهور بود (مثل «حبیب‌الله کلکانی‌» که به «بچة سقا» نیز شهرت دارد) هر دو نام را در فهرست آورده و در یکی از آنها به دیگری ارجاع دادیم‌.

دشواری دیگر از ناحیة وجود اشخاص مختلفی بود که نام واحدی داشتند، چنان که در همین کتاب بیش از ده «محمداکبر» گوناگون داریم‌. در این موارد کوشیدیم که با ذکر نام کامل یا عناوین و القاب اشخاص‌، آنها را از هم تفکیک کنیم‌، چنان که محمداکبر ارغندی‌وال‌، محمداکبر چنداولی‌، محمداکبر فارغ‌، محمداکبر خادم‌، حاجی محمداکبر، مولوی محمداکبر و امثال آنها تفکیک شده و در مدخلهای مستقل آمده است‌. القاب و عناوینی مثل «حاجی‌»، «میر»، «جنرال‌» و «کندک‌مشر» را بعد از نام و در قوس ذکر کردیم تا یافتن نامها به کمک ترتیب الفبایی فهرست سهل باشد، مگر در مواردی که آن لقب‌، خود به صورت بخشی از اسم درآمده بود، مثل «میرخواند»، «میرویس‌» و «میر سیدعلی همدانی‌».

فهرست مندرجات فعلی هم از افزوده‌های چاپ حاضر است و نیز بعضی پاورقیهای توضیحی که در ذیل بعضی صفحات خواهید دید. یادآوری می‌کنیم که پاورقیهایی که با عدد مشخص شده است‌، از آن‌ِ مؤلف مرحوم و جزئی اصلی از متن بوده و پاورقیهایی که علامت ستاره دارد، افزودة چاپ حاضر است‌. در اینها کلمة «ویراستار» نیز قید شده است‌.

در نمونه‌خوانی و ویرایش این کتاب‌، آقای فرید خروش و خانم رحیمه میرزایی یاریگر من بوده‌اند. هم‌چنین از روشنگریهای استاد آصف فکرت و دکتر محمدامین زواری در مورد بعضی واژگان و اعلام کتاب بهره برده‌ام‌. از همه این عزیزان سپاسگزارم و نیز جدیت و احساس مسئولیت جناب محمدابراهیم شریعتی نسبت به کیفیت کتاب را ارج می‌نهم که ماههای متوالی تعلل و تأخیر من در این کار را تاب آورد و صبوری پیشه کرد تا کتاب به صورت شایسته‌ای به چاپ برسد، هرچند این به تعویق افتادن‌های پیاپی‌، از نظر حرفة انتشاراتی‌، خسارتهایی قابل توجه برای ایشان در پی داشت‌. امیدوارم که بتوانیم جلد دوم «افغانستان در مسیر تاریخ‌» را که به واقع جلد سوم از چاپ حاضر خواهد شد، در زمان مناسبی آمادة چاپ سازیم‌.

محمدکاظم کاظمی

زمستان 1389

شمشیر و جغرافیا

محمدکاظم کاظمی — Sun, 27 Nov 2011 11:06:55 GMT

شعر «شمشیر و جغرافیا» که باری پیش‌نویس آن را در وبلاگ نهاده بودم، با استفاده از نظرهای دوستان و نیز نقدهایی که در جلسات شعر بر آن شد، در نهایت به شکل فعلی درآمد. سپاسگزار همه عزیزانی هستم که با نظرهایشان راهنمایم بودند.

بادی وزید و دشت سترون درست شد

طاقی شکست و سنگ فلاخن درست شد

شمشیر روی نقشه‌ی جغرافیا دوید

این‌سان برای ما و تو میهن درست شد

یعنی که از مصالح دیوار دیگران‌

یک خاکریز بین تو و من درست شد

بین تمام مردم دنیا گل و چمن‌

بین من و تو آتش و آهن درست شد

یک سو من ایستادم و گویی خدا شدم‌

یک سو تو ایستادی و دشمن درست شد

یک سو تو ایستادی و گویی خدا شدی‌

یک سو من ایستادم و دشمن درست شد

یک سو همه سپهبد و ارتشبد آمدند

یک سو همه دگرمن و تورَن^‌ درست شد⁽¹⁾

آن طاقهای گنبدی لاجوردگون‌

این گونه شد که سنگ فلاخن درست شد

آن حوضهای کاشی گلدار باستان‌

چاهی به پیشگاه تهمتن درست شد

آن حله‌های بافته از تار و پود جان‌

بندی که می‌نشست به گردن درست شد

آن لوح‌های گچ‌بری رو به آفتاب‌

سنگی به قبر مردم غزنین و فاریاب‌

سنگی به قبر مردم کدکن درست شد⁽²⁾

سازی بزن که دیر زمانی است نغمه‌ها

در دستگاه ما و تو شیون درست شد

دستی بده که ـ گرچه به دنیا امید نیست ـ

شاید پلی برای رسیدن‌، درست شد

شاید که باز هم کسی از بلخ و بامیان‌

با کاروان حلّه بیاید به سیستان‌

وقت وصال یار دبستانی آمده است

بویی عجیب می‌رسد از جوی مولیان‌

سیمرغ سالخورده گشوده است بال و پر

«بر گِردِ او به هر سر شاخی پرندگان‌»⁽³⁾

ما شاخه‌های توأم سیبیم و دور نیست

باری دگر شکوفه بیاریم توأمان‌

با هم رها کنیم دو تا سیب سرخ را

در حوضهای کاشی گلدار باستان‌

بر نقشه‌های کهنه خطی تازه می‌کشیم

از کوچه‌های قونیه تا دشت خاوران

تیر و کمان به دست من و توست، هموطن

لفظ دری بیاور و بگذار در کمان‌

پی‌نوشت‌ها

1. دگرمن و تورَن از مناصب نظامی افغانستان است.

2. این بیت یک ساختار متفاوت دارد، یعنی دارای سه مصراع است. این ساختار را پیشتر در بیتی از یک غزل علی‌رضا بدیع دیدم و پسندیدم.

3. مصراع از نیمایوشیج است، از شعر «ققنوس».

دو خبر

محمدکاظم کاظمی — Fri, 18 Nov 2011 17:10:37 GMT

1. مستند «همزبانی و بی‌زبانی» در شبکه خبر

پخش فیلم مستند «همزبانی و بی‌زبانی» از شبکه خبر صدا و سیمای ایران شروع شد. این مستند ساخته مهدی خالقی مستندساز ایرانی است و موضوع آن وضعیت فرهنگی افغانستان امروز است. به نظر می‌رسد که پخش این مستند از صدا و سیمای ایران ـ که غالباً افغانستان در آن از زاویه‌ی جنگ و سیاست تصویر شده است ـ اقدامی نیکو باشد. اولین قسمت این مستند در هفته‌ی گذشته پخش شد و برنامه هفتگی پخش آن به این صورت است:

سه شنبه هر هفته ساعت 19:45 به وقت ایران، شبکه خبر

تکرار در روز چهارشنبه 19:45 و جمعه 13:50 باز هم در شبکه خبر.

2. نمایشگاه آثار خوشنویسی انجمن خوشنویسان هرات

از شنبه 28 آبان تا پنج‌شنبه 3 آذر، نمایشگاه آثار خوشنویسی اعضای انجمن خوشنویسان هرات در نگارخانه رضوان مشهد دایر است.

زمان: هر روزه از ساعت 9 تا 12 صبح و از 4 تا 7 بعد از ظهر.

نشانی: مشهد، خیابان کوهسنگی، کوهسنگی 17، پلاک 16.

چاپ دوم رصد صبح

محمدکاظم کاظمی — Fri, 11 Nov 2011 22:47:30 GMT

کتاب «رصد صبح» من به چاپ دوم رسید. این کتاب اول بار در سال 1387 توسط انتشارات سوره مهر چاپ شد و چاپ دوم آن نیز از سوی همین ناشر صورت گرفت. در این مجموعه نقد، آثاری از بیست شاعر جوان امروز ایران را نقد کرده‌ام (البته در این جمع زهرا حسین‌زاده از شاعران مهاجر افغانستان است). در مورد هر شاعر چند اثر او و نیز نقدی در حد ده پانزده صفحه بر آثار او آمده است. شاعرانی که در این کتاب به آثارشان پرداخته‌ام ا...ینهایند: حافظ ایمانی، محمدمجتبی احمدی، علی‌رضا بدیع، سید حمیدرضا برقعی، سید محمدامین جعفری، مهدی جهاندار، زهرا حسین‌زاده، مرتضی حیدری آل کثیر، هادی خوانساری، امینه دریانورد، محمدمهدی سیّار، محمدجواد آسمان، پانته‌آ صفایی، گروس عبدالملکیان، مهدی فرجی، آرش فرزام‌صفت، مسلم محبّی، کبری موسوی قهفرخی، امید مهدی‌نژاد.

اینک برای آشنایی دوستان با سبک و سیاق نگارش این کتاب، نقد آثار مرتضی حیدری آل کثیر را از آنجا نقل می‌کنم.

یک‌

دفتری که از مرتضی حیدری آل کثیر به دسترس من نهاده شده است‌، یک مجموعه شعر مذهبی است‌، البته مذهبی با تلقی خاصی که اکنون از آن می‌شود و من در فقره‌ای دیگر از این نقد، بدان خواهم پرداخت‌. آنچه اینجا بر آن تأکید می‌کنم‌، وجود بیان غیرمستقیم‌، سیّال و توأم با تداعی‌های آزاد در غالب سروده‌های این شاعر است‌.

متأسفانه شعرهای مذهبی ما غالباً دوگونه‌اند. یا ستایش مستقیم‌اند، یا روایت خطّی و ساده‌. البته این ستایشها و روایتها هم غالباً از حلیة بیان شاعرانه خالی نیست‌، چنان که در شعر «سرّ نی در نینوا می‌ماند اگر زینب نبود» جناب قادر طهماسبی می‌بینیم و آن البته شعری است ارجمند و ماندگار. به هر حال طرح کلّی غالباً همان است که گفتیم‌.

ولی ما مرتضی حیدری را در بیشتر شعرهایش در موضع ستایش نمی‌یابیم‌. یعنی به صراحت احساس نمی‌شود که شعر «برای‌» کسی سروده شده است‌، بلکه چنین دریافت می‌شود که شاعر یک «حال‌» را توصیف می‌کند که ممکن است برای او رخ داده باشد یا دیگری‌. این خوب است‌، یعنی اگر هم ستایشی در کار است‌، غیرمستقیم است و در پناه آن توصیف حال‌.

چنین است که شعرها با تداعی‌های آزاد همراه می‌شود و حتی گاه شاعر فقط در بیتهایی از غزل به مضمون اصلی اشاره می‌کند. این اشاره‌ها نیز بیشتر تلمیح‌آمیز است و آن‌قدر کمرنگ که برای دریافتشان می‌باید به قراین متکی شد. این یک مه‌آلودگی دلپذیر به شعرهای آل کثیر داده است‌.

ماهی که رفته‌، از قدمش رد گذاشته است‌

امواج را به سجده مقیّد گذاشته است‌

دنیا به یک تکامل وضعی رسیده است‌

تا پا به یک تواضع بی‌حد گذاشته است‌

خواهد شکافت با قلمش نیل علم را

آن که جبین بر آیت سرمد گذاشته است‌

پا از جهان خویش فراتر گذاشتن‌

شوری که گامهای تو در مد گذاشته است‌

هنگام خَلق‌ِ خُلق تو و خوی تو خدا

آیینه رو به روی محمد گذاشته است‌(1)

باری‌، به گمان من این نوع خاصی از شعر مذهبی است که پیش از این کمتر سابقه داشته و حتی در آثار شاعران دهه‌های اول و دوم انقلاب هم کمتر دیده می‌شود. این رهیافت‌ِ شاعران جوان دهة هشتاد است و بسیار ارزشمند.

دو

پیوسته به فقرة گذشته باید گفت که این شعرها به همین سبب هر یک دارای طرح یا ساختار ویژه‌ای‌اند. مثلاً یک شعر خطابی است‌; دیگری روایی است‌; دیگری سؤالی است‌; دیگری از زاویة دید دوم شخص است‌. چنین است که هر شعر فضایی مستقل و گاه غیرمنتظره دارد. شاعر ما در پیداکردن طرحهای تازه مهارتی دارد که باید قدرش را بداند و حفظش کند.

به همین گونه بیتهای مطلع‌ِ اغلب غزلها نیز ابتکاری است و کمتر طرح کلّی غزل را افشا می‌کند. بسیار وقتها شعرها به صورت غیرمنتظره پیش می‌روند.

محور عمودی را در غزلهای این شاعر پررنگ و متنوع می‌یابیم‌. البته تأکید می‌کنم در غزلها و نه در مثنویها; و همین‌جا یادآور می‌شوم که به گمان من او غزلسرای خوبی است‌، ولی هیچ مثنوی‌سرای خوبی نیست‌.

سه‌

ولی قوت در محور عمودی‌، مانع قدرت شاعر در محور افقی هم نشده است‌. او در مجموع شاعری است خلاّق و مضمون‌آفرین‌. کمتر غزلی از او هست که در آن چند مضمون زیبا و ابتکاری نتوان یافت و این ارزش دارد.

زنده در گور شدن‌ها به فدایت ای عشق‌

این‌قدر کشته می‌ارزد به محمد شدنت‌

در کوفه ماه نیمه و در شام کامل است‌

با این خبر، یتیمی ایتام کامل است‌

صد صفحه از غروب نوشتند و باز هم‌

یک ذرّه از ضرورت خورشید کم نشد

دلیل این که تو را خواستم‌، فقط این است‌

نمانده است مجالی برای خودخواهی‌

و در کنار این مضمون‌سازی‌، باید اشاره کرد به ایهام‌ها، تناسب‌ها، واج‌آرایی‌ها و تلمیح‌هایی که کتاب را از لحاظ هنرمندی‌، غنی ساخته‌اند.

تو به دریای لک‌الحمد تعلّق داری‌

کمر جذر شکست از خبر مد شدنت‌

عقربک‌ها بهانه می‌چینند، لحظه‌ها خواب نور می‌بینند

بی رخ صاحب‌الزمان شما، سایه‌ها صاحب زمان شده‌اند

شاید اگر آیینه‌ها را خوب بشناسی‌

بعد از حَسَن‌، حُسن ختام دیگری باشد

با چه می‌خواهی به دست آری دل عباس را؟

حرفی از دِرهم بیاید، چهره‌اش دَرهم شود

چهار

اما وقتی می‌گوییم شاعر در مضمون‌آوری تواناست‌، به این معنی نیست که همیشه از این توانایی استفاده کرده است‌. بله‌، در کنار آن مضمونهای شفاف و ابتکاری‌، بسیار تصویرهای انتزاعی‌، کلیشه‌ای و «صادراتی‌» هم در کارش دیده می‌شود که این البته در مثنویها بیشتر است‌. (این «صادراتی‌» را بعداً توضیح می‌دهم‌.)

نشست و سایة دستش که ریخت بر سر آب‌

کشید دست تبی روی گونة تر آب‌

طنین العطش از هوش سنگ می‌گذرد

چه‌کار می‌کند این خواهش مکرّر آب‌...

نشست‌، غیرت رود از تپش به رقص آمد

نگنجد این همه هیبت به روی باور آب‌

از این گذشته‌، من با سلیقة خودم این چند کار را در این مجموعه هیچ نمی‌پسندم‌:

اول‌، پلکانی نوشتن غزل است در مواردی خاص و شاید برای حفظ کانکریت شعر(2). به گمان من‌، خوانندة غزل آن‌قدر فهیم و بصیر هست که تأکیدها و تکیه‌های سخن را بدون بالا و پایین کردن اجزای مصراعها دریابد. اگر هم نیست‌، می‌توان با یک نقطه‌گذاری ساده مشکل را حل کرد. این بالا و پایین‌رفتن‌ها، بیشتر ذهن خواننده را دچار پریشانی می‌کند.

باز از همه بدتر، جایی است که شاعر می‌کوشد با مقطّع نوشتن حروف کلمات‌، ریختن یا چکیدن چیزی را تصویر کند، چنان که در اینجا می‌بینیم‌

درنگ‌، ساعت پرواز را جلوتر برد

کسی نخواست و باران خواب نا

زل‌

شد

این یکی دیگر خیلی نخ‌نما شده است‌. پیش از این هم بارها کسانی حروف کلمة «باران‌» را زیر هم نوشته‌اند و یا «چکه چکه‌» را در عمل چکانده‌اند. این کارها فقط در همان نوبت اول خوب است‌، مثل عبارت «صادراتی‌» که اکنون دیگر روی بسته‌های زرشک هم می‌نویسند یا عبارت «این رستوران شعبة دیگری ندارد» که رستورانهای درجه سه بر شیشه‌شان می‌نگارند.

همین‌گونه است به نظر من‌، موقوف‌کردن مصراعها به یکدیگر که به‌تازگی رسم شده است و من در جایی دیگر بدان خواهم پرداخت‌(3):

شب از هجوم بادها گذشته تا سپیده سر ـ

رسیده با سوار و چند آیة بریده سر

سری که ریشه بین آسمان و خاک دارد

آنچه دیده است‌، شاید از غروب دیده سر ـ

گذشت خیمه‌ها و نیزه‌ها و سم‌ّ اسبها

که راه عشق را به پای سر دویده سر

پنج‌

بله‌، به گمانم اشتباه نمی‌کنم‌. مصراع چهارم از شاهد مثال بالا مشکل وزن داشت‌. ان‌شأالله که گربه است‌. البته من در چند جای دیگر از این شعر و بعضی دیگر آثار شعرهای آل کثیر گفته‌ام که «ان‌شأالله که گربه است‌.» یعنی ان‌شأالله غلط تایپی است و این احتمال بسیار است‌، چون این مجموعه پُرغلط است و مشکلاتی در نقطه‌گذاری هم دارد، یعنی وفور علایم در جاهایی که اصلاً لازم نیست و بلکه بیشتر مانع روانی متن می‌شود. مثلاً در این دو بیت‌، از شش ویرگول پنج‌تایش مطلقاً اضافی است و یکی دیگر هم می‌توانست باشد یا نباشد.

دنیا قرار بود، شتابش بایستد

دریا چقدر، موج زد آبش بایستد

اسلام‌، با سلام‌، سحر را صدا زد و

آن‌قدر، نور داد، که جامی به جم رسید

می‌دانم که اینجا کمی از حوزة نقد شعر دور شدیم‌، ولی این نقطه‌گذاری هم بالاخره بخشی از شعر است‌; که اگر نبود، شاعر این همه به اسراف در این امر تأکید نداشت‌. از این گذشته‌، شاعری نیز می‌گوید «یک نقطه فرق بین رحیم و رجیم نیست‌.»(4) بله‌، پس باید از نقطه‌ها ترسید و از غلطهای تایپی نیز، که بسیار «محرم‌»ها را «مجرم‌» ساخته‌اند. این را کسی بیشتر درک می‌کند که چند سال در مطبوعات کار کرده و عواقب این‌گونه خطاها را دیده است‌.

شش‌

باز هم یک موضوع جنبی ولی بااهمیت‌. به گمان من یک مصراع از شعر را به عنوان اسم آن انتخاب کردن‌، هیچ خوب نیست‌، هرچند بعضی غزلسرایان نام‌آور دیگر هم این کار را کرده‌اند. هم‌چنین است نامهای ناقص و ناتمام مثل «تنت سبب شده‌...»

نام‌، باید آن‌گونه کوتاه باشد که بتواند در بستر یک جمله قرار گیرد و در عین حال‌، آن‌گونه کامل باشد که بتواند یک کاربرد مستقل بیابد. باید بتوان در موارد مختلف‌، فقط با ذکر نام شعر بدان ارجاع داد. مثلاً ما به راحتی می‌گوییم شعر «کتیبه‌» اخوان چنین است‌; شعر «تولدی دیگر» فروغ چنان است‌; شعر «نشانی‌» سهراب یا «روز ناگزیر» قیصر یا «راز رشید» حسینی یا «خیابان هاشمی‌» عبدالملکیان و امثال اینها... ولی به همین راحتی نمی‌توان گفت‌: آقای مرتضی حیدری آل کثیر، آن غزل «از توست در زمانه اگر رفت و آمدی است‌» خودت را بخوان‌. یا غزل «برای من سخن از...» شما فلان جایش ایراد دارد. آخر «برای من سخن از...» هم شد نام‌؟

باری‌، بعضی شاعران جوان ما در این مورد بسیار مسامحه‌کارند. گاه شعرهایشان نام ندارد و گاه نامی دارد که نداشتنش از داشتنش بهتر است‌. گاهی نیز عبارت تقدیمی شعر را به جای نام آن می‌نگارند.

خلاصه این که نام شعر بهتر است کوتاه‌، خوشاهنگ‌، شفّاف و مرتبط با موضوع شعر باشد. گاهی نام شعر، خود بخشی از آن است و این در شعرهای نو بیشتر رخ داده است‌.

هفت‌

و امّا برسیم به یک مسئلة بسیار مهم که در بند «یک‌» وعده دادیم بدان بپردازیم‌. به نظر می‌رسد که ما اندک اندک به شکل مفرطی مذهب را در شخصیتهای مذهبی خلاصه کرده‌ایم‌. یعنی شعر ما از نظر پرداختن به شخصیتها فربه و از نظر پرداختن به مسایل و موضوعات دینی‌، بسیار لاغر شده است و این روند همچنان ادامه دارد. شاید تشبیه دقیقی نباشد، ولی می‌توان گفت همانند کسی شده‌ایم که به جای به کار بستن نظریة علمی‌ِ یک دانشمند، خود آن دانشمند را بستاید یا به جای عمل‌کردن به نسخة یک پزشک‌، خود او را تجلیل کند.

شعر ما در قدیم‌، کمتر شخصیت‌گرا بود و بیشتر مفهوم‌گرا. شما قصاید ناصرخسرو و سنایی‌، یا مثنوی معنوی و بوستان سعدی را بخوانید. در آنجا غلبه بر معارف است‌، البته معارفی که شاعران ما از آن شخصیتها آموخته‌اند. ولی اکنون کاملاً برعکس شده است و این به گمان من هیچ خوب نیست‌.

از این گذشته‌، ما بزرگان دین را هم در چهارده معصوم و حداکثر یکی دو شخصیت دیگر مثل حضرت عباس‌(س‌) و حضرت معصومه‌(س‌) خلاصه کرده‌ایم‌. گویا مذهب ما فقط توانسته است پانزده‌، بیست نفر لایق ستایش در دامان خود بپرورد، که البته هیچ‌گاه چنین نیست‌.

چرا خدیجه‌، آن نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر و یار و یاور سالهای عسرت و تنهایی‌ِ آن حضرت‌، در شعر ما مغفول مانده است‌؟ چرا هیچ نامی از حمزه سیدالشهدا نیست‌؟ چرا برای سمیه اولین شهید اسلام شعری نداریم‌؟ چرا ابوذر و سلمان و عمّار و اویس و میثم و... اصلا چرا دور می‌روم‌؟ تا پیش از کنگرة بین‌المللی شعر نبوی‌، حتی حضور حضرت پیامبر(ص‌) هم در شعر این نسل کمرنگ بود.

با این ملاحظات‌، به نظر من این مجموعه از لحاظ ستایشگری قوی است‌، ولی از لحاظ هدایتگری در مرتبه‌ای پایین‌تر می‌ایستد. به همین‌گونه‌، در آن جنبة تولاّ پررنگ و جنبة تبرّا کمرنگ است‌. یعنی شاعر به همان میزان که نیکان را می‌ستاید، بدان را نمی‌نکوهد.

البته یادآوری می‌کنم که این یک موضوع عام است و ما همه بر این کشتی سواریم‌. فقط قضیه این است که از شاعری که اهتمام بیشتری در شعر آیینی دارد، توقع بیشتری می‌توان داشت‌.

1. در شعر، جلوِ نام حضرت پیامبر، علامت «ص‌» گذاشته شده بود. ولی به نظر می‌رسد که از لحاظ اصول نگارش نباید در متن شعر این علایم اختصاری را گذاشت‌، چون اگر بگذاریم‌، لاجرم باید آنها را بخوانیم در حالی که در عمل نمی‌خوانیم‌. از این گذشته شاعر تکریم هنری و معنوی را در کلامش انجام داده است و ضرورتی ندارد که این تکریم صوری را هم گوشزد کند.

2. منظور از «کانکریت‌» در اینجا ساختار بصری شعر است که بدان «نام‌نگاشت‌» هم گفته‌اند. بحث تفصیلی در این مورد را می‌توانید در کتاب در قلمرو زبان و ادبیات فارسی از دکتر تقی وحیدیان کامیار بیابید.

3. رجوع کنید به فقرة چهار از نقد شعرهای هادی خوانساری‌.

4. یک نقطه بیش فرق رحیم و رجیم نیست / از نقطه‌ها بترس که شیطانی‌ات کنند. (فاضل نظری‌)

از پشت سایه‌ها

محمدکاظم کاظمی — Fri, 21 Oct 2011 19:41:26 GMT

به تازگی کتاب «از پشت سایه‌ها»، مجموعه شعر محمدحسین انصاری‌نژاد شاعر باصفای بوشهر توسط انتشارات سپیده‌باوران منتشر شد. من افتخار گزینش، ویرایش و نگارش مقدمه برای این کتاب را داشتم. اینک متن آن مقدمه را تقدیم شما می‌کنم. این هم نشانی وبلاگ محمدحسین انصاری‌نژاد.

چون موج، کارنامة دریا نوشته‌ایم

بیدل

نمی‌توان از محمدحسین انصاری‌نژاد نوشت و به خونگرمی، صفا و صمیمیت جنوبی‌اش اشاره نکرد. به واقع همین بود سبب اصلی نگارش این چند سطر به قلم این ناتوان، تا بتواند پاسخگوی مهربانی‌ها و محبتهای این شاعر توانا باشد.

اما چه می‌توان نوشت که هم تعارف و مجامله به حساب نیاید و هم توصیفی ولو کمرنگ از شعر انصاری‌نژاد باشد؟ به گمان من آنچه در اولین گام باید بدان تأکید کرد، تعادلی است که بر شعر او حکمفرماست، به گونه‌ای که نه صورت شعر را بر سیرت آن غالب می‌بینیم و نه برعکس. شاعر نه یک نوگرای افراطی است و نه یک کهن‌گرای سنتی. از امکانات و ظرفیتهای بیانی در غزل امروز خوب بهره می‌گیرد و در عین حال محو تفنن‌های رایج در شعر بعضی از جوانها هم نمی‌شود. چنین است که شعرش در همان حدّ ظرفیت خود، می‌تواند صاحبان پسندهای گوناگون را راضی کند.

از این که بگذریم، تنوع محتوایی آثارش ستودنی است و می‌تواند زمینه‌ساز کاربرد بیشتر این شعرها در مقامهای گوناگون و برای مخاطبان مختلف باشد. به گمان من هیچ مایة مباهات نیست این که شاعری به عاشقانه‌سرایی یا آیینی‌سرایی یا اجتماعی‌سرایی صرف موصوف باشد و چنین بپندارد که او برای همین خلق شده است که نوع خاصی از شعر بسراید. البته این که گاهی شاعری به سبب نیاز زمانه و خالیگاهی که در محیط ادبی عصر خویش حس می‌کند به مضامینی ویژه می‌گراید، استثناست و بنا بر همان شرایط خاص قابل توجیه. ولی در مجموع معمولاً دایرة مخاطبان شاعرانی وسیع‌تر است که برای سلایق و نیازهای گوناگون جامعه، صاحب حرف و سخن هستند؛ و انصاری‌نژاد می‌کوشد که چنین باشد.

در آثار شاعر ما، هم رگه‌هایی از عاشقانه‌سرایی می‌توان یافت، هم عنایت به مضامین مذهبی، هم به مفاخر فرهنگی و تاریخی و هم به مسایل اجتماع و سیاست امروز. و باز جالب این که او از آن گروه شاعران نیست که وقتی به تغزل می‌گراید، به سرعت عراقی‌سرا شود و وقتی به مذهبی‌سرایی روی‌ می‌آورد، مغلوب گرایش سنتی موجود در شعر مذهبی ما باشد. در همه این مضامین و حال و هواها، شعر او همچنان نو و پرطراوت است و مبتنی بر تجربه‌های رایج در غزل امروز در این نسل.

ولی گفتم که «تجربه‌های رایج» و همین‌جا نباید فراموش کرد که نمادها و عناصر تصویرسازی در آثار محمدحسین انصاری‌نژاد غالباً از فضای عام رایج در میان غزلسرایان این سالها برگرفته شده است و شاعر ما کمتر از فضاهای خاص و تجربه‌های شخصیِ انسان امروز سخن می‌گوید. به واقع شعر بیش از این که از عناصر عینی زندگی برخوردار باشد، از نمادها و استعاره‌ها بهره‌مند است و نیز از نامهای جایها و اشخاصی که سابقه‌ای در تاریخ و فرهنگ ما دارند. شاید هم از این روی است که با خواندن این شعرها کمتر می‌توان زمان و مکان و زندگی شاعر را به درستی در ذهن ترسیم کرد و مجسّم ساخت.

با این همه باید باور داشت که انصاری‌نژاد با این که عناصر شعرش را از فضای عام رایج در شعر نوکلاسیک امروز برمی‌گزیند، در تصویرسازی با این عناصر و ایجاد تلفیق‌های تازه میان آنها و نیز پیوندشان با احساس و عواطف خویش، تواناست و چنین است که در مجموع شعرش را پرتصویر و سرشار از هنرمندی می‌یابیم. به این باید افزود روانی بیان و شفافیت زبان شاعر را که شعری کمابیش «سهل و ممتنع» پدید آورده است.

انصاری‌نژاد شاعری است متعهد و من البته از این کلمه، همان معنای معمول رایج در این چند دهه را در نظر ندارم، هرچند او بدان معنی هم متعهد است. منظور من نوعی هدفمندی در کار است و نیز دوری‌گزینی از تفنن‌ها و سرگرمیهایی که بعضی شاعران عصر ما بدانها دچار می‌شوند و شعر را از باب نمایش زور بازوی شاعرانه می‌سرایند، نه از سر درک و درد.

از این که بگذریم، عنایت شاعر به شعر مذهبی هم در آثارش کاملاً برجسته است. آنچه این شعرهای او را از کیفیتی خاص برخوردار کرده است، تحصیلات شاعر در زمینة علوم دینی و ملبس بودن او به لباس علمای دین است. البته اثرات این پرورش در فرهنگ دینی را در سایر سروده‌های شاعر نیز می‌توان حس کرد. شاید هم بدین سبب است که شاعر به مسایل جهان اسلام، فارغ از قید و بند مرزهای دست‌ساخته میان این سرزمینها، توجهی خاص دارد. شعرهایی که او برای هم‌زبانان و هم‌کیشان غیرهموطن می‌سراید، مؤید این سخن است، هرچند تعبیر «غیرهموطن‌» نیز در اینجا خالی از مسامحه‌ای نیست، که گفته‌اند «این وطن مصر و عراق و شام نیست.» ما به واقع هموطنان همدیگر در این وطن فرهنگی و زبانی هستیم و این چیزی است که در شعر او نمود دارد.

امیدوارم که با این نوشتة شکسته و بسته توانسته باشم روزنی بر چشم‌انداز بدیع و دلنواز شعر محمدحسین انصاری‌نژاد بگشایم و پاس محبت و بزرگواری او را بدارم، که به قول بیدل

محبت بس که پُر کرد از وفا جان و تن ما را

کند یوسف صدا، گر بو کنی پیراهن ما را

محمدكاظم كاظمي

پاره‌ای از کتاب افغانستان در مسیر تاریخ

امروز با بیدل

امروز با بیدل

امروز با بیدل

غلام‌رضا بروسان درگذشت

در این دقایق اندوهبار، چه می‌توان کرد جز این که به خواهش دوستانی که خواستار آگاهی‌یافتن بیشتر از کارنامه‌ی ادبی غلام‌رضا بروسان بودند، درباره‌ی این شاعر بنویسم.

1

یک پلک سرمه ریخت که بیدل کند مرا

گیسو قصیده کرد که خاقانی‌ام کند

دستم چقدر مانده به گلهای دامنت؟

دستم چقدر مانده خراسانی‌ام کند؟

می ترسم آن که خانه به دوش همیشگی!

گلشهرِ گونه‌های تو افغانی‌ام کند

در چترهای بسته هوا آفتابی است

بگذار چتر باز تو بارانی‌ام کند

چون بادهای آخر پاییز خسته ام

ای کاش دکمه های تو زندانی ام کند

□□□این اشک ها به کشف نمک ختم می شوند

این گریه می رود که چراغانی‌ام کند

چاپ جدید افغانستان در مسیر تاریخ

شمشیر و جغرافیا

دو خبر

چاپ دوم رصد صبح

از پشت سایه‌ها

□□□
این اشک ها به کشف نمک ختم می شوند