محمدكاظم كاظمي

ناسازگاری اجزای جمله‌

یکی از مشکلات شایع در نوشته‌های دوستان ما، ناسازگاری اجزای جمله است‌. این ناسازگاری‌، اشکال و انواع گوناگون دارد مثل ناسازگاری فعل و فاعل از لحاظ جمع و مفرد; ناسازگاری فعلها از لحاظ زمان‌; ناسازگاری ضمیرها; ناسازگاری فعلها و حروف اضافه و امثال اینها.

تا جایی که من دیده‌ام‌، غالب این ناسازگاریها آنجا اتفاق می‌افتد که نویسنده جمله را به یک هنجار شروع کرده و با هنجار دیگری به پایان می‌برد یا سنخیت میان کلمات را فراموش می‌کند. این چند مثال را ببینید.

1. طبیعی است که اعمار و استحکام بنای آرمان ملی‌، مستلزم بازسازی و دلسوزی خرابه‌های حاشیه می‌باشد.

نویسنده بازسازی و دلسوزی را از یک جنس پنداشته و در کنار هم آورده است‌. ولی اینها با هم فرق دارد. «بازسازی‌» نیاز به حرف اضافه ندارد، یعنی می‌توان گفت «بازسازی خانه‌» ولی به همین قیاس‌، نمی‌توان گفت «دلسوزی کودک‌»، چون «دلسوزی‌» به فاعل بر می‌گردد و نیاز به «برای‌» دارد، یعنی باید گفت «دلسوزی برای کودک‌». با این ملاحظه‌، عبارت بالا را باید چنین نوشت‌:

طبیعی است که اعمار و استحکام بنای آرمان ملی‌، مستلزم بازسازی خرابه‌های حاشیه و دلسوزی برای آن می‌باشد.

2. راههای خامه و شنی در افغانستان نیز به طول هزاران کیلومتر می‌رسد.

وقتی اجزای فرعی عبارت را برداریم‌، به واقع گفته‌ایم «راهها به طول هزاران کیلومتر می‌رسد.» و این نادرست است‌. درست این است که گفته شود

طول راههای خامه و شنی در افغانستان به هزاران کیلومتر می‌رسد.

3. آیا با حضور تفنگ و سیطرة تفنگ‌سالار و فضای نامطمئن سیاسی و اجتماعی و عدم شفافیت در برنامه‌ها و سیاستهای کاندیداتوران‌، انتخابات جز فرمالیته مفهوم بالاتری خواهد داشت‌؟

در اینجا، «بالاتری‌» با «جز» سازگار نیست‌. باید می‌گفت‌

... انتخابات جز فرمالیته مفهومی خواهد داشت‌؟

یا 

... انتخابات از فرمالیته مفهوم بالاتری خواهد داشت‌؟

4. جوانی که داماد آقای مشعل بود، درِ خانه را به روی ما باز کرد و به اتاق پذیرایی هدایت نمود.

در اینجا فعل «هدایت نمود» به واقع باید به «ما» بر می‌گشت‌، ولی در حال حاضر به «در خانه‌» بر می‌گردد، یعنی چنین تصور می‌شود که «در خانه را به اتاق پذیرایی هدایت نمود» به واقع نویسنده باید می‌گفت‌:

... درِ خانه را به روی ما باز کرد و به اتاق پذیرایی هدایت‌مان کرد.