محمدكاظم كاظمي

آثار و تألیفات‌

خلیلی طبعی بسیار جوشان و بدیهه‌سرا داشته است و حاصل آن‌، دیوانی چنین قطور است که در دست دارید. ولی این تنها اثر خلیلی نیست‌. او شیفتة مطالعه بود و دلباختة تحقیق و تألیف‌. بسیاری از این تألیفات به چاپ رسیده و آثاری نیز چاپ‌نشده بر جای مانده است‌. اینها پژوهشهایی تاریخی و ادبی است و غالباً حول محور مفاخر و مراکز ادب در این سرزمینها می‌چرخد. در کنار این پژوهشها، چند داستان تاریخی هم از او بر جای مانده است‌، همچون «عیاری از خراسان‌» که سرگذشت حبیب‌الله کلکانی است‌.

فهرست تألیفات خلیلی‌، تا جایی که از منابع مختلف دستیاب شد، در اینجا نقل می‌شود، با این یادآوری که در منابع مختلف‌، گاه روایتهای متفاوتی دربارة زمان و مکان چاپ بعضی از این کتابها دیده می‌شود و ما آنهایی را برگزیدیم که مقرون به صواب به نظر می‌آمد.

آثار هرات‌; 3 ج‌، هرات‌، 1309 ش‌

آرامگاه بابر; چاپ کابل‌

ابن بطوطه فی افغانستان‌، (عربی‌); چاپ بغداد

ابوزید بلخی (چاپ‌نشده‌)

احوال و آثار حکیم سنایی‌; کابل‌، 1315 ش‌

از بلخ تا قونیه‌; چاپ کابل و چاپ ترکیه‌.

از سجاده تا شمشیر; ناشر: رهبر محاذ ملی اسلامی افغانستان‌، اسلام‌آباد، 1363.

از مدرسه تا سنگر; ناشر: باختری‌.

الفقهأ المغانیون‌، (عربی‌); چاپ بغداد و مراکش‌.

ایاز از نگاه صاحبدلان‌; ناشر: علی‌نواز گردیزی (پاکستانی‌)، 1983 م‌.

بلخ در ادب عرب (چاپ‌نشده‌)

بهار به‌خون تشنگان‌; کابل‌، 1367 ش‌.

به بارگاه سعدی‌; ناشر چاپ اول‌: صفی‌الله ثبات‌. ناشر چاپ دوم‌: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اسلام‌آباد.

بهشتی که در آتش سوخت‌; ناشر: رهبر محاذ ملی اسلامی افغانستان‌.

پادشاه و دوراهی (چاپ‌نشده‌)

پنجشیر و قهرمان مسعود; ناشر: صفی‌الله ثبات‌. (ترجمة فرانسوی به کوشش داکتر محمدحیدر، چاپ پاریس‌).

پیام سلطان محمود; ناشر: رهبر جمعیت اسلامی افغانستان‌.

پیوند دلها: شرح پذیرایی‌های استاد خلیل‌الله خلیلی در ایران در سالهای 1335 و 1340; چاپ تهران‌.

تجلیل سالگرد امام ربانی‌; ناشر: فضل‌الرحمان مجددی‌.

ترجمة تفسیر مولانا شبیراحمد (مشهور به تفسیر کابلی‌) از زبان اردو، سیزده جزء اول و جزء آخر قرآن‌، چاپ کابل‌.

جشن آزادی ملت پاکستان‌; ناشر: صفی‌الله ثبات‌.

خواجة سبزپوش (چاپ‌نشده‌)

داستانی از داستانها; ناشر: مجاهدین نورستان‌.

درویشان چرخان‌: در احوال مولوی رومی‌; چاپ کابل‌.

دوشنبه‌نامه (چاپ‌نشده‌)

رباعیات‌; بغداد، 1975 م‌، (و نیز چاپ کابل و چاپ لندن با ترجمة انگلیسی و عربی‌)

رسالة شیخ‌الاسلام صاحب مبارک تگاب‌

رؤیتها و روایتها (چاپ‌نشده‌)

زرین گوربت‌، (داستانی به زبان پشتو); تألیف‌: 1974 م‌.

زمرّد خونین‌، (داستان‌); به کوشش صالحه ساعی‌; کابل‌، 1355 ش‌.

زمزم اشک‌; ناشر: مولانا خالص‌، پشاور، 1361 ش‌.

زندگانی در روستا (چاپ‌نشده‌)

سرود شهیدان‌; پشاور، 1364 ش‌.

سرور راستان‌; ناشر: رهبر جبهة ملی نجات افغانستان‌.

سفرای افغانستان (از محمود تا محمود) (چاپ‌نشده‌)

سفرنامة ایران‌.

سلطنت غزنویان‌; چاپ کابل‌.

سوزن زر و جامة سپید; ناشر: مجلة سروش‌.

شرح دیوان مخطوط سنایی‌; چاپ کابل‌.

عقاب زرین (ترجمة زرین گوربت‌); چاپ کابل‌.

عیاری از خراسان‌; تألیف‌: 1359 ش‌، ناشر: انجنیر ایوب‌.

غوث‌الاعظم‌; اسلام‌آباد، 1361 ش‌.

فریاد; 1985 م‌.

فیض قدس‌: شرح احوال میرزا عبدالقادر بیدل‌، انجمن تاریخ افغانستان‌، کابل‌، 1334

قرائت فارسی برای صنوف یازده و دوازده‌; 2 جلد، چاپ کابل‌.

قهرمان کوهستان‌; تألیف‌: 1404 ق‌، به کوشش تمیم نوستانی‌، چاپ پاکستان‌.

کاروان اشک‌; ناشر: رهبر محاذ ملی اسلامی افغانستان‌.

گزیدة آثار تاگور از گیتانجلی و داستان کابلی‌والا; نیوجرسی‌، 1982 م‌.

مادر از خون فرزند می‌گذرد; تألیف‌: 1365 ش‌.

مادران گلگون‌کفن‌; ناشر: رهبر جمعیت اسلامی افغانستان‌.

مادر گلگون‌کفنان‌; نیوجرسی‌، 1982 م‌

مراسلات (چاپ‌نشده‌)

مسجد جامع هرات‌; ناشر: محمد نسیم یوسف‌، 1404 ق‌.

ناهید و دختران قهرمان کابل‌; ناشر: صفی‌الله ثبات‌.

نخستین تجاوز روسیه در افغانستان‌; ناشر: رهبر جمعیت اسلامی افغانستان‌، اسلام‌آباد، 1984 م‌.

نماز عاشقان (چاپ‌نشده‌)

نورهان‌، (رساله‌ای دربارة شعر نو و شاعران نوپرداز); چاپ کابل‌.

نیاز و نیایش‌; 1361 ش‌.

نیایش‌; به کوشش ببرک لودی‌; ناشر: رهبر جمعیت اسلامی افغانستان‌.

نی‌نامه‌: در احوال‌مولوی‌رومی‌; انجمن‌تاریخ‌وادب و اکادمی‌افغانستان‌،کابل‌، 1352 ش‌.

هرات‌، آثارها و رجالها، (عربی‌); چاپ بغداد.

یار آشنا: علاقة علامه اقبال به افغانستان‌، با ترجمة اردو; به کوشش و ترجمة ببرک لودی‌; ناشر: رهبر جمعیت اسلامی افغانستان‌.

یمگان‌: شرح آرامگاه ناصرخسرو; چاپ کابل‌.

به این آثار باید افزود مقالات بسیاری را که از او در نشریات کابل‌، جده‌، بغداد، کویت‌، ترکیه‌، پاکستان‌، ایران و قاهره چاپ شده است‌.

خلیلی در همایشهای ملی و بین‌المللی بسیاری نیز شرکت کرده‌است همچون کنفرانس رودکی در تاجیکستان‌، بزرگداشت محمد فضولی در باکو، سالگرد ابوعلی سینا در سوربن فرانسه‌، کنفرانس نویسندگان ملل آسیا و افریقا در تاشکند، کنفرانس بزرگداشت جامی‌، تجلیل سالگرد مولانای بلخی در قونیه (سه بار)، احتفال ابوریحان بیرونی در کابل‌، بزرگداشت خواجه عبدالله انصاری در هرات و کابل و مجامع ادبی بسیار در سفرهای دوگانه‌اش به ایران‌. او دارندة نشان اول معارف افغانستان‌، نشان اکادمیک از فرانسه از طرف جنرال دوگل‌، عضو نویسندگان بین‌المللی آسیایی و افریقایی و عضو افتخاری در اکادمی تاریخ افغانستان بود.

حال که از آثار سخن به میان آورد، باید یک اشتباه مهم را تصحیح کنیم‌. در دو دهة اخیر، اثری به نام مرحوم خلیلی انتشار یافته است که از او نیست‌، یعنی دیوان غزلیات عبدالقادر بیدل که در آن به خطا «به تصحیح استاد خلیل‌الله خلیلی‌» ثبت شده است و این خطا در هر چاپ جدید این دیوان در ایران تکرار می‌شود. واقعیت این است که استاد در انتشار این اثر در کابل سهم داشته و مقدمة کتاب نیز از آن اوست‌، اما همان‌گونه که در مقدمه نیز تصریح کرده‌است‌، تصحیح و مقابلة متن دیوان برعهدة مرحوم خال‌محمد خسته بوده و مضاف بر آن‌، در هیچ‌جایی‌، تصحیح این دیوان جزء آثار خلیلی به حساب نیامده است‌. پس باید مصحح این اثر مهم را خال‌محمد خسته دانست که خدمتی چنین بزرگ به ادب فارسی کرده است‌.

q

ولی برای شناخت منابع دیوان حاضر، مروری مفصل‌تر بر مجموعه‌شعرهای منتشره از استاد خلیلی ضروری می‌نماید. متأسفانه شاعر ما با همه فعالیت در سرایش شعر، جدیت و رغبتی در گردآوری و انتشار کتابهای شعرش نداشته است‌. مجموعه‌شعرهایش غالباً به کوشش دیگران و گاه با افتادگیها و خطاهای مختلف چاپ شده است و به همین دلیل‌، هیچ‌گاه یک دیوان منظم و مدوّن از او در دسترس علاقه‌مندان نبوده است‌.

مشکل دیگر این است که با همه تفصیلی که در فهرست آثار خلیلی در جاهای مختلف دیده می‌شود، فهرست مجموعه‌شعرهایش با دقت و جامعیت فراهم نشده است و ما اکنون به عنوانهایی مبهم و غلطانداز برمی‌خوریم که دریافت آنها مگر با کمک قراین دیگر، ممکن نیست‌. مثلاً در فهرستها مکرّر به مجلدات دوگانة دیوان خلیلی چاپ کابل و تهران اشاره شده است و به درستی روشن نیست که کدام کتابها منظور است‌. گمان می‌رود که مراد همان کتابهایی است که با نامهایی دیگر انتشار یافته و ما بدانها اشاره خواهیم کرد. مسئلة دیگر این است که هیچ یک از مدوّنان مجموعه شعرهای خلیلی‌، به منابع نقل شعرها اشاره‌نکرده‌اند و این‌، به‌ویژه در تصحیح‌ومقابله‌های‌بعدی مشکل‌آفرین شده‌است‌.

با این‌همه‌، ما در اینجا می‌کوشیم فهرست مجموعه شعرهای استاد را بعضی به کمک رؤیت کتاب‌، بعضی به کمک فهرستهای موجود و بعضی از روی قراین و امارات ترتیب دهیم‌، تا بدین ترتیب‌، منابع تدوین دیوان حاضر نیز مشخص شود.

. تا جایی که اطلاعات ما یاری می‌کند، اولین مجموعه‌شعر استاد خلیلی‌، در سال 1330 ش در دوره‌ای که محمدهاشم میوندوال ریاست مستقل مطبوعات را برعهده داشت‌، در مطبع عمومی کابل چاپ شده است‌. این کتاب که اکنون در دسترس ما نیست‌، مجموعه‌ای مختصر بوده و بعضی از شعرهای آن‌، مسلماً و بعضی دیگر به احتمال زیاد در کتابهای بعدی استاد به چاپ رسیده است‌.

منتخبات اشعار استاد خلیلی‌. مطبع عمومی کابل‌، میزان 1333 ش‌، 83 صفحه‌، وزیری‌.

این کهن‌ترین مجموعه شعری است که از استاد در دست داریم‌. کتاب در میزان 1333 ش ظاهراً3 از سوی انجمن تاریخ افغانستان چاپ شده است‌، به خط نستعلیق شش تن از استادان خط آن روز افغانستان یعنی صوفی عبدالحمید، عزیزالدین وکیلی فوفلزایی‌، سید محمدداوود حسینی‌، سید محمدایشان حسینی‌، محمدابراهیم خلیل و سید محمدابراهیم‌. این منتخب‌، 28 شعر خلیلی را با یادداشتی کوتاه از سرور گویا اعتمادی در خود دارد. همه شعرهای این کتاب‌، بعداً با اختلافهایی مختصر در مجموعه‌های دیگر ـ که معرفی خواهیم کرد ـ منتشر شده است‌.

برگهای خزانی‌. این‌، مجموعة رباعی‌های استاد خلیلی است که در کابل چاپ شده است‌. خود این کتاب در دسترس ما نیست‌، ولی ظاهراً متن کامل آن در کلیات امیدوار ـ که معرفی خواهدشد ـ نقل شده است‌4. پس سال انتشارش باید قطعاً قبل از 1341 باشد.

پیوند دلها. این کتاب‌، به واقع نه یک مجموعه شعر، که شرح سفرهای استاد خلیلی به ایران و دیدارهای او با اهل ادب این کشور است و از آن روی اهمیت دارد که در آن‌، شعرهایی که استاد در محافل ادبی ایران خوانده است نیز نقل شده است‌. ناشر آن‌، محمدهاشم امیدوار هراتی بوده است و او متن کامل این کتاب را بعداً در دیوان گردآوردة خویش نیز گنجانده و ما را از دسترسی به آن بی‌نیاز کرده است‌. پس تاریخ انتشار کتاب‌، باید 1340 باشد، یعنی بعد از دومین سفر و قبل از انتشار دیوان امیدوار.

از اشعار استاد خلیلی‌. ریاست مستقل مطبوعات‌، کابل‌، 1340 ش‌، 502 صفحه‌، رقعی‌.

این کتاب‌، مجموعه‌ای مفصّل و نسبتاً جامع از شعرهای استاد خلیلی است‌. کتاب در سال 1340 از سوی ریاست مستقل مطبوعات افغانستان چاپ شده است‌، با مقدمة میر غلام‌رضا مایل هروی و مؤخرة سرور گویا اعتمادی و بیش از یکصد و پنجاه شعر از خلیلی را در خود دارد، با آثاری از شاعران دیگر دربارة او. این مجموعه نسبتاً دقیق و کم‌غلط است و روشن می‌دارد که توسط افرادی اهل فن گردآمده است‌.

کلیات دیوان خلیلی‌. گردآورنده و ناشر: محمدهاشم امیدوار هراتی‌، با مقدمه و تقریظ از استادان ارجمند افغانستان و اساتید گرانمایة ایران‌، تهران‌، 1341، 307 صفحه متن + 32 صفحه تقریظها، وزیری‌.

این اثر، جامع‌ترین دیوان خلیلی در عصر خود است که غالب شعرهای کتابهای پیشین و بسیار شعرهای چاپ‌نشده از استاد را در خود دارد، همراه با تقریظهایی ارزشمند از استادان سرشناس و رجال مهم فرهنگی افغانستان و ایران‌. بخشی از شعرهای کتاب امیدوار، از کتاب «از اشعار استاد خلیلی‌» که معرفی کردیم نقل شده است‌; بخشی دیگر از کتاب «برگهای خزانی‌» و بخشی هم شعرهای تازه در عصر خود بوده است‌. چنان که گفتیم‌، متن کامل «پیوند دلها» نیز در اینجا آمده است‌.

ضبط شعرها در کتاب امیدوار، گاهی بر کتاب «از اشعار استاد خلیلی‌» ترجیح دارد و البته در بسیار موارد نیز غلطهای تایپی کتاب پیشین در آن تکرار شده است‌. در مجموع حدود دوصدوپنجاه شعر از استاد را در این کتاب می‌توان یافت‌.

مجموعه اشعار خلیل‌الله خلیلی‌. گردآوری‌: محمدعاقل بیرنگ کوهدامنی‌، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران‌، تهران‌، بی تا، 260 صفحه‌، وزیری‌.

این کتاب‌، تا سالها بهترین مجموعه‌شعر استاد خلیلی بود، هم به واسطة زمان انتشار آن ـ که در ایّام پختگی شعر او بوده است ـ و هم به خاطر کیفیت چاپ آن که در مجموعه‌شعرهای استاد سابقه نداشته است‌.

شعرهای این کتاب‌، غالباً تازه و آخرین سروده‌های خلیلی در آن سالها بوده است‌. انتخاب خوب توسط شاعری توانا همچون بیرنگ کوهدامنی‌، تدوین نسبتاً مطلوب و چاپ کم‌غلط شعرها، از مزایای این کتاب است که باعث شده است تا سالها مجموعه‌ای بی‌بدیل از سروده‌های این شاعر باشد. تاریخ انتشار این اثر معلوم نیست‌، ولی قطعاً در فاصلة 1352 تا 1357 خورشیدی بوده است‌.

ماتمسرا. انجمن نویسندگان مجاهد افغانستان‌، پاکستان‌، 1361.

این کتاب‌، در سال 1361 ش از سوی انجمن نویسندگان مجاهد افغانستان در پاکستان چاپ شده است و حاوی شعرهای دوران جهاد استاد خلیلی است‌. ماتمسرا در مجموع کتابی است قابل قبول‌، ولی چون همه یا غالب شعرهای آن بعداً در کتابهای دیگر استاد خلیلی چاپ شده است‌، جزو منابع مستقیم دیوان حاضر نبوده است‌.

در سایه‌های خیبر. این کتاب‌، منظومه‌ای است در قالب مثنوی که در پاکستان چاپ شده و در کتاب کلیات استاد خلیلی به کوشش عبدالحی خراسانی ـ که بدان خواهیم رسید ـ به تمام نقل شده است‌.

شبهای آوارگی‌. به همت شورای فرهنگی جهاد افغانستان‌، پاکستان‌، 1985 م‌.

این نیز مجموعه‌ای نسبتاً کوچک از شعرهای دوران هجرت و جهاد است و همانند کتاب بالا، در کلیات آقای خراسانی چاپ شده است‌.

اشکها و خونها. برگزیدة جزء سوم دیوان استاد خلیل‌الله خلیلی‌، تدوین‌: صفی‌الله ثبات‌، ناشر: رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در اسلام‌آباد، 1363 ش‌، 216 صفحه‌، وزیری‌.

این اثر، کامل‌ترین مجموعه شعر استاد خلیلی در دوران مقاومت و جهاد است و از لحاظ کیفیت نیز در شمار بهترین کتابهای این شاعر به حساب می‌آید. نکتة مهم این است که گویا کتاب زیر نظر خود استاد تدوین شده است و به همین لحاظ، بیشتر عنوانها و پاورقیهای کتاب از خود اوست و این‌، در مجموعه‌شعرهای او کمتر سابقه داشته است‌. همین‌گونه است مقدمه و مؤخره‌ای موجز ولی فصیح به قلم استاد خلیلی که باز هم در آثار او کمتر دیده شده است‌. با این‌همه‌، این کتاب خالی از غلطهای چاپی نیست و نقل شعرهایش احتیاط تمام به کار دارد. کتاب‌، حاوی دو تقریظ است‌، یکی از آقای برهان‌الدین ربانی رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان و دیگر داکتر حق‌شناس از پژوهشگران سرشناس کشور.

سرود خون‌. گزیدة آخرین سروده‌های استاد خلیل‌الله خلیلی در جریان انقلاب اسلامی افغانستان‌، مقدمه و گزینش‌: عبدالحی خراسانی‌، انتشارات قلم‌، تهران‌، 1368، 170 صفحه‌، رقعی‌.

مجموعه‌ای نسبتاً کوچک است گردآوردة آقای عبدالحی خراسانی که بیشتر شعرهای دوران جهاد استاد خلیلی را در خود دارد. انتشار آن را می‌توان حاصل ضرورتی دانست که در سالهای جهاد به شعرهای تازة استاد در ایران حس می‌شد و از این نظر، تا پیش از انتشار کلیات استاد خلیلی به اهتمام آقای خراسانی‌، کتابی مغتنم و قابل استفاده به شمار می‌آمد. یکی از مزایای این کتاب‌، مقدمة نسبتاً مفصلی است که آقای خراسانی دربارة شعر و شخصیت استاد خلیلی نگاشته و از خلال آن‌، می‌توان داوری نسل جهادی ما را نسبت به دوره‌های مختلف زندگی استاد دریافت‌.

مجموعة اشعار خلیل‌الله خلیلی‌. به کوشش مهدی مداینی‌; چاپ اول‌، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه‌) وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی‌، تهران‌، 1372، 239 صفحه‌، وزیری‌.

این کتاب‌، به واقع اثر تازه‌ای نیست‌. همان کتاب «بیرنگ‌» (شمارة 7 در فهرست حاضر) است که موبه‌مو دوباره نقل و منتشر شده‌است‌، بدون هیچ افزایشی در شعرها و یا حتی اصلاح غلطهای مطبعی آن‌. تنها کار کوشندة محترم‌، نگارش مقدمه‌ای کوتاه و افزودن دو فقره پاورقی در متن است‌. مهم‌تر از همه این که در شناسنامة کتاب‌، آن را «چاپ اول‌» دانسته‌اند و نام محمدعاقل بیرنگ کوهدامنی گردآورندة اصلی را نیاورده‌اند. فقط در مقدمه‌، اشاره‌ای مبهم به نام و نشان آن کتاب شده است و بس‌. رساترین توصیفی که از این کتاب می‌توان کرد، «یک سرقت ادبی محترمانه‌» است‌.

کلیات اشعار استاد خلیل‌الله خلیلی‌. به کوشش عبدالحی خراسانی‌، چاپ اول‌، نشر بلخ (وابسته به بنیاد نیشابور)، تهران‌، 1378، 3300 نسخه‌، 40 + 642 صفحه‌، وزیری‌.

این کتاب‌، کامل‌ترین مجموعه‌شعری است که پیش از انتشار دیوان حاضر از استاد خلیلی فراهم آمده است و از لحاظ جامعیت و شیوة تدوین و ترتیب‌، بر همه مجموعه‌های پیش از خود ارجحیت دارد. اگر بعضی نقایص و کاستیهای این کلیات نبود، شاید انگیزة تدوین دیوان حاضر برای ما ایجاد نمی‌شد. در این کتاب‌، تقریباً همه آثار استاد خلیلی از کتابهای چاپ‌شده در افغانستان‌، ایران و پاکستان گردآمده است‌، همراه با مقدمه‌هایی کوتاه از فریدون جنیدی (سرپرست بنیاد نیشابور) و مسعود خلیلی (فرزند استاد خلیلی‌) و شرح حال خلیلی نوشتة عبدالحی خراسانی و خلاصه‌ای از تقریظهایی که در کتاب امیدوار آمده بود.

ولی این کلیات با همه تلاشی که آقای خراسانی برای تدوینش کرده‌است‌، خالی از نقایصی نمی‌نماید. مهم‌ترین مشکل کتاب‌، این است که گردآورنده با وجود تلاش برای تفکیک شعرها براساس قالب‌، در تشخیص این قالبها غالباً دچار اشتباه شده است و چنین است که بسیار غزلها را در میان قصاید می‌توان یافت و مسمطها را در میان ترکیب‌بندها و امثال اینها. این کتاب کم‌غلط است‌، ولی از ناهماهنگیهایی در رسم‌الخط و بعضی امور فنّی بری نیست‌. مشکل دیگر این است که گردآورنده در هیچ جای‌، منابع شعرها را ذکر نکرده و بدین ترتیب‌، از شفافیت و قابلیت استناد این کتاب کاسته است‌. این کلیات‌، از نامنامه‌، فهرست واژگان و توضیحات و پاورقیهایی که در چاپ حاضر خواهید دید نیز خالی است و این‌همه برای دیوانی کامل از استاد خلیلی با این همه واژگان مهجور و نامهای رجال و اعلام جغرافیایی‌، ضروری می‌نمود. البته این نقایص در کتابهای پیشین به شکلی شدیدتر دیده می‌شد، ولی آنچه سبب می‌شود که ما بر آنها در این کلیات تأکید کنیم‌، ارزشی است که این کتاب دارد و چنین انتظاری می‌آفریند.

با این‌که آقای مسعود خلیلی فرزند گرامی استاد خلیلی در یادداشتی بر وجود کلیه شعرهای استاد در این کلیات گواهی داده‌است‌، شعرهایی از شاعر را سراغ داریم که در آن نیامده‌است‌، از جمله شانزده شعر که در دیوان حاضر آورده‌ایم و چند شعر که ما نیز بدانها دسترسی نیافتیم و در جایش ذکر کرده‌ایم‌.

دیوان خلیل‌الله خلیلی‌. به کوشش محمدابراهیم شریعتی‌، ناشر: عرفان (محمدابراهیم شریعتی‌)، چاپ اول‌، تهران‌، 1378، 517 صفحه‌، وزیری‌.

این کتاب‌، به واقع صورت اولیة کتابی است که اینک در پیش روی دارید. در این اثر، بخش عمده‌ای از شعرهای استاد خلیلی از دیوانهای مختلف گردآوری و چاپ شده است‌. ولی کتاب از یک بخش مهم و ارزندة اشعار استاد خالی است‌، یعنی شعرهای منتشره در مجموعة بیرنگ کوهدامنی‌.

کتاب با مقدمه‌ای فاضلانه از دکتر محمدسرور مولایی استاد افغانستانی دانشگاههای ایران و نیز تقریظهایی که پیش از این در کتاب امیدوار آمده بود، زینت یافته است‌.