محمدكاظم كاظمي

بالاخره به لطف خداوند کتاب «کلید در باز» هم از چاپ برآمد. این کتاب دومین ثمرة کارم در این چند سال سر و کار داشتن با شعر بیدل بوده است. این کتاب توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است در 2200 نسخه و با قیمت 4800 تومان، در قطع رقعی.

جناب شریعتی افغانستانی وعده داده است که کتاب را به داخل افغانستان هم خواهد رساند. تا ببینیم چه می‌شود.

آنچه در پی می‌آید مقدمه کتاب است که برای آشنایی دوستان با چند و چون آن تقدیم می‌شود.

 مقدمه

کتاب حاضر، دو پارة به‌ظاهر مستقل و در باطن مرتبط دارد. بخشی از آن‌، شرحی است بر چند غزل ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل و بخشی دیگر، بحثی درازدامن است دربارة ابهام و دشواریابی شعر او. می‌توان گفت این بحث‌، مقدمه‌ای است برای آن شرحها و یا آن شرحها کاربرد عملی نتایج بحث است در شعر بیدل‌.

 شعر ابوالمعانی در پهنة ادبیات فارسی دری در صورت و سیرت کم‌نظیر است و حتی از جهاتی بی‌نظیر. ولی این شعر، با همه قدرت و قابلیت‌، با داوریهایی گوناگون و گاه متضاد روبه‌رو بوده است‌. گروهی او را در ردیف بزرگ‌ترین شاعران فارسی‌زبان همچون مولانا، حافظ، سعدی و فردوسی شمرده‌اند و گروهی تا حد شاعران کم‌اهمیت فارسی فرودش آورده و متصف به صفاتی همچون «زیاده‌روی در خیال‌بندی و نازک‌اندیشی‌»1 و «خیالبافی پیچیده و دور از ذهن و پرتعقید و اغلاق‌»2 دانسته‌اند.

مرا سرِ چند و چون در این داوریها نیست و دوست نمی‌دارم مجالی را که برای شناخت بیشتر بیدل فراهم شده است‌، صرف این قیل و قال سازم‌. فقط می‌خواهم با هم‌، راهی برای رفع یکی از موانع آشنایی با شعر او بیابیم و آن‌، «ابهام‌» یا «دشواریابی‌» یا «پیچیدگی‌» یا «اغلاق‌» یا هر چیز دیگری است که گاه به واقع و گاه به توهّم مانع انس بهتر با این شاعر می‌شود. پس مخاطبان واقعی این کتاب‌، نه منکران و معارضان بیدل‌، بل کسانی‌اند که با وجود علاقه به این شاعر، به سبب بعضی دشواریها یا تصوّر دشواریها، نمی‌توانند آن لذتی را از شعر او ببرند که انتظار دارند.

گفتیم «تصوّر دشواریها» و واقعیت همین است که گاه این دشواریها بیش آن که اصالت و واقعیت داشته باشد، نوعی توهّم بوده است و ناشی از الفت‌نداشتن با این سبک شعر. این را آنگاه بهتر درک می‌کنیم که باری بعد از خاتمة کتاب حاضر، به سراغ بیتهای پیچیدة بیدل برویم و دریابیم که تا چه حد در این دشوارنمایی اغراق شده است‌.

محشوربودن دایمی با شعر بیدل البته بهترین چارة کار است‌; ولی نمی‌توان انتظار داشت که در این زمانة عسرت‌، همه دوستداران این شاعر، سی و چند هزار بیت غزلیاتش را چند بار دوره کنند. پس باید به مدد بازگوکردن تجربه‌ها و دریافتهایمان‌، این مسیر را برای هم کوتاه سازیم تا راهی را که یکی از ما پیموده است‌، دیگری با همان دشواری نپیماید و کلیدی را که یکی یافته است‌، دیگری هم به کار گیرد. این کتاب‌، با همین هدف فراهم آمده است‌. می‌خواهیم پا به پای هم در جهان پر رمز و راز بیدل قدم نهیم‌، هم زیباییها را دریابیم و هم گرهها را بگشاییم‌; هرچند گاهی این گرهها، خود سرشار از زیبایی است‌.

این کتاب در آغاز قرار بود صرفاً شرحی ذوقی بر چند غزل بیدل باشد و نامش نیز «در خانة آینه‌» پیش‌بینی شد. ولی به نظر آمد که می‌توان در کنار آن‌، راه‌ِ گشایش بسیاری از گرههای شعر بیدل را نیز دریافت‌، تا کار خوانندة علاقه‌مند، برای دیگر غزلها نیز سهل باشد. چنین شد که مقدمه‌ای نسبتاً مفصّل دربارة صوَر ابهام و دشواری در شعر بیدل فراهم آمد، توأم با شواهد و مثالهایی که در این بیست سال یادداشت کرده‌بودم و این‌همه‌، خود رساله‌ای دیگر شده بود با عنوان «کلید درِ باز». بدین ترتیب‌، دو بخش‌ِ مستقل ولی مرتبط این کتاب‌، به اعتبار یکسانی‌ِ هدف‌، به هم جوش خورد و حاصل‌، آن‌چیزی شد که اینک پیش روی شماست‌.

در بخش «کلید درِ باز»، به مقتضای بحث‌، بیشتر به دشواریها پرداخته‌ام و از جوانب هنری و بلاغی شعر ـ که بسیار هم می‌توانست جذاب باشد ـ درگذشته‌ام‌. اشاره به این بدایع را گذاشته‌ام برای بخش دوم کتاب‌، یعنی «در خانة آینه‌». در آنجا کوشیده‌ام غزلهایی را برگزینم که در عین دشواری نسبی‌، از بهترین آثار این شاعر ـ به گمان من ـ هستند.

من در این کتاب‌، هیچ ادّعایی فراتر از بیان تجربه‌ها و به اشتراک‌گذاشتن یافته‌هایم با خوانندگان‌، ندارم‌. نه مدعی شرح و تفسیری همه‌جانبه از شعر بیدل هستم و نه تصوّر کشف و شهودی به من دست داده‌است‌. شاید کسی دیگر با همین مقدار ـ یا کمتر از آن ـ تأمل در کار این شاعر، به دریافتهایی دقیق‌تر و همه‌جانبه‌تر برسد و ما را نیز در آنها شریک سازد.

به همین ترتیب‌، ادعایی گزاف و بزرگ‌تر از دهان این دانش‌آموز است اگر بگویم که بر دشواریهای شعر ابوالمعانی وقوفی اطمینان‌بخش یافته‌ام‌، آن هم در حالی که تا همین اواخر معنای اولین بیت از اولین غزل او، به تمام و کمال بر من مکشوف نبود. فقط می‌توانم گفت که تا حدود زیادی توانسته‌ام جوانب و انواع ابهام شعر بیدل را دسته‌بندی کنم و برای گشودن هر دسته‌، روشی خاص آن به دست دهم‌، به‌گونه‌ای که خوانندة جست‌وجوگر پس از خواندن این کتاب‌، بتواند بسیاری از دشواریها را از پیش بردارد.

باری‌، در این رساله نه قصد درپیچیدن به احوال و آثار شاعر را دارم و نه سرِ خواننده را با بازگویی آرای تذکره‌نویسان به درد می‌آورم‌. نه به رموز عرفانی شعر بیدل اشتغال می‌ورزم و نه از جهان‌نگری او داد سخن می‌دهم‌. به همین لحاظ، مباحث این کتاب را بیشتر متکی به شعر بیدل خواهید یافت‌، نه به تذکره‌ها و متون عرفانی و یا آثار دیگر شاعران فارسی‌زبان‌، حتی شاعران مکتب هندی‌.

شعرهای بیدل را از دیوان چاپ کابل نقل کرده‌ام و این کتاب‌، کلیات چهارجلدی مطبوعة وزارت علوم افغانستان به تصحیح خال‌محمد خسته و دیگران است‌.3 در کنار آن‌، به کلیات بیدل تصحیح بهداروند ـ عباسی و متن صوتی غزلیات بیدل با روایت مرحوم حسن حسینی هم نظر داشته‌ام‌، به‌ویژه در موارد ابهام در نسخة کابل‌.

ولی با همه اتکایی که به خود شعر بیدل داشته‌ام‌، از پژوهشهای سودمند دیگر بیدل‌شناسان و اهل تحقیق هم بی‌بهره نبوده‌ام‌، به‌ویژه از کتابهای شاعر آینه‌های دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی‌، نقد بیدل صلاح‌الدین سلجوقی‌، بیدل‌، سپهری‌، سبک هندی حسن حسینی‌، اسیر بیدل محمد عبدالحمید اسیر و واژه‌نامة شعر بیدل دکتر اسدالله حبیب‌.

ولی آنچه بیش از هر چیز در ذوق تحقیق من نسبت به بیدل مؤثر بوده است‌، آثار جاودان آوازخوان بزرگ افغانستان‌، استاد محمدحسین سرآهنگ (1302 ـ 1361 ش‌) است‌. استاد مرحوم‌، علاوه بر مهارت تمام در غزل‌خوانی‌، ذوقی بسیار خوب در انتخاب غزلهای بیدل داشت و قدرتی شگرف در یافتن شواهدی از شعر او برای گره‌گشایی از بیتهای دشوار. من بخش عمده‌ای از علاقه و شناخت خویش نسبت به بیدل را مرهون آهنگهایی هستم که استاد از غزلهای او اجرا کرده و اینها انیس لحظات خلوتم بوده است‌.

یادآوری این نکته ضرورت دارد که بخش عمده‌ای از شرح غزلهای بیدل‌، پیش از این و به صورت سلسله‌وار در مجلة شعر چاپ شده است (از شمارة 37 تا 52 / تابستان 1383 تا تابستان 1386). آنها را با یک بازنگری در اینجا گرد آورده‌ام‌، با سپاسگزاری ویژه از سردبیر این مجلّه‌، دوست شاعرم جناب مصطفی محدثی‌خراسانی که آن سلسله را با توصیه و تشویق ایشان نوشته بودم‌.

به همین گونه باید از دیگر بانی انتشار این کتاب قدردانی کنم‌، شاعر و پژوهشگر ارجمند جناب سید عبدالرضا موسوی که فکر انتشار اثر از ایشان بود و در تهیة منابع پژوهش و نیز رساندن این کتاب به مرحلة چاپ‌، مشفقانه یاری‌ام کرد.

یار دیرین‌، سید ابوطالب مظفری مانند همیشه با نظرهای اجمالی ولی سازنده‌اش در این کتاب یاریگرم بوده است‌. به همین گونه در طول مدت اشتغالم بدین کار، از تشویق و حمایت معنوی خانواده‌ام برخوردار بوده‌ام‌. این نعمت را شاکرم و سپاسگزار.

  1. ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات ایران (خلاصه‌)، جلد چهارم‌، صفحة 537.

 2. احمد گلچین معانی‌، فرهنگ اشعار صائب‌، صفحة 10. البته استاد گلچین معانی به نام بیدل تصریح نمی‌کند و کل پیروان هندی‌ِ صائب را ـ که بیدل مسلماً از آن جمع است ـ با این صفات می‌نوازد.

 3. جلد اول این کتاب که حاوی غزلیات است‌، بارها در ایران تجدید چاپ شده است و من نسخة دوجلدی چاپ نشر بین‌الملل‌، با مقدمة منصور منتظر را در اختیار دارم‌.