محمدكاظم كاظمي

تلفن / تلفون / تليفون / تيلفون‌

به راستي كدام درست است‌؟ يا براي متوني كه در افغانستان منتشر مي‌شوند، كدام مناسب‌تر است‌؟

پيش از همه بايد گفت كه در نگارش كلماتي كه از زبانهاي ديگر آمده‌اند، بايد چند اصل را در نظر داشت‌، همچون نزديكي كلمه با تلفظ آن در زبان مبدأ، نزديكي آن با تلفظش در زبان مقصد، مقتضيات زبان مقصد و بالاخره سهولت خوانده‌شدن آن‌.

تا جايي كه من ديده‌ام‌، در ايران آن را بيشتر «تلفن‌» مي‌نويسند و همين‌گونه هم تلفظ مي‌كنند. از سويي اين تلفظ با اصل انگليسي آن Telephone)) نزديك است و از سويي با تلفظ آن در ايران قرابت دارد.. اين «تلفن» فقط از نظر سهولت در خواندن‌، كمي نامطلوب است‌، چون با تغييردادن زير و زبر آن‌، به شكلهاي مختلف قابل خوانده‌شدن است‌.

اما «تليفون‌» چه‌؟ اين شكل با تلفظ هرات براي اين كلمه مطابقت دارد، چون در هرات به راستي اين وسيله را «تليفون‌» مي‌گويند، اما اين تلفظ، هم با اصل انگليسي فاصله دارد و هم با گويش هنجار در افغانستان‌. پس آن را نمي‌توان توصيه كرد، مگر آن‌جايي كه نويسنده بخواهد به راستي شكل هراتي تلفظ آن را گوشزد كند، مثلاً در ديالوگ يك داستان‌.

«تيلفون‌» فعلاً در افغانستان بيشتر رايج است‌. ولي در اين شكل نگارش‌، نيمة اول كلمه (تيل‌) با اصل انگليسي آن مطابقت ندارد، چون بنابر تلفظ انگليسي‌، بايد حرف «ت‌» با «كسره‌» ادا شود، نه با مصوت بلند «اي‌»، يعني بايد «تله‌» تلفظ كرد.

بنابراين‌، به نظر من‌، براي افغانستان «تلفون‌» بهترين انتخاب است‌، چون نيمة اول آن تا حد امكان با تلفظ اصلي كلمه نزديك است و نيمة دوم هم با توجه به اين كه با واو مجهول تلفظ مي‌شود، اين نزديكي را حفظ مي‌كند، حتي بهتر از «تلفن‌» ايران‌.

يادآوري مي‌كنم كه ما در فارسي افغانستان‌، نوعي «واو» داريم كه به آن «واو مجهول‌» مي‌گويند و اين‌، تا حدي به ضمه نزديك است‌، نظير «واو» در كلمات «روز»، «گوش‌» و «خوب‌» در تلفظ كابل و اطراف آن‌.

فارسي‌زبانان ايران‌، واو مجهول ندارند و به همين دليل‌، كلماتي از نوع «روز» و «گوش‌» را همانند «دور»، «كوي‌» و «روح‌» تلفظ مي‌كنند. پس براي ايران‌، نبايد «فون‌» نوشت‌، چون در اينجا اين «فون‌» به صورت «دور»، «كوي‌» و «روح‌» تلفظ خواهد شد و اين‌، با تلفظ «تلفن‌» مطابقت ندارد.

بنابراين‌، با اصولي كه ذكر كرديم‌، به نظر مي‌رسد براي افغانستان‌، «تلفون‌» بهترين گزينه باشد، به ويژه كه تلفظهاي مختلف براي نيمة اول كلمه‌، با آن امكان دارد و بدين ترتيب‌، مردم مناطق مختلف همچون كابل‌، هرات‌، مزار و مناطق مركزي‌، هر يك مي‌توانند كلمه را بنابر تلفظ خويش‌، ادا كنند و دچار مشكل نشوند. «فون‌» آن هم كه البته با واو مجهول ادا مي‌شود.

اما در كنار اينها، يك قرينة ديگر نيز ارجح بودن «تلفون‌» را تقويت مي‌كند و آن‌، توجه به كلمات مشابه آن است همچون «تلگراف‌»، «تلويزيون‌»، «گرامافون‌» و «آيفون‌» كه دو كلمة اول‌، در نيمة اول با «تلفون‌» اشتراك دارند و دو كلمة دوم در نيمة دوم‌.

بنابراين اگر ما «تيلفون‌» بنويسيم‌، مثل اين است كه «تيلگراف‌» و «تيلويزيون‌» نوشته باشيم و اگر «تلفن‌» بنويسيم‌، مثل اين است كه «گرامافن‌» و «آيفن‌» نوشته باشيم‌.

البته مي‌پذيرم كه اين يك قانون نيست‌، چون گاه اتفاق مي‌افتد كه اجزاي كلمات مركب خارجي در زبان فارسي به شكلهاي گوناگون نوشته مي‌شوند، چنان كه ما در عين حال‌، «تله‌تايپ‌» و «تله‌كابين‌» را هم داريم كه در آنها، نيمة اول كلمه به صورت «تله‌» آمده است و هيچ نمي‌توان گفت كه آنها را هم به قاعدة بالا «تلتايپ‌» و «تلكابين‌» بنويسيم‌. ولي اين‌قدر مي‌توان گفت كه اين تشابه‌ها، حداقل قرايني است به سود «تلفون‌» و نه «تيلفون‌» يا حتي «تلفن‌».