محمدكاظم كاظمي

دوستی در مورد معنی یک رباعی از بیدل پرسیده است. این رباعی همان است که من نیز بارها درباره‌اش اندیشیده‌ام و به نتیجه دلچسپی نرسیده‌ام.

     هر سانحه‌ای که شد به افسانه دلیل

     بیکاری خلق، شهرتش راست کفیل

     موسی تا حال می‌شکافد دریا

     فرعون هنوز می‌خورَد غوطه به نیل

     بیت اول دشواری خاصی ندارد. می‌گوید این که واقعه‌ای شهرت می‌یابد و به افسانه بدل می‌شود، بر اثر بیکاری خلق است که آن را زبان به زبان نقل می‌کنند و احتمالاً چیزی بر آن می‌افزایند.

     حالا بحث این است که بیت دوم چه ارتباطی با موضوع دارد. اینجا حداقل سه فرض امکان دارد.

     اول. داستان حضرت موسی و فرعون که شهرت یافته است، به خاطر همان دلیل بیکاری مردم بوده است، وگرنه تا هنوز هم بسیار موسی‌ها از آب می‌گذرند و بسیار فرعون‌ها غرق می‌شوند، ولی کسی به آنها توجهی نمی‌کند.

     دوم. درست است که هزاران سال از موسی و فرعون می‌گذرد، ولی بر اثر همین شهرتی که این داستان دارد، آنها در واقع در ذهن مردم زنده‌اند. هنوز گویا آن واقعه در جریان است.

    سوم. (این در حالتی است که بیت را سؤالی بخوانیم) مگر موسی اکنون هم از آب می‌گذرد و مگر فرعون هنوز در حال غرق شدن است؟ پس چرا داستان آنها هنوز مشهور است؟‌ لابد به سبب همان بیکاری و افسانه‌پردازی مردم که آن را با بازگوکردن‌های متوالی زنده نگه داشته‌اند. (البته این احتمال سوم قدری بعید است.)

به راستی به نظر شما کدام برداشت درست است و یا برداشت چهارمی هم می‌توان کرد؟