محمدكاظم كاظمي

کس سؤال مرا جواب نگفت

ناله در کوهسار خواهم کرد

(بیدل)

اکنون در واپسین دقایق شب بیست و سوم ماه مبارک هستم. پرسشی که که سالهاست با آن روبه‌رویم این است. شب قدر چه شبی است؟ نه. قضیه را از این جهت طرح نمی‌کنم که بخواهم به تاریخ دقیق این شب دست یابم که مثلا شب نوزدهم ماه مبارک است، یا بیست و یکم، یا بیست و سوم، یا شبی دیگر. مسلماً این برای ما آشکار نیست و در این نیز چه بسا که حکمتی است. سؤال من در جای دیگری است. به راستی خود شب نوزدهم یا بیست و یکم یا بیست و سوم ماه مبارک کدام شب است؟ بر اساس تقویم کدام کشور و افق کدام نقطه از کره زمین؟

می‌دانیم که آغاز هر ماه قمری بر اساس رؤیت هلال تعیین می‌شود و این در کشورهای گوناگون و چه بسا که در یک کشور ـ بنا بر مذاهب مختلف فقهی که بعضی رؤیت با چشم را لازم می‌دانند و بعضی محاسبات نجومی را کافی می‌شمارند ـ فرق می‌کند. و باز ممکن است که مردم کشوری یا شهری، در آخر ماه تازه متوجه شوند از اول، یک روز به خطا رفته بودند.

قضیة دیگری که در این میان تأثیر تمام دارد، کروی بودن زمین است و این که در این هنگامی که در این نیم کره نیمة شب است، در آن نیم کره وسط روز است. به راستی آن «شب» بر مبنای چه مکانی تعیین شده است؟

به نظرم در مجموع این قضیه قابل بررسی تحقیق است. البته به گمان من در این مورد که عبادت شب قدر ارزشی بسیار ـ و به تعبیر قرآن کریم برابر هزار ماه ـ دارد، هر مسلمانی در همان شب قدر کشور خویش اگر توفیق آن عبادت را بیابد، اجر آن را هم خواهد برد، حتی اگر در تشخیص رؤیت هلال به خطا رفته باشد؛ چنان که اگر کسی با دلایل کافی شرعی به حلول ماه رمضان یقین کرد، روزه‌اش درست است و عیدش نیز (چون می‌دانیم که روزه گرفتن در روز عید فطر حرام است.) همین طور اگر کسی بنا بر دلایل کافی به تشخیص این که موقع اذان است برسد، نمازش درست است و اجرش هم محفوظ.

اما آن رخدادهای معنوی دیگری که در شب قدر روی می‌دهد، همچون تعیین مقدرات سالانه و نزول فرشتگان به راستی در چه شبی است؟ اینجا لاجرم باید بر آن باشیم که برای همه گیتی، فقط یک شب قدر در هر سال وجود دارد، ولی این که چنین شبی بر اساس افق کدام نقطه از روی زمین است، پرسشی است که نمی‌دانم کسی از دانشمندان ما برای آن پاسخی یافته است، یا نه.