محمدكاظم كاظمي

ذرّه‌ها در آتش وهم عقوبت پَر زنند

یادِ عفو این‌قدر تفسیر عار رحمت است‌

قریب به بیست و پنج سال پیش‌، شبی جناب عزیزالله روشن از دوستان مرحوم پدرم مهمان ما بود و وقتی این بیت را در غزلیاتی بر مبنای چاپ کابل که من داشتم دید، بلافاصله با خودکار، کلمة «تفسیر» را به «تقصیر» اصلاح کرد.

به راستی که با «تقصیر»، معنی این بیت کاملاً بسامان می‌شود. شاعر می‌گوید آن ذات مقدس آن‌قدر رحمت دارد که اگر عفو تقصیرات ما را یادآوری کند برایش مایة عار است‌. (همانند شخصی کریم که از یادآوری عطایی که به کسی کرده است‌، عار دارد.)

     و من به اعتبار همین اصلاح، در کتاب «گزیده غزلیات بیدل» و نیز «کلید در باز» بیت را با «تقصیر» نقل کردم و البته یادآور شدم که این یک حدس است.

     ولی این بیت در دیوان چاپ بهداروند، به تقلید از چاپ کابل‌، با «تفسیر» چاپ شده است‌. مرحوم حسن حسینی نیز در روایت صوتی غزلیات بیدل‌، آن را «تفسیر» خوانده و مصراع را که با آن کلمه معنی درستی نداشته‌، شاید از سر ناچاری چنین روایت کرده است (یعنی با کسره اضافه بر روی حرف ر)‌:

     یادِ عفومِ این‌قدر، تفسیرِ عارِ رحمت است‌

     ولی به راستی آن آقای روشن کلمة «تقصیر» را از کجا دریافت و چقدر می‌توان به این ضبط اطمینان داشت‌؟ این برایم سالها روشن نبود و حال با مراجعه به نسخه‌‌ای دیگر از دیوان بیدل، صحت کلمة «تقصیر» و نیز دلیل این که چرا به «تفسیر» بدل شده است، روشن می‌شود.

     این نسخه‌ که می‌گویم، یک چاپ بسیار کم‌غلط از غزلیات بیدل است که به کوشش جمعی از ادبای افغانستان‌، حدود یکصد سال پیش یعنی 1334 قمری در عصر امیر حبیب‌الله خان انجام شده و البته کاری است ناتمام‌، یعنی غزلیات و آن هم فقط تا حرف «د» را دارد.

     این دیوان، نسخة اساس چاپ دهة چهل کابل بوده است، چنان که استاد خلیلی در مقدمة آن دیوان یادآور می‌شود. به واقع مرحوم خسته و همکاران او همین دیوان را (البته تا حرف «د» که در آن بوده است) نسخة اساس کار قرار داده و آن را بدون کم و کاست چاپ کرده‌اند. فقط غزلهایی از بیدل را که تازه یافته بوده‌اند به آن افزوده و با ستاره علامت زده‌اند.

     از این دیوان نسخ معدودی باقی مانده است و جالب این که استاد محمدحسین سرآهنگ نیز آن را در اختیار داشته است‌. من عکسی از او را که در حال خواندن نسخه‌ای از این چاپ است‌، دارم‌. همین یکی از دلایل تفاوت گاه به گاه خوانش استاد سرآهنگ با نسخة 1342 کابل است‌.

     حال وقتی به این دیوان مراجعه می‌کنیم‌، می‌بینیم که کلمه در اصل «تقصیر» است‌، ولی حرف «ص‌» آن ناقص چاپ شده و شباهتی به «تفسیر» یافته است‌. همین شکستگی حرف «ص‌» مصححان بعدی و سپس جناب بهداروند و شاید دیگر کسانی را که در این ایّام به تجدید چاپ دیوان کابل می‌پردازند، به خطا انداخته است‌.

    باری‌، از این قبیل خطاها در دیوانهای چاپی بیدل بسیار است و همین یکی از دلایل مهم غموض و پیچیدگی بعضی از بیتهای اوست‌. به راستی اگر بخواهیم همان بیت بالا را با «تفسیر» معنی کنیم‌، چه خواهیم کرد؟