محمدكاظم كاظمي

قانون دوم: بین اجزای یک کلمه یا ترکیب، نباید فاصله‌ گذاشت.

همین بود؟ بله. همین بود. ولی خوب کمی صبر کنید. تشخیص مصداق و شیوه اجرای این قانون به آسانیِ گفتن آن نیست. این مثل قوانین مملکت ماست که آسان گفته می‌شود و سخت اجرا می‌شود.

    اول در مورد مصادیق قانون توضیح بدهم تا برسیم به شیوه‌ی اجرای آن. «شترسوار» یک کلمه است، هرچند از دو کلمه‌ی «شتر» و «سوار» ساخته شده است. پس چون یک کلمه است، باید اجزایش بدون فاصله نوشته شود، همچنان که من نوشتم. پس ننویسیم «شتر سوار» و بنویسیم «شترسوار».

    شاید بگویید «این که آسان بود، جناب نابغه!» هیچ کسی «شتر سوار» نمی‌نویسد.

   خوب. حالا کلمه‌ای را که از ترکیب «اسب» و «سوار» ساخته شده است چطور می‌نویسید؟ «اسب سوار» می‌نویسید؟ این خلاف قانون است، چون میان «اسب» و «سوار» فاصله افتاده است. وقتی فاصله باشد که آن اسب از چنگ سوارش خواهد گریخت. فاصله را بر می‌دارید؟ آن وقت «اسب» و «سوار» به هم می‌چسپند و می‌شود «اسبسوار» که خیلی زشت است و ناخوانا.

    اینجاست که «نیم‌فاصله» به کار می‌آید. یعنی دو کلمه از هم جدایند، ولی نزدیک. ببینید تفاوت کار را

    چسپیده: اسبسوار

    با فاصله: اسب سوار

    با نیم‌فاصله: اسب‌سوار

   شاید بگویید «آن قدر فاصله که مهم نیست. خوب اگر باشد چه عیبی دارد؟» ولی در عمل اینجا چند مشکل پیش می‌آید:

    اول این که تشخیص این که این دو، یک ترکیب‌اند و نقش یک کلمه دارند، دشوار می‌شود. خواندن متن در این صورت قدری سخت است. شما تصور کنید که کسی «کتاب‌فروشی» را به صورت «کتاب فروشی» بنویسد. آن وقت ممکن است دیگران ترکیب را «کتابِ فروشی» (با کسره اضافه) بخوانند کنند.

    اما مشکل بزرگ‌تر این است که ممکن است در انتهای سطر، دو جزء کلمه از هم جدا شوند و هر یک به یک سطر بروند.

    برای توضیح بگویم که برنامه‌های کامپیوتری، در انتهای سطر، کلمات را از محل فاصله آنها جدا می‌کنند. یعنی ممکن است اگر بنویسیم «اسب سوار»، آن «سوار» به سطر بعد برود و این ترکیب در واقع کمرشکن بشود. نه تنها در مورد ترکیبات، که در مورد پیشوند و پسوندها هم این خطر هست.

     من اینک چند ترکیب و کلمه مرکب را که باید با نیم‌فاصله نوشته شوند، با فاصله می‌نویسم و ببینید که در آخر سطرها چه اتفاقات ناگواری افتاده است.

روان شناس اسب سوار به کتاب خانه می رود و به باستان شناس علاقه مند به یافته های باستان شناسی می گوید که می توان بیش تر از یافته های باستان شناسی به تجربه های روان شناسی که در قفسه های بزرگ ترین کتاب خانه های شهر می توان پیدا کرد علاقه مند شد. باستان شناس که از این جمله های بی معنی مثل کوه های آتش فشان فوران کرده است می گوید که مگر این وبلاگ نویس غیر از من و تو دانش پژوه دیگری را برای مثال آوردن نیافته است؟

     ملاحظه می‌کنید که بعضی از این کلمات در انتهای سطرها کمرشکن شده‌اند. اگر هم بکوشیم با کم یا زیاد کردن شماره فونت آنها را درست کنیم، دیگران کمرشکن می‌شوند. از طرفی تشخیص کلمات مرکب هم سخت شده است.

     حالا همان متن را با رعایت نیم‌فاصله می‌نویسم.

روان‌شناس اسب‌سوار به کتاب‌خانه می‌رود و به باستان‌شناس علاقه‌مند به یافته‌های باستان‌شناسی می‌گوید که می‌توان بیش‌تر از یافته‌های باستان‌شناسی به تجربه‌های روان‌شناسی که در قفسه‌های بزرگ‌ترین کتاب‌خانه‌های شهر می‌توان پیدا کرد علاقه‌مند شد. باستان‌شناس که از این جمله‌های بی‌معنی مثل کوه‌های آتش‌فشان فوران کرده است می‌گوید که مگر این وبلاگ‌نویس غیر از من و تو دانش‌پژوه دیگری را برای مثال آوردن نیافته است؟

    اینجا هیچ کلمه‌ای کمرشکن نشد، چون کامپیوتر میان اجزای ترکیبات فاصله‌ای ندید که سطر را از آنجا بشکند. پس اجزای ترکیب در این صورت کنار هم می‌مانند و اگر هم به سطر بعد بروند، با هم می‌روند، مثل نامزدهایی که با هم به اتوبوس سوار شوند و کنار هم بنشینند و با هم پیاده شوند.

    حالا من بعضی کلمه‌ها و ترکیب‌هایی را که باید با نیم‌فاصله تایپ شوند، می‌آورم تا قضیه قدری واضح شود.

     با فاصله کامل (نادرست) / با نیم‌فاصله (درست)

     پیش نویس / پیش‌نویس

     علاقه مند / علاقه‌مند

     باستان ‌شناس / باستان‌شناس

     خانه ی / خانه‌ی

     می‌ شود / می‌شود

     بزرگ تر / بزرگ‌تر

     درخت ها / درخت‌ها

     نمی رویم / نمی‌رویم

     سنگ پشت / سنگ‌پشت

     زبان باز / زبان‌باز

     به طور کلی برای تشخیص کلماتی که باید با نیم‌فاصله تایپ شوند، این قانون ملموس و عینی را در نظر بگیرید. فرض کنید که یک مجموعه کلمه یا یک ترکیب در انتهای جمله است. اگر کمرشکن شود مشکلی ایجاد می‌شود یا نه؟ اگر  حس کردید که جداشدنش در دو سطر مشکلی ایجاد نمی‌کند، آن را با فاصله تایپ کنید. اگر حس کردید که خوب نیست جدا شوند، با نیم‌فاصله تایپ کنید.

     حالا می‌رسیم به یک قضیه مهم. این نیم‌فاصله را چطور تایپ کنیم تا هم کلمات فاصله نداشته باشند و هم وصل نشوند. چون به طور طبیعی وقتی فاصله را برداریم، کلمات می‌چسپند، مثل آن «اسبسوار»

      برای این کار می‌شود از این کلید ترکیبی  استفاده کرد: 2+Ctrl+Shift.

    قدری سخت است و وقت‌گیر است؟ بله متأسفانه. من نمی‌دانم که طراحان ویندوز و ورد با چه عقلی آمده‌اند و برای کاری که بسیار لازم است و باید به راحتی انجام‌پذیر باشد، چنین کلیدهای ترکیبی سختی پیشنهاد کرده‌اند.

    ولی ما که یک خرده عقل‌مان از آنها بیشتر است، از برنامه‌هایی کمکی استفاده می‌کنم که آنهایی که عقل‌شان از ما بیشتر است طراحی کرده‌اند. با این برنامه‌ها، کلید ترکیبی Space+Shift هم نیم‌فاصله تایپ می‌کند. یکی از این مجموعه برنامه‌ها را که امکانات خوبی هم دارد، می‌توانید از اینجا در انترنت بیابید و یا به این صورت داونلود کنید. نامش این است

 Parand Farsi Type Tools 2.0

این مجموعه شامل دو برنامه است و برنامه مفید آن برای ما، این است: TrayLayout

     برنامه‌ی ترای لایوت (TrayLayout) را به طور مستقل می‌توانید از پایگاه انترنتی ویرایش بگیرید. با این برنامه ضمن استفاده از مزیت «شیفت اسپیس»، می‌توان جای کلیدها را در صفحه‌کلید هم عوض کرد. من سالهاست که با این برنامه کار می‌کنم و بسیار از آن راضی هستم. هم داونلود آن آسان است و هم نصب آن.

توضیحات تکمیلی

    1. برای آشنایی بیشتر با قواعد تایپ کامپیوتری و امکانات نرم‌افزاری در این مورد، خواندن این مطلب هم سودمند است.

    2. من پیشتر برای تایپ نیم‌فاصله کلید ترکیبی -+Ctrl را هم پیشنهاد کرده بودم. از سوی دوستان پایگاه انترنتی ویرایش یادداشتی نهاده شد که سودمند است و آن را در اینجا نیز نقل می‌کنم: «نیم‌فاصلهٔ استاندارد را فقط با Shift Space، در برنامة TrayLayout، باید درج کرد. استفاده از -+Ctrl نیم‌فاصله‌ای کاذب ایجاد می‌کند که اگر آن‌ کلمه را در Ctrl+F بیندازید، به‌صورتِ ¬ عیان می‌شود. این نیم‌فاصلهٔ کاذب، دردسرهای زیادی در ویرایش و صفحه‌آرایی ایجاد می‌کند؛ مثلاً از شکسته‌شدنِ کلمهٔ مرکب در پایان سطر، جلوگیری نمی‌کند. نیز، در جست‌و‌جو (Find) نمی‌توان کلماتِ حاویِ آن‌را یافت و تغییر داد و باید تک‌به‌تک تمام آن‌ها را عوض کرد.»

خوب. کار تمام است؟ نه هنوز. دو قانون طلایی را گفتیم. یکی دو قانون نقره‌ای و برنزی هم هست که می‌گذارم برای بعد.