محمدكاظم كاظمي

کوتاه‌نویسی‌

دربارة کوتاه‌نویسی یا ایجاز، پیش از این هم باری مطالبی نگاشته بودم‌. در این مدت‌، یادداشتهایی فراهم شد که بازپرداختن به این موضوع را ایجاب می‌کند.

تا جایی که من دیده‌ام‌، نوشته‌های نویسندگان ما بسیار دچار درازنویسی است‌. این درازنویسی‌، هم به‌صورت بیجا به حجم مطالب می‌افزاید و هم از استحکام نوشته می‌کاهد.

درازنویسی یا اطناب‌، به شکلهای گوناگون رخ می‌دهد و به همین دلیل‌، این بحث را نمی‌توان بسیار قاعده‌مند کرد. به واقع رعایت ایجاز، بیش از هر چیز، به تجربه و مهارت نویسنده وابسته است‌. با این هم‌، من می‌کوشم تا جایی که ممکن است‌، انواع مختلف درازنویسی را جدا کنم و در هر مورد توضیحی بدهم با مثالهایی از نوشته‌های دوستان‌.

الف‌. درازنویسی با تکرار کلمات مشابه‌

یکی از چیزهایی که مایة اطناب می‌شود، تکرار کلمات مشابه یا یکسان‌، در جمله‌های پیاپی است‌. در بسیار مواقع می‌توان واژگان مکرر را حذف کرد و جمله‌ها را به هم جوش داد. من می‌کوشم قضیه را با مثالهایی روشن کنم‌. (اینها همه مثالهایی واقعی از مطالبی است که باری ویرایش کرده‌ام. در هر مورد، رنگ سرخ نشانگر متن اصلی است، رنگ سیاه یک توضیح درباره مشکل آن متن است و رنگ سبز شکل ویراسته آن متن است.)

مثال 1

متنهای که در داخل تمبر نوشته می‌شد بیشتر به سه خط بود. نسخ‌، ثلث و نستعلیق‌، سه نوع خطی بود که در متن تمبر در افغانستان به کار می‌رفت‌.

در اینجا، عبارت «سه خط» در دو جملة پیاپی آمده است‌. به واقع جملة دوم‌، خود به نوعی تکرار جملة اول است‌. من آن را با حذف «سه نوع خط» دوم و بعضی زواید دیگر، به شکل زیر درآوردم‌.

متنهای که در داخل تمبرهای افغانستان نوشته می‌شد، بیشتر به سه خط بود، نسخ‌، ثلث و نستعلیق‌.

مثال 2

تمبرهای یادگاری‌، هم به مناسبتهای جهانی منتشر می‌شد و هم به مناسبتهای داخلی‌. در مناسبتهای جهانی موضوعاتی مثل روز جهانی یونسکو، بازیهای المپیک‌، تأسیس صلیب سرخ جهانی‌، تأسیس سازمان ملل متحد و در مناسبتهای داخلی موضوعاتی مثل تأسیس شورای ملی‌، افتتاح پروژه‌های بزرگ‌، سالروز به حاکمیت رسیدن محمدظاهر، به تصویر کشیدن آثار باستانی از جمله موضوعاتی بودند که در آن دوره در تمبرها دیده می‌شوند.

در جملات بالا، بدون ضرورتی دو بار «مناسبتهای جهانی‌» و «مناسبتهای داخلی‌» آمده است‌. علاوه بر آن‌، انتهای جملة دوم نیز تقریباً زاید است‌. من آن را چنین کوتاه کردم‌.

تمبرهای یادگاری‌، هم به مناسبتهای جهانی مثل روز جهانی یونسکو، بازیهای المپیک‌، تأسیس صلیب سرخ جهانی و تأسیس سازمان ملل متحد منتشر می‌شد و هم با موضوعات داخلی مثل تأسیس شورای ملی‌، افتتاح پروژه‌های بزرگ‌، سالروز به حاکمیت رسیدن محمدظاهر و آثار باستانی‌.

مثال 3

می‌توان گفت «نوروز فقط در کابل باصفاست‌» تکمیل‌کنندة «در گریز گم می‌شویم‌» است‌. همان طور که در مجموعة قبلی این نویسنده‌، جنگ و مهاجرت درونمایة اصلی داستانها را تشکیل می‌داد، اینجا هم همان‌طور است‌.

در عبارت بالا، دو بار «همان طور» آمده است و جالب این که هر دو را می‌توان برداشت‌، بدین صورت‌:

می‌توان گفت «نوروز فقط در کابل باصفاست‌» تکمیل‌کنندة «در گریز گم می‌شویم‌» است‌. همان‌طور که در آن کتاب جنگ و مهاجرت‌، درونمایة اصلی داستانها بود، اینجا هم هست‌.

البته من خود شکل فشرده‌تر زیر را ترجیح می‌دهم که در آن‌، هر دو «همان‌طور» برداشته شده است‌.

می‌توان گفت «نوروز فقط در کابل باصفاست‌» تکمیل‌کنندة «در گریز گم می‌شویم‌» است‌. اینجا هم جنگ و مهاجرت‌، درونمایة اصلی داستانهاست‌.

خوب‌، برای این که من نیز ایجاز را رعایت کرده‌باشم‌، در مثالهای بعدی هیچ توضیحی نمی‌دهم و دریافت قضیه را به شما دوستان فهیم می‌سپارم‌. در هر مورد، اول عبارت اصلی آمده است و سپس عبارت کوتاه‌شده‌.

مثال 4

در زمان حکومت عباسی‌، دیوان برید کارهای مهم دیگر، غیر از نامه‌رسانی را نیز انجام می‌داد. از مهم‌ترین کارهایی که در کنار نامه‌رسانی صورت می‌گرفت جاسوسی و رساندن اخبار محرمانه به خلفا و فرماندهان نظامی بود که این امر بر دوش نامه‌رسانها بود.

در زمان حکومت عباسی‌، دیوان برید کارهای دیگر غیر از نامه‌رسانی را نیز انجام می‌داد که مهم‌ترین آنها، جاسوسی و رساندن اخبار محرمانه به خلفا و فرماندهان نظامی بود.

مثال 5

وقتی که مسؤولین مطعبه وزارت دفاع ملی پی می‌برند که استاد پیرزاد خوشنویس است از وی می‌خواهند که دو سال خدمت خود را در اردو سپری کند و استاد پیرزاد دو سال خدمت خود را به عنوان خطاط در مطبعه وزارت دفاع ملی سپری می‌کند. بعد از سپری کردن عسکری استاد به زادگاهش برمی‌گردد.

در عبارت بالا، دو بار «دو سال خدمت‌»، دو بار «مطبعة وزارت دفاع‌»، دو بار «پیرزاد» و سه بار «سپری‌کردن‌» آمده بود.

وقتی که مسؤولین مطبعة وزارت دفاع ملی پی می‌برند که استاد پیرزاد خوشنویس است‌، از وی می‌خواهند که دوران خدمت خود را به عنوان خطاط، در آنجا سپری کند، و او چنین می‌کند. بعد از عسکری‌، استاد به زادگاهش برمی‌گردد.

مثال 6

واژه‌های آسمان‌، برگ خشک‌، جنگل‌، باغ‌، خزان‌، واژه‌هایی کلیدی هستند.

آسمان‌، برگ خشک‌، جنگل‌، باغ‌، خزان‌، واژه‌هایی کلیدی هستند.