محمدكاظم كاظمي

وبلاگ من یک وبلاگ ادبی است‌، ولی گاهی از بعضی مطالب در حوزه‌های دیگر نمی‌توانم بگذرم‌. یکی از این مطالب که بارها به درج آن در این وبلاگ وسوسه شده‌ام‌، متن قراردادی است میان افغانان و انگلیسان در جریان جنگ اول افغان و انگلیس‌. من بارها این قرارداد را خوانده‌ام و هر بار، با خواندنش احساس افتخار کرده‌ام‌. توجه کنید که یک طرف قرارداد، ابرقدرتی است که خورشید در قلمروش غروب نمی‌کرد و طرف دیگر، مجاهدانی از یک کشور کوچک که عرصه را بر او تنگ کرده و او را به پذیرش چنین خفتی وادار کرده‌اند.

من متن قرارداد را با چند سطر از مطالب قبل از آن‌، از کتاب «افغانستان در پنج قرن اخیر» از میر محمدصدیق فرهنگ نقل می‌کنم‌. من در این ایّام مشغول ویراستاری و آماده‌سازی متن این کتاب‌، برای یک چاپ جدید هستم که ناشری آن را به من سپرده است‌. من در این نوبت ـ که لاجرم آن را دقیق‌تر می‌خوانم ـ به ارزشهای این گنجینة ملی بیشتر پی می‌برم و به همه هموطنانم توصیه می‌کنم که حداقل یک بار این کتاب را به دقت بخوانند. به راستی که خواندن این کتاب‌، برای هر افغان واجب است‌. خوب‌، سخن را کوتاه می‌کنم و متن کتاب را با متن قرارداد تقدیم شما می‌کنم‌. رنگ سرخ پیشنهادهای طرف افغان‌، رنگ سیاه پاسخهای طرف انگلیسی و رنگ سبز تبصره‌های مجدد افغانان را نشان می‌دهد.

این پیش‌آمد (مرگ مکناتن‌) سرنوشت نیروی انگلستان را در افغانستان تعیین کرد. با مرگ مکناتن آخرین ارادة مقاومت در نیروی مذکور و حتی آخرین تلاش برای نجات اردو از طریق خدعه و فریب از بین رفت‌. پاتنجر که وظیفة مأمور سیاسی را به عهده گرفت‌، بدواً به افسران نظامی پیشنهاد کرد که به بالاحصار رفته زمستان را در آنجا سپری کنند، امّا آنها باز هم به بازگشت به جلال‌آباد اصرار ورزیدند. لهذا مذاکرات با سران افغانی بر همین اساس از سرگرفته شد و مبنای مذاکره پیشنهادی بود که اکبر خان قبل از کشتن مکناتن برای او قرائت کرده بود. متن مذکور برای پاتنجر فرستاده شد و وی در برابر هر فقره نظریه‌اش را به صورت جواب نوشته به اردوگاه افغانی رجعت داد. اکبر خان باز در برابر هر جواب یک تبصره نوشت‌. نظر به این‌که موقف انگلیس‌ها حالا به کلی ضعیف شده بود، سران افغان در جریان مذاکره تقاضایشان را گسترش دادند و انگلیسان حاضر شدند شرایط توهین‌کننده‌ای را که در تاریخ استعماری آنها سابقه و مثال ندارد، قبول کنند. چون مذاکرات مذکور علاوه بر موضع‌گیری‌، نحوة فکری دو طرف‌، خصوصاً سران افغان را در مورد مسایل مختلف روشن می‌سازد، ذیلاً متن آنها را با متن قرارداد نهایی نقل می‌کنیم‌. در هر ماده بدواً صورت پیشنهاد طرف افغانی‌، بعد جواب انگلیسان و سپس تبصرة مجدد افغانها که بیشتر به قلم محمداکبر خان است ذکر می‌شود:

مادة 1 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: باید هیچ معطلی در حرکت عسکر انگلیس رخ ندهد.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت است‌. آنها بیست و چهار ساعت بعد از آن‌که یک هزار مواشی بارگیر که اشتر یا یابو باشد دریافت کردند، حرکت می‌کنند.

تبصره‌: به خودشان مربوط است باید کرایه‌ای را که می‌توانند تأدیه کنند.

مادة 2 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: سرداران افغان با اردو همراهی می‌کنند تا کسی را برای مخالفت نگذارند و در تهیة آذوقه کمک کنند.

جواب طرف انگلیس‌: بسیار خوب است‌.

تبصره‌: سردار عثمان خان و شاه دولت خان‌.

مادة 3 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: عسکر جلال‌آباد، پیش از حرکت قوای کابل به طرف پشاور حرکت نماید.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌، آیا کسی را تعیین می‌کنید که با آن همراهی کند؟

تبصره‌: عبدالغفور خان‌.

مادة 4 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: قوای غزنی بعد از گرفتن ترتیبات باید به سرعت از طریق کابل به طرف پشاور حرکت کند.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت است‌. آیا شخصی را برای همراهی با آن تعیین می‌کنید؟

تبصره‌: یک نفر از اقارب نایب و یا مهتر موسی‌.

مادة 5 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: قوای قندهار و تمام عساکر دیگر انگلیس در افغانستان‌، باید به زودی به هند برود.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت است‌. باید شخصی با آنها همراهی کند.

تبصره‌: نواب جبار خان‌.

مادة 6 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: باید تمام دارایی امیر دوست‌محمد خان که در دست حکومت انگلیس یا افسران شخصی است‌، به‌جا گذاشته شود.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت است‌. آنچه در اختیار مأمورین رسمی می‌باشد معلوم است‌. آنچه نزد افسران خصوصی است نشان داده‌، بگیرید.

مادة 7 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: آنچه از دارایی انگلیس‌ها که برده شده نمی‌تواند، محافظت خواهد شد و در اولین فرصت ارسال خواهد گردید.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت است‌. لیکن ما تمام اشیای باقیمانده را به نواب می‌دهیم‌.

تبصره‌: باید توپها، جبه‌خانه و تفنگها به من (وزیر اکبر خان) داده شود.

مادة 8 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: در صورتی که شاه شجاع بخواهد در کابل بماند، ما سالانه به او یک لک روپیه تنخواه خواهیم داد.

جواب طرف انگلیس‌: آنچه میل دارید بکنید و امیدواریم دوستی‌تان را به ما ثابت بسازید.

مادة 9 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: هرگاه خانوادة شاه شجاع نظر به قلّت مواشی از بارگیری بماند، تا وقت حرکتشان به سوی هندوستان‌، محلی را که حالا در بالاحصار در اختیار دارند برای اقامتشان تعیین می‌کنیم‌.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌. عزت شاه‌، عزت درانی‌هاست و شایستة شما می‌باشد.

مادة 10 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: وقتی که اردوی انگلیس به پشاور رسید، باید ترتیبات برای حرکت دوست‌محمد خان و سایر افغانها با اموال و عایله و اطفالشان گرفته شود.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌. همة آنها با عزت و سلامتی اعزام خواهند شد.

مادة 11 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: وقتی که امیر دوست‌محمد خان و سایرین به سلامتی به پشاور رسیدند، آنگاه عایلة شاه اجازة عزیمت خواهد داشت تا بعد از عزیمت به محلی که تعیین شده برسد.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌.

مادة 12 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: چهار نفر مرد انگلیس طور گروگان در کابل خواهد ماند تا وقتی که امیر دوست‌محمد خان و سایر افغانها به پشاور برسند و آن‌وقت به مردان انگلیس اجازة حرکت داده خواهد شد.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌.

تبصره‌: باید شش نفر گروگان باشد.

مادة 13 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: سردار محمداکبر خان و سردار عثمان خان عسکر انگلیس را تا پشاور همراهی خواهند کرد و آنها را به سلامتی به آنجا خواهند رسانید.

جواب طرف انگلیس‌: موافقت داریم‌.

تبصره‌: سردار محمداکبر خان‌.

مادة 14 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: بعد از حرکت انگلیس‌ها روابط دوستانه دوام خواهد یافت‌، یعنی این‌که حکومت افغانستان بدون موافقت و مشورة حکومت انگلیس هیچ عهدنامه و رابطه با کدام دولت خارجی برقرار نخواهد کرد و اگر آنها کدام وقتی علیه حملة خارجی کمک بخواهند حکومت انگلیسی از ارسال چنین کمک مضایقه نخواهد کرد.

جواب طرف انگلیس‌: تا جایی که به ما مربوط است‌، موافقت داریم‌. اما در این باره تنها حکمران کل هند صلاحیت دارد. ما بهترین مساعی را به کار خواهیم برد تا دوستی در بین دو دولت قایم شود و به لطف خداوند تعالی این آرزو برآورده خواهد شد و دوستی برای آینده وجود خواهد داشت‌.

مادة 15 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: هر کس که با شاه شجاع و انگلیس‌ها کمک کرده و خواهش رفتن را با آنها داشته باشد، برایش اجازه داده می‌شود. ما مزاحم او نخواهیم شد و اگر آنها در اینجا بمانند، هیچ‌کس از آنها نسبت به آنچه کرده‌اند بازخواست نخواهد کرد و به بهانه‌ای به ایشان اذیت نخواهد رساند. آنها می‌توانند مثل سایر سکنه در این مملکت باشند.

جواب طرف انگلیس‌: ما یک چند کلمه را داخل کرده‌ایم و عین دوستی خواهد بود اگر شما با آن موافقت بکنید.

مادة 16 ـ پیشنهاد طرف افغانی‌: اگر کدام نفر از آقایان انگلیس از روی ضرورت متوقف شود، با او تا وقت حرکت با عزت رفتار خواهد شد.