محمدکاظم کاظمی


+ چاپ جدید افغانستان در مسیر تاریخ

افغانستان در مسیر تاریخ

میر غلام‌محمد غبار

ویرایش جدید

ناشر: مؤسسة انتشارات عرفان

2 جلد (608 ص + 792 ص)، 5000 نسخه، وزیری

گاهی دوستان تعجب می‌کنند‌، وقتی از شغلم می‌پرسند و من می‌گویم که بخشی از وقت من در کار ویراستاری می‌گذرد. و باز این تعجب وقتی بیشتر می‌شود که توضیح می‌دهم که این شغل برای من تنها از جنبة کسب معیشت نیست و اگر به راستی از این زاویه بنگرم‌، بیشتر وقتها ویراستاری برایم خالی از خسارتهای مادی هم نبوده است‌، چون فرصتی را که می‌شده است بر سر کاری پردرآمدتر بگذارم‌، بر سر ویرایش گذاشته‌ام‌. ولی چرا باز هم این کار را ادامه می‌دهم‌؟ به خاطر خالیگاهی که در عرصة چاپ و نشر ما وجود دارد و کسی که عمرش همراه با کتاب گذشته است‌، چاپ بعضی کتابهای مهم و کلیدی مملکت با همان کیفیت نازل و نامطلوب قدیم برایش غیر قابل تحمل است‌. یکی از این کتابها «افغانستان در مسیر تاریخ‌» شادروان میر غلام‌محمد غبار بود.

ارزش و اهمیت تاریخ غبار برای مملکت ما بر اهل نظر پوشیده نیست و این چیزی نیست که من‌ِ ناوارد به دانش تاریخ بخواهم شرح دهم‌. این‌قدر می‌توانم گفت که به نظر می‌رسد برای هر کسی که بخواهد تصویری درست از کشور افغانستان و گذشتة این محدودة جغرافیایی داشته باشد، خواندن این کتاب ضروری است‌. «افغانستان در مسیر تاریخ‌» غبار و «افغانستان در پنج قرن اخیر» میر محمدصدیق فرهنگ ـ که من افتخار ویرایش آن را هم داشتم ـ به نوع مکمّل هم هستند و به راستی اگر همه نخبگان کشور ما، به ویژه آنهایی که دستی در سیاست و ادارة مملکت دارند این آثار را نیک خوانده بودند و در کنار خواندن‌، آگاهی و عبرت لازم را هم گرفته بودند، ما این همه مصیبت و بدبختی نداشتیم‌، چون ما همیشه در حال تکرار همان رویّه‌ای هستیم که اثرات ناگوار آن در تاریخ بارها ثابت شده است‌.

باری‌، «افغانستان در مسیر تاریخ‌» موجود که از سوی ناشران مختلف تا کنون چاپ می‌شد، از نظر ویرایش و کتاب‌آرایی به هیچ وجه آن کیفیتی را نداشت که شایستة کتابی چنین ارزشمند باشد، تا این که مؤسسة انتشارات عرفان ویرایش چاپ تازه‌ای از آن را به من سپرد. زمستان قبل جلد اول این کتاب را به پایان رساندم و این جلد، البته در دو مجلد، بهار امسال چاپ شد. من در اینجا ضمن قدردانی از ناشر آن‌، مقدمه‌ای را که با عنوان «مقدمة ویراستار در چاپ حاضر» بر آن نوشته‌ام‌، نقل می‌کنم‌. در این مقدمه به شیوه و مراحل این ویراستاری پرداخته‌ام و اینها برای کسی که دستی در کار ویرایش دارد هم خالی از فایده نیست‌.

(به ادامة مطلب مراجعه کنید)


مقدمه ویراستار در چاپ حاضر

اکنون که پس از ماهها کار مداوم‌، ویرایش این کتاب ارجمند به پایان رسیده است‌، توضیحی دربارة شیوة کار ما در این چاپ ضروری به نظر می‌آید تا از جانبی تلاشی که برای حفظ امانت در کار داشته‌ایم بازنموده آید و از جانبی دانسته شود که چاپ حاضر نسبت به چاپهای قبلی این کتاب‌، چه مزایایی دارد.

پیش از همه چیز این نکته گفتنی می‌نماید که در ویرایش آثاری از این دست‌، به ویژه اگر مبتنی بر نثر فارسی دهه‌های پیش باشند، باید سخت محتاط بود تا هم صحت و اصالت اثر از نظر ذکر وقایع و سنوات تاریخی حفظ شود و هم سبک نثر نویسنده‌، به ویژه که ما با تاریخ‌نگاری ادیب با نثری زیبا و استادانه روبه‌روییم‌. به واقع این کتاب جدا از ارزش اصلی تاریخی‌اش برای بازنمودن آنچه در این هزاران سال در این کشور رفته است ـ و این البته وظیفة اصلی این اثر است ـ یک ارزش ادبی هم دارد برای شناختن ویژگیهای نثر فارسی افغانستان در دهة چهل سدة حاضر خورشیدی‌.

با این ملاحظه‌، در این ویرایش هیچ تصرّفی را در محتوای کتاب و یا سبک نگارش مرحوم غبار جایز ندانستیم و حتی واژگانی مهجور همچون «قیَم‌» (= قیمتها)، «سیلاوه‌» (= شمشیر) و «امتلاک‌» (= تملّک کردن‌) را نیز حفظ کردیم و فقط در مواردی‌، معانی آنها را در پاورقی یادآور شدیم‌. هم‌چنین است حفظ ساختار جملات و پرهیز از پس و پیش کردن یا حذف و اضافة حتی یک کلمه‌، مگر این که روشن بود کلمه‌ای از چاپ بازمانده است و البته در آن موارد ـ که بسیار اندک بود ـ نیز کلمات افزودنی را در قلاب گذاشتیم و در پاورقی نیز یادآور شدیم‌.

ولی از جانبی نباید از نظر دور داشت که چاپهای قبلی این کتاب از نظر حروف‌چینی‌، رسم‌الخط و نقطه‌گذاری بسیار با آنچه امروز از اثری چنین بااهمیت انتظار می‌رود فاصله دارد. غلطهای تایپی متن بسیار است‌; حروف و گاه کلمات افتادگیهایی دارد; بعضی حروف نقطه ندارد; در بسیار جایها مدّ «آ» از چاپ افتاده است و حرف «گ‌» بدون سرکش چاپ شده است و امثال اینها. هم‌چنین متن از نظر نقطه‌گذاری و پاراگراف‌بندی بسامان نیست و اینها نه تنها خواندن متن را برای خوانندة امروز دشوار می‌کند، که مایة غلط‌فهمی‌هایی هم می‌شود.

چنین بود که ما یک ویرایش فنی مفصل برای این کتاب را ضروری دانستیم و این عمده کار ما در این چاپ بود. متن با رسم‌الخط و نقطه‌گذاری رایج امروز و با رعایت ظرایف و نکات تایپ رایانه‌ای آماده شده و کوشیده‌ایم که تا حدّ امکان از غلطهای تایپی پیراسته باشد، چه غلطهایی که در چاپهای قبل وجود داشته و چه غلطهایی که ممکن بود در این چاپ رخ نماید.

یکی از جوانب نابسامانی متن چاپ اول‌، شیوة نگارش بعضی از کلمات است که گاه با نگارش قدیم قرابت دارد و گاه نیز حاصل سلیقه و پسند مؤلف بوده است‌. مثلاً کلمات «میرزا»، «پکتیا»، «کنترول‌»، «کولرا»، «شاهرخ‌»، «ناصرالدین شاه‌» و «رنجیت سنگ‌» به صورت «مرزا»، «پاکتیا»، «کانترول‌»، «کالرا»، «شهرخ‌»، «نصرالدین شاه‌» و «رنجیت‌سنگه‌» چاپ شده است‌. ما خود را بر سر این دوراهی دیدیم که این کلمات را دقیقاً مطابق شکل موجود حفظ کنیم‌، یا نگارش آنها را به هنجار امروز نزدیک سازیم‌. مسلماً حفظ همه این کلمات به شکل پیشین‌، متن را قدری نامأنوس می‌ساخت‌. برای خوانندة امروزِ یک کتاب تاریخ‌، هیچ خوشایند نیست که «ناصرالدین شاه قاجار» را به صورت «نصرالدین شاه قاجار» بشناسد و یا «پکتیا» را «پاکتیا» بخواند. اما از طرفی به‌روز ساختن همه این نامها و واژگان‌، با اصل‌ِ امانت‌داری که خود را بدان متعهد می‌دانستیم ناسازگار می‌نمود.

پس از مشورت با بعضی از صاحب‌نظران‌، قرار بر این شد که راهی میانه برگزینیم و ضمن تلاش برای حفظ اصالت متن‌، در مواردی که نگارش یک کلمه بسیار نامأنوس است‌، آن را به شکل مروج در نثر فارسی امروز بنویسیم‌. بعضی از این موارد را برای نمونه ذکر می‌کنم‌: «تعین / ‌تعیین»، ‌«کارگذار / کارگزار»، «تلیفون / ‌تلفون»، «‌کانترول / ‌‌کنترول‌»، «اوقیانوس / ‌‌اقیانوس»، «‌شرین / ‌‌شیرین‌»، «داکهه / ‌‌داکه‌»، «دهاره‌ / ‌داره»، «چودن‌ / ‌چُدن»، «‌فُت / ‌‌فوت»، «‌صبه / ‌‌صوبه»، «‌مرتهه / ‌‌مرته»، «‌یک نیم / ‌‌یک و نیم‌»، «تنظیمه / ‌‌تنظیمیه»، «‌سکات‌ / ‌اسکات‌»، «بالشویک‌ / ‌بلشویک‌»، «پوتنجر / ‌پاتنجر»، «پولیند / ‌پولند»، «چهاریکار / ‌چاریکار»، «ماسکو / ‌مسکو».

آنچه در انتخاب این روش مایة اطمینان خاطر ما شد، این بود که گاه شکل انتخاب‌شدة ما برای یک کلمه نیز در جایهایی در خود متن آمده است‌، چنان که «یک و نیم‌» را در صفحة 762 چاپ پیشین می‌توان یافت و «تنظیمیه‌» را در صفحة 667 آن‌.

در مورد بعضی کلمات‌، حتی در خود متن موجود ناهماهنگیهایی به نظر رسید که ما را به ضرورت یکسان‌سازی آنها مطمئن ساخت‌، مثل «پلتیکل ایجنت / پولتیکل اجنت‌»، «کمپبل / کیمپبل‌»، «بی‌بی مهرو / بی‌مهرو / بی‌ماهرو»، «بریگیدر / بریگیدیر»، «واترفلد / واترفیلد». اینها نشان می‌دهد که یا خود مؤلف مرحوم تقیّد بسیاری به دقت در یکسان‌سازی نگارش کلمات نداشته است و یا امکانات حروفچینی آن عصر اجازه نمی‌داده است‌. ولی امروز که شکلهای مختلف یک کلمه در حین تایپ و ویرایش قابل جست‌وجو و جایگزینی است‌، ضرورت این یکسان‌سازی بیشتر حس می‌شود. چنین شد که ما در اغلب این موارد، کلمات را در کل کتاب به شکلی واحد درج کردیم و از میان شکلهای مختلف یک کلمه‌، آن را برگزیدیم که درست‌تر و یا مأنوس‌تر به نظر می‌آمد، چنان که از میان «بی‌مهرو» و «بی‌ماهرو» و «بی‌بی مهرو» این سومی را اختیار کردیم‌.

علاوه بر اینها متن کتاب در چاپهای پیش از غلطهای تایپی هم خالی نبود. بعضی از این غلطها در چاپ «پیام مهاجر» و بر مبنای غلطنامة چاپ اول کتاب گرفته شد است‌، چنان که در مقدمة آن چاپ بدان اشاره کرده‌اند. ولی غلطهای بسیاری همچنان باقی مانده بود که در این چاپ گرفته شد. ما این غلطها را در صورتی که محرز بود در متن اصلاح کردیم و در صورتی که قابل تشکیک به نظر می‌آمد، در پاورقی یادآور شدیم‌.

با این هم نباید احتمال پیدایش بعضی غلطهای تایپی تازه در چاپ حاضر را هم از نظر دور داشت‌، به ویژه با توجه به حروفچینی نسبتاً ریز و فاصله اندک میان سطور چاپ اول که مقابلة دقیق متن جدید را با آن دشوار می‌ساخت‌. ما کوشیدیم که با بازخوانیهای متعدد اثر، این احتمال را به حداقل برسانیم و امیدواریم که خوانندگان بصیر کتاب اگر به موارد ابهام یا غلط تایپی برخوردند، آنها را به آگاهی ما برسانند تا در چاپهای بعدی اصلاح شود.

O

ولی یک بخش عمدة کار ویراستاری ما در این اثر، استخراج فهرست اعلام بود که سخت ضروری می‌نمود و به واقع یکی از آرزوهای مؤلف مرحوم کتاب بوده‌، چنان که خود در پیشگفتار کتاب یادآور شده است‌. ما در این چاپ از میان اعلام گوناگون (نام اشخاص‌، جایها، اقوام و قبایل‌) استخراج نام اشخاص را لازم و کافی دانستیم‌، چون کتاب حاضر یک تاریخ سیاسی است و در آن اشخاص نقش برجسته‌تری دارند. در چنین متنی فهرست کردن نام اماکن و اقوام و قبایل و امثال آنها چندان کمکی به خواننده نخواهد کرد، چون کمتر جایی در کتاب می‌توان یافت که در مورد یک محل یا قوم و قبیله به تفصیل سخن رفته باشد و دستیابی به آن از طریق فهرست سودمند افتد.

اما تنظیم فهرست نامهای اشخاص برای کتابی که نام قریب به چهار هزار نفر در آن آمده است‌،  هم کاری است سخت دشوار، به ویژه که در بسیار موارد نام یک شخص در جایهای مختلف متن به صورتهای گوناگونی آمده است‌، مثل «محمداکبر خان‌»، «سردار محمداکبر خان‌»، «وزیر محمداکبر خان‌» و «وزیر اکبر خان‌» که به واقع همه یک نفر است‌. ما در فهرست تا حدّ امکان صورتهای مختلف از نام یک شخص را یکسان ساختیم و در مدخل واحدی آوردیم‌. در موارد اندکی که یک شخص به دو نام مشهور بود (مثل «حبیب‌الله کلکانی‌» که به «بچة سقا» نیز شهرت دارد) هر دو نام را در فهرست آورده و در یکی از آنها به دیگری ارجاع دادیم‌.

دشواری دیگر از ناحیة وجود اشخاص مختلفی بود که نام واحدی داشتند، چنان که در همین کتاب بیش از ده «محمداکبر» گوناگون داریم‌. در این موارد کوشیدیم که با ذکر نام کامل یا عناوین و القاب اشخاص‌، آنها را از هم تفکیک کنیم‌، چنان که محمداکبر ارغندی‌وال‌، محمداکبر چنداولی‌، محمداکبر فارغ‌، محمداکبر خادم‌، حاجی محمداکبر، مولوی محمداکبر و امثال آنها تفکیک شده و در مدخلهای مستقل آمده است‌. القاب و عناوینی مثل «حاجی‌»، «میر»، «جنرال‌» و «کندک‌مشر» را بعد از نام و در قوس ذکر کردیم تا یافتن نامها به کمک ترتیب الفبایی فهرست سهل باشد، مگر در مواردی که آن لقب‌، خود به صورت بخشی از اسم درآمده بود، مثل «میرخواند»، «میرویس‌» و «میر سیدعلی همدانی‌».

فهرست مندرجات فعلی هم از افزوده‌های چاپ حاضر است و نیز بعضی پاورقیهای توضیحی که در ذیل بعضی صفحات خواهید دید. یادآوری می‌کنیم که پاورقیهایی که با عدد مشخص شده است‌، از آن‌ِ مؤلف مرحوم و جزئی اصلی از متن بوده و پاورقیهایی که علامت ستاره دارد، افزودة چاپ حاضر است‌. در اینها کلمة «ویراستار» نیز قید شده است‌.

در نمونه‌خوانی و ویرایش این کتاب‌، آقای فرید خروش و خانم رحیمه میرزایی یاریگر من بوده‌اند. هم‌چنین از روشنگریهای استاد آصف فکرت و دکتر محمدامین زواری در مورد بعضی واژگان و اعلام کتاب بهره برده‌ام‌. از همه این عزیزان سپاسگزارم و نیز جدیت و احساس مسئولیت جناب محمدابراهیم شریعتی نسبت به کیفیت کتاب را ارج می‌نهم که ماههای متوالی تعلل و تأخیر من در این کار را تاب آورد و صبوری پیشه کرد تا کتاب به صورت شایسته‌ای به چاپ برسد، هرچند این به تعویق افتادن‌های پیاپی‌، از نظر حرفة انتشاراتی‌، خسارتهایی قابل توجه برای ایشان در پی داشت‌. امیدوارم که بتوانیم جلد دوم «افغانستان در مسیر تاریخ‌» را که به واقع جلد سوم از چاپ حاضر خواهد شد، در زمان مناسبی آمادة چاپ سازیم‌.

محمدکاظم کاظمی

زمستان 1389

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:٢٥ ‎ق.ظ ; یکشنبه ۱۳ آذر ۱۳٩٠
کلمات کلیدی: کتاب و افغانستان امروز
comment مهربانی‌ها () لینک