محمدكاظم كاظمي

امروز، چاپ جدیدی از کتاب «روزنه‌» به ثمر رسید. شاید دوستان با این کتاب آشنا باشند. یک مجموعة آموزشی شعر بود که اتفاقاً با استقبال و عنایت خاص علاقه‌مندان مواجه شد. البته این کتاب چند سال پیش باید تجدید چاپ می‌شد، ولی مشغله‌های دیگر و تنبلی من در امور چاپ و انتشار، آن را به تعویق انداخت‌. به هر حال این کتاب از سوی انتشارات ضریح آفتاب در مشهد و منتشر شده است و شاید در چند روز آینده به توزیع در ایران و اگر ممکن باشد افغانستان برسد.

فعلاً خواستاران این کتاب در مشهد می‌توانند آن را از فروشگاه ضریح آفتاب در ابتدای خیابان امام‌خمینی جویا شوند و توزیع آن در افغانستان هم احتمالاً با انتشارات عرفان خواهد بود. خبرهای دقیق‌تر را بعداً به دوستان خواهم داد. فعلاً آنچه برایم در این صفحه مقدور است‌، درج مقدمة کتاب است که تا حدودی سیمای محتوایی آن را روشن می‌کند.

یادداشت مؤلف در چاپ حاضر

این کتاب‌، حاصل یک احساس نیاز بوده است‌; نیاز به یک متن آموزش شعر مختصر ولی جامع‌، برای شاعران جوان و کسانی که می‌خواهند شناختی اجمالی از شعر داشته باشند. واقعیت این است که در حوزة پژوهشهای ادبی ما، جای کتابی که در آن هم به قواعد فنّی شعر پرداخته شده باشد و هم به جوانب هنری آن‌، و در عین حال همه مباحث آموزشی در آن گرد آمده باشد، خالی بود. کتاب حاضر برای پرکردن این خالیگاه تدوین شد، تا شاعران جوان را به کار آید و در عین حال‌، زمینه و انگیزة تحقیق و پژوهش و مطالعة متون سنگین‌تر را در آنان ایجاد کند.

«روزنه‌» در آغاز، کتابی در این حجم نبود. کار به واقع با انتشار محدود یک جزوة دوازده‌صفحه‌ای آغاز شد که قرار بود به صورت سلسله‌وار ادامه یابد; و در نهایت به تألیف و چاپ مجلدات دوگانة «روزنه‌» در سالهای 1370 و 1372 خورشیدی کشید. کتاب‌، جلد سومی هم داشت که در آن شعرهایی از شاعران امروز به صورت کارگاهی نقد شده بود و در سال 1374 چاپ شد.

استقبال گرم خوانندگان از این کتابها، نگارنده را به پژوهشی دوباره و بازنویسی مجلدات دوگانه تشویق کرد که در سال 1377 در یک مجلّد چاپ شد، البته بدون آن جلد سوم که ماهیتی نسبتاً مستقل داشت‌.

کتاب حاضر، همان متن یک‌جلدی است که اینک با ویرایشی مجدد و بازنگریهایی جزئی در بعضی مباحث‌، دوباره به چاپ می‌رسد. مزیت این چاپ‌، پیراستگی نسبی متن و صفحه‌آرایی و طرح جلد جدید است‌، ولی در اصول مباحث و مثالهای شعری‌، ضرورتی به تغییر احساس نشد.

روزنه یک مجموعة آموزشی شعر است‌، ولی کوشیده‌ایم شیوة ارائة مباحث‌، بیشتر توصیفی و تحلیلی باشد. دوست داشته‌ایم درست اندیشیدن دربارة شعر را یاد بگیریم‌، نه این که حاصل اندیشة دیگران را به حافظه بسپاریم‌. هم‌چنین بر آن بوده‌ایم که از جزم‌اندیشی و مطلق‌نگری بدور باشیم و در عین حال‌، در قواعد و قوانینی که خدشه‌ناپذیر به‌چشم می‌آید هم بازاندیشی کنیم‌. با این‌همه‌، از تصرّف در قواعد و اصطلاحات شعر پرهیز کرده‌ایم‌، مگر آنگاه که دلیل موجهی داشته‌ایم‌. در مواردی نیز اصطلاحی وضع شده یا یک اصطلاح‌، به معنای دیگری به کار برده شده است‌. نگارنده در بیشتر جایها کوشیده است دلایلی برای این کار بیان کند.

هدف ما در این کتاب‌، آموزش اصول و فنون شاعری است‌، نه گردآوری گزینه‌ای از شعرهای برتر فارسی‌. پس مثالهای شعری که در متن دیده می‌شود، فقط وسیله‌ای است برای درک بهتر مفاهیم و نه بیشتر. چه بسیار شعرهای درخشان که زمینة طرح آنها پیش نیامده است و چه بسیار شاعران ارجمندی که نامی از آنها نرفته است‌. پس حضور یک شاعر و شعرش در کتاب‌، به معنای ادعای برتری مطلق او نیست‌، بویژه که نگارنده علی‌رغم تلاش برای توازن و تعادل در مطالعه و یادداشت‌برداری‌، در مواردی نیز شعرها را از حافظه نقل کرده است و البته در این قسمت‌، هم سلیقه مؤثر است و هم حضور ذهن‌.

بعضی مثالهای شعری‌، نه در کتاب شعر شاعران‌، بلکه در تحقیقات ادبی دیگران دیده شده و از آنجا اقتباس شده است‌. در بسیار مواقع‌، فقط همان شعر به کار ما می‌آمده است و به مباحث دیگر کاری نداشته‌ایم‌. ولی حتّی اگر منبع اصلی (دیوان یا مجموعه شعر شاعر) در اختیار بوده است نیز به همان جایی که شعر را دیده‌ایم ارجاع داده‌ایم‌، تا هم حفظ امانت شده باشد و هم قدردانی ضمنی از محققی که شعر را یافته و نقل کرده است‌. پس اگر می‌بینید مثلاً در نشانی شعر سعدی‌، کتاب بدعتها و بدایع نیمایوشیج ذکر شده است و یا یک بیت کلیم را به دیوانش ارجاع داده‌ایم و بیتی دیگر را به کتاب گزیدة اشعار سبک هندی‌، از این روی است‌.

در پی‌نوشتها، فقط به اسم کتاب و شمارة صفحه بسنده‌شده است تا کار ما در ارجاعهای مکرّر به یک کتاب‌، آسان باشد. باقی مشخصات همة منابع را یک بار و فقط در کتابنامه آورده‌ایم‌.

یادآوری می‌کنم که متن کتاب‌، به واقع حدود چهارده سال پیش نوشته شد و مباحث آن نیز به تناسب سطح شعر و دانش ادبی جوانان آن سالها تنظیم شده بود. ممکن است برای شاعران جوان امروز ـ با بالندگی‌ای که این نسل در دهة اخیر داشته است ـ بعضی از این مباحث و مثالهای شعری‌، کمابیش پیش پا افتاده به نظر آید. در بازنویسی دوم آن در سال 1377 (چاپ اول روزنة یک‌جلدی‌) کوشیدم این تفاوت را در نظر بگیرم‌، و در چاپ حاضر نیز اصلاحات مختصری در کتاب اعمال شد، ولی می‌پذیرم که کتاب در سالهای آینده نیازمند یک نگارش تازه خواهد بود. به واقع این مقتضای یک متن آموزشی است که باید همواره در حال نو شدن باشد. امیدوارم جوانانی که با شعر و شاعران این سالها بیشتر آشنایند و نیازهای روز را بهتر درک می‌کنند، در آینده این کار را ادامه دهند. از نظر مؤلف این کتاب‌، هیچ مانعی برای نگارش دوبارة آن توسط پژوهشگری دیگر، در کار نیست‌.

q

بسیار جسارت است اگر مدعی شویم آنچه می‌گوییم‌، تازه است و پیش از این‌، کسی دیگر نگفته است‌. طبیعی است که یک متن آموزشی‌، مبتنی بر منابع دیگر باشد و ما نیز در غالب این مباحث‌، به کتابهای مختلفی نظر داشته‌ایم‌. نگارنده کوشیده است در مورد مطالبی که عیناً و یا به صورت نقل به مضمون اقتباس شده است‌، منبع کامل را ذکر کند، ضمن این که فهرست کامل منابع کار خویش را در کتابنامة اثر حاضر آورده است‌.

و باز ناسپاسی است اگر ادعا کنم که در تدوین و چاپ این کتاب‌، از راهنماییها، حمایتها و هدایتهای دوستانم بهره نبرده‌ام‌. به واقع طرح تدوین این کتاب‌، با ابتکار جناب مصطفی محدثی خراسانی عملی شد که هم در پیشنهاد نظری و هم در پیگیری امور اجرایی آن‌، سهمی بزرگ داشت‌. هم‌چنین در مراحل چندگانة نگارش و ویرایش اثر، نظریات زنده‌یاد احمد زارعی‌، مصطفی علی‌پور، عباس ساعی‌، سیدابوطالب مظفّری‌، مجید تراب‌بلوچی و ابراهیم جمیلی یاریگر من بوده است‌.

هم‌چنان وظیفة خود می‌دانم زحمات مسئولان محترم مؤسسة انتشاراتی ضریح آفتاب را قدر نهم که در چاپهای مختلف کتاب‌، جدیت و عنایتی ویژه داشته‌اند.

محمدکاظم کاظمی‌

مشهد ـ بهار 1386