محمدكاظم كاظمي

نگاهی به شعر احمد عزیزی به بهانة انتشار «خواب میخک‌»

در اواخر تیر یا اوایل مرداد 1388 در سه قسمت در روزنامة کیهان چاپ شد.

 خواب میخک‌

 گزیدة اشعار احمد عزیزی‌

 نشر تکا (توسعة کتاب ایران‌)

 چاپ دوم‌، تهران‌، 1387

 5000 نسخه‌، 279 صفحه‌، پالتوی‌

اکنون دیگر سلسلة «تکا» در میان شاعران نام و نشانی یافته است‌، به‌ویژه در میان کسانی که کتابی در این سلسله دارند یا خواهند داشت یا دوست می‌دارند که داشته باشند. باری‌، اینها کتابهایی است از شاعران مطرح و یا نیمه مطرح یا کمی تا قسمتی مطرح معاصر که با عنوان «گزیده اشعار» منتشر می‌شود و طبعاً این امیدواری را در مخاطبان می‌آفریند که می‌توانند به جای مراجعه‌های گاه ناامیدکننده به کتابهای مختلف از شاعران این چند دهه‌، گزیده‌هایی جمع و جور از آنان داشته باشند.

گفتم «ناامیدکننده‌» بدین سبب که اکنون بسیاری از مجموعه شعرهای دهة اول و حتی دوم انقلاب در بازار و یا حتی کتابخانه‌ها یافت نمی‌شود و انتشار گزیده‌هایی از آنها به صورتی پیوسته‌، می‌تواند کار پویندگان و جویندگان را سهل سازد.

من در این مقام بر آن نیستم که دربارة شیوة کتاب‌آرایی و دیگر امور صوری این کتابها سخن بگویم‌، هرچند سخنانی در این مورد نیز می‌توان گفت و به راستی بحث کرد که این قطع و صحافت (به قول قدیمی‌ها) برای چنین کاری مناسب است یا نه‌.

ولی از این که بگذریم‌، به نظر می‌رسد که در گزیده‌ای چنین بااهمیت از شاعری صاحب سبک و دارای تألیفات فراوان‌، اولاً باید هویت گزینشگر اثر با صراحت تمام روشن باشد، به‌ویژه در مورد احمد عزیزی که متأسفانه قریب به دو سال است با بیماری‌ای جانکاه دست و گریبان است و هیچ روشن نیست که در تدوین این کتاب به شکل فعلی‌، تا چه حد سهم داشته است‌. این باید به خوبی در «خواب میخک‌» روشن می‌شد.

دیگر این که باید روشن می‌بود که این گزینش از میان کدام آثار او و با چه معیاری انجام شده است‌. البته این برای من که از دیرباز با شعر احمد عزیزی انس داشته‌ام و بسیاری از شعرهای کتاب «کفشهای مکاشفه‌» برایم قابل تشخیص است‌، روشن است‌; ولی ممکن است برای بسیاری از جوانانی که با سیر کار این شاعر آشنایی ندارند، مبهم باشد.

باری‌، کتاب حاضر به واقع منتخبی است از فقط یک کتاب شاعر ما یعنی «کفشهای مکاشفه‌» و البته جای این پرسش باقی است که به راستی احمد عزیزی یعنی کفشهای مکاشفه‌؟

بله‌، من هم با شما هم‌عقیده‌ام که «کفشهای مکاشفه‌» مطرح‌ترین کتاب احمد عزیزی بود; او با همین کتاب به جامعة ادبی ایران معرفی شد و جریان «عزیزی‌گرایی‌» در میان جوانهای آن سالها به راه افتاد و بالاخره بخش عمده‌ای از شعرهای خوب این شاعر در این کتاب بوده است‌.

ولی برای شاعری با چندین دفتر شعر در حال و هواها و وزنهای گوناگون‌، «گزیدة اشعار» الزاماً نباید به معنی «بهترین شعرها» باشد، بلکه باید کاری کرد که خوانندة کتاب‌، تا حدودی با قالبها و فضاهای گوناگون شعر شاعر نیز روبه‌رو باشد. ما در اینجا غزل عزیزی را نمی‌بینیم‌، چهارپارة او را نمی‌بینیم و حتی مثنویهایی با وزنهایی غیر از «فاعلاتن فاعلاتن فاعلن‌» را نمی‌بینیم‌. البته آنها به قوت این مثنویها نیستند، ولی نقل نمونه‌هایی اندک از آنها برای ترسیم سیر کار شاعر و نشان‌دادن تنوع شعرهایش ضروری می‌نمود.

حتی اگر با همین معیار برتری صرف هم به سراغ شعر عزیزی برویم‌، به نظر می‌رسد که بعضی از بهترین آثار او را در کتابهایی جز کفشهای مکاشفه می‌شد یافت‌، به‌ویژه در «شرجی آواز» که کتابی است نسبتاً جمع و جورتر و یکدست‌تر از «کفشهای مکاشفه‌» و به نظر من در قبال آن یکی‌، قدری مظلوم و مهجور مانده است‌. من می‌پذیرم که وقتی پای ذوق و سلیقه به میان آید، کمتر می‌توان با قاطعیت و اطمینان داوری کرد و نظر خود را بر نظر دیگران ارجح دانست‌. ولی به راستی چه کسی می‌تواند قوّت مثنوی «خسوف شقایق‌» را انکار کند که از بهترین شعرهایی بود که در سوگ حضرت امام خمینی‌(ره‌) سروده شد و در کتاب «شرجی آواز» چاپ شد و در این گزیده حضور ندارد؟ هم‌چنین می‌باید اشاره کنم به مثنوی‌های «زبان زنجره‌» و «قتل بید» از همان کتاب‌. حتی در خود «کفشهای مکاشفه‌» هم شعرهای درخشانی بود که در این گزیده غایب است‌، مثل «ابرهای اجابت‌» و «شست‌وشو در طنین‌».

با این وصف‌، به نظر من می‌آید که گزینشگر این کتاب‌، چه خود شاعر بوده باشد و چه کسی دیگر، قدری با کم‌حوصلگی یا بی‌سلیقگی دست به این گزینش زده است‌. من گمان می‌کنم که می‌شد گزیده‌ای بسیار جامع‌تر و منظم‌تر از شعرهای احمد عزیزی فراهم آید، آن هم برای سلسلة مهمی همچون کتابهای تکا که گویا قرار است یک سلسلة ماندگار در شعر این روزگار باشد.

من در این مقام به همین اشارتها در مورد این کتاب بسنده می‌کنم و بحث دربارة کیفیت شعر احمد عزیزی را به بخش دوم این مطلب می‌گذارم که البته مفصل خواهد بود و همراه با شواهد و مثالهایی که در اینجا نمی‌گنجد.