محمدكاظم كاظمي

دوری مقصد به قدر دستگاه جست‌وجوست‌

پا گر از رفتار مانَد، جاده منزل می‌شود

دوست عزیزی از اهالی شعر و ادب مصراع دوم را چنین معنی کرد که «هر کس از رفتار ماند، جاده را هم منزل می‌پندارد.» با این برداشت‌، بیدل مشوّق حرکت و تلاش است‌. ولی من با توجه به قرینه‌های دیگری در شعر بیدل‌، می‌پندارم که بیدل به پای در دامن کشیدن ترغیب می‌کند، یعنی این که مقصد دور می‌نماید، حاصل تکاپو و جست‌وجوی ماست‌، وگرنه اگر پای در دامن کشیم‌، همین جاده هم برای ما منزل است و نیازی به رسیدن به منزلی دیگر نداریم‌. در این بیتها، دقیقاً همین سخن به بیان دیگری آمده است و در یکی از آنها، مصراع اول این بیت هم تکرار شده است‌.

جمعیت وصول‌، همان ترک‌ِ جست‌وجوست‌

منزل دمیده‌ای‌، اگر از پا گذشته‌ای‌

O

شاید ز ترک‌ِ جهد به جایی توان رسید

گامی در این بساط، به پای بریده رو

O

چه کشی ز کوشش عاریت الم شهادت بی‌دیت‌؟

به بهشت عالم عافیت ـ در جست‌وجو بشکن ـ درآ (ص 85)

O

پای در دامن شکستم‌، شد ره و منزل یکی‌

جرأت رفتار، در هر گام صد فرسنگ داشت (ص 213)

O

به قدر سعی دراز است راه مقصد ما

وگرنه در قدم عجز، منزل افتاده است (ص 338)

O

دوری مقصد به قدر دستگاه جست‌وجوست‌

قطع کن وهم و خیال قاصد و پیغام را (ص 72)