محمدكاظم كاظمي

معرفی گزیده‌ای از آثار عبدالقهار عاصی‌

شهر بی‌قهرمان

گزیدة شعر عبدالقهار عاصی‌

 به کوشش عبدالمعروف کبیری‌

 چاپ اول‌، مشهد، انتشارات ترانه‌

 432 صفحه‌، 2000 نسخه‌، رقعی‌

اینک قریب به پانزده سال از شهادت عبدالقهار عاصی شاعر نامدار افغانستان می‌گذرد، شاعری با آثاری بسیار که در هشت دفتر شعر گرد آمده بود. و این دفترها غالباً نایاب بود، به‌ویژه در خارج از افغانستان‌.

در این سالها البته تلاشهایی برای گردآوری و انتشار کلیة آثار عاصی صورت گرفته و گاه به کتابهایی همچون «کلیات اشعار قهار عاصی‌» به کوشش نیلاب رحیمی منجر شده است‌، ولی جای کتابی منقح و منظم که در آن آثاری از شاعر با معیارهای امروزین تدوین و چاپ و نشر فراهم آمده باشد، خالی بود. به نظر می‌رسد که اکنون بخشی از این جای خالی‌، با کتاب «شهر بی‌قهرمان‌» پر شده باشد.

این کتاب به کوشش معروف کبیری از پژوهندگان جوان هرات فراهم آمده و توسط انتشارات ترانه در مشهد چاپ شده است‌. این به واقع اولین مجموعه شعر عاصی است که در ایران به چاپ می‌رسد و این خود خالی از اهمیتی نیست‌، چون در این سالها متأسفانه انتشار آثار شاعران داخل افغانستان در ایران را کمتر شاهد بوده‌ایم و این بیشتر شاعران مهاجر بوده‌اند که در جامعة ادبی این کشور نام و نشان داشته‌اند. این می‌تواند نقطة شروعی باشد برای پیمودن مسیر دادوستدها و ارتباطهای ادبی بیشتر میان دو کشور.

کتاب حاضر البته عنوان «گزیدة آثار» را بر خود دارد، ولی حقیقت این است که همه آثار شاعر در قالبهای کهن در آن گرد آمده است‌، یعنی این گزیده‌ای است که اگر با یک مجموعة کامل از نوسروده‌های عاصی نیز همراه شود، می‌تواند کلیات آثار او باشد. و چنان که به نظر می‌آید و گردآورنده نیز وعده داده است‌، قرار است که آن کتاب نیز در آیندة نزدیک فراهم آید.

آنچه در نظر اول در کتاب «شهر بی‌قهرمان‌» جلب توجه می‌کند، تدوین و کتاب‌آرایی آن است که نسبت به کتابهای شعر منتشره در سالهای اخیر در افغانستان برتری محسوسی دارد حتی نسبت به دفترهای پیشین شعر عاصی که در کابل و بعضی جایهای دیگر چاپ شده و غالباً کیفیت چاپ و صحافی نامطلوبی داشت‌.

در «شهر بی‌قهرمان‌» آثاری شاعر به تفکیک دفترهای هشتگانة شعر او در بخشهای مختلف آمده و آثار چاپ‌نشده نیز در انتهای کتاب گنجانده شده است‌. گردآورنده در مقدمه‌ای مختصر به برخی ویژگیهای شعر و شخصیت عاصی از دیدگاه خود پرداخته است که خود خالی از ارزش نیست‌، هرچند به نظر می‌آید که یک زندگینامه یا سالشمار زندگی شاعر هم در کنار این مقدمه یا حتی به جای آن‌، ضروری می‌نمود.

ویژگی مهم دیگر کتاب‌ِ «شهر بی‌قهرمان‌» شیوة امروزین تنظیم و تدوین آن است‌. یعنی گردآورنده کوشیده است که آثار عاصی را با منابع گوناگون مقابله کند و موارد اختلاف را در پاورقی یادآور شود. این کار برای کتابی که از یک شاعر درگذشته فراهم می‌شود، ضروری است‌; تا خوانندگانی که اکنون به خود شاعر دسترس ندارند، بتوانند دربارة این موارد اختلاف داوری کنند.

هم‌چنین گردآورنده کوشیده است که از حذف بعضی از آثار عاصی که با وضعیت سیاسی کنونی افغانستان ناسازگاری داشت‌، بپرهیزد و در این مورد حفظ امانت کند، هرچند ممکن است این حفظ امانت برای توزیع کتاب در افغانستان موانعی پدید آورد.

مثلاً در میان آثار عاصی شعری بود انتقادآمیز دربارة به محمدظاهرشاه پادشاه سابق افغانستان‌. این شعر در سالهای استقرار دولت جدید کشور که شیوة برخورد بسیار مهربانانه‌ای با پادشاه سابق داشت‌، لاجرم مشکل‌آفرین تلقی می‌شد و چنین بود که نیلاب رحیمی در کلیات اشعار عاصی که در کابل منتشر شد، بخش عمده‌ای از آن را حذف کرده بود و البته این حذف برخلاف اصل امانت‌داری می‌نمود. این شعر در کتاب «شهر بی‌قهرمان‌» آمده است‌. همین‌گونه است شعرهای دیگری که می‌تواند تصویری کامل و تحریف‌نشده از شعرهای عاصی به دست دهد و این خود خالی از ارزش نیست‌، چون به هر حال باید پذیرفت که عاصی آن شعرها را سروده است و این با آیندگان است که در این مورد داوری کنند.

کتاب «شهر بی‌قهرمان‌» با توضیحاتی در مورد واژگان بومی و بعضی نکات ضروری دیگر در پاورقیها همراه شده است و این خود به کیفیت آن می‌افزاید. خاتمة سخن را شعری از عاصی می‌آورم که در این مجموعه چاپ شده است‌.

درخت‌

من آن درخت عاشقم که ساحلی است جای من‌

صدای رودخانه‌یی نشسته در هوای من‌

ز ابرهای قبله هم تمتعی نمی‌برم‌

مرا بهار می‌کند حضور آشنای من‌

ز آب و خاک آتشی قد و قیام کرده‌ام‌

زمین عاشقانه‌یی گرفته است پای من‌

به برگ برگ من دلی ز انتظار می‌تپد

به شاخه شاخه می‌دود جنون ریشه‌های من‌

هزار بار دیگرم سر شکوفه‌کردن است‌

از این زمین‌، از این هوا، اگر رسد نوای من‌