محمدكاظم كاظمي

به مناسبت مراسم نکوداشت استاد براتعلی فدایی‌ در هرات

بزرگداشت استاد براتعلی فدایی‌، چیزی بود که از سالها پیش آرزویش را داشتیم و امیدوار بودیم که بالاخره یکی از مراکز یا نهادهای فرهنگی کشور، این انتظار دیرپای را برآورده کند. خوشبختانه «انجمن ادبی ناظم هروی‌» در این کار نیکو پیشگام شد. چه به‌جا بود این پیشگامی و چه مناسب بود این انتخاب‌، چون استاد فدایی‌، از چند نظر، شایستة چنین تقدیر و تکریمی است‌; هم به واسطة پایه و مایة شاعری و فضل و دانش ادبی و هم به واسطة پیشکسوتی در شعر.

و من در این نوشتة شکسته‌بسته‌، می‌کوشم ضمن ادای دین به استاد، به واسطة حقی که بر هم‌نسلان من دارد، بعضی از وجوه شعر و شخصیت استاد فدایی را که به گمان من او را شایستة هرگونه نکوداشتی می‌سازد، برشمارم‌.

1. پیش از همه باید قریحة ادبی و تسلّط استاد بر اسالیب شعر کهن را ستود. او شاعری است آشنا به اصول و فنون سخنوری‌، البته با همان معیارهایی که در ادب سنّتی ما رایج بوده است‌. از این لحاظ، او را می‌توان تالی بزرگانی همچون قاری عبدالله، غلام‌احمد نوید، غلام‌نبی عشقری و بالاخره استاد خلیل‌الله خلیلی دانست‌. به باور من‌، پس از استاد خلیلی‌، ما شاعری با این مایه تسلط بر اصول و فنون شعر سنتی خویش نداریم‌.

2. ولی با همه گرایش و وفاداری به قالبها و معیارهای بلاغت قدیم‌، استاد فدایی کوشیده‌است در محتوای آثارش پایبند مضامین مکرّر و مفاهیم کهن نماند و تا حدی که سبک کار او اجازه می‌دهد، همپای تحوّلات زمانه حرکت کند. شعرهای او غالباً به مسایل و مضامین مطرح در جامعة امروز ارتباط دارند، و در آنها انعکاسی از حوادث هر مقطع تاریخی را می‌توان دید.

3. مذهبی‌سرایی‌، یکی از دیگر زمینه‌های جدّی کار استاد فدایی است‌. او شاعری است شیفتة بزرگان دین‌، و در همان قوالب سنّتی‌، منقبت‌های بسیاری برای آنان سروده است‌. بسیاری از مناقب استاد فدایی نقل محافل منقبت‌خوانی افغانستان است‌، چه در هرات و چه در دیگر جایها; و بسیاری از منقبت‌خوانان سنّتی افغانستان‌، شعرهایی از او را در حافظه دارند.

4. اما از اینها که بگذریم‌، یک شاخصة شخصیت استاد فدایی ـ که به‌راستی قابل تحسین و تقدیر است ـ آزادمنشی اوست‌. او هیچ‌گاه در جوار مراکز قدرت نزیسته و ستایشگر هیچ‌یک از قدرتمداران عصر نبوده است‌. او دوران حکومت حدود ده زمامدار افغانستان را درک کرده و همواره‌، چه صریح و چه ضمنی‌، منتقد و یا معارض نظامهای حکومتی بوده است‌. و درست به همین لحاظ، همیشه در معرض کم‌مهری حاکمیتهای مختلف قرار داشته است‌.

در سالهای دهة چهل‌، شعرهای انتقادی استاد فدایی در نشریات «اتفاق اسلام‌» و «ترجمان‌» نقل زبانها بود و او بالاخره شغل دولتی‌اش یعنی ریاست فواید عامة ولایت بادغیس را بر سر همین انتقادها و افشاگریها نهاد.

در دوران اشغال افغانستان توسط نیروهای روسی هم فدایی به صف معارضان حاکمیت پیوست‌، تحت تعقیب قرار گرفت و چندین سال آوارگی در ایران را در پی آن تجربه کرد.

این سلوک معنوی فدایی‌، البته او را همواره از امتیازهای مادی‌ای که در این سالها نصیب بسیاریها شد، محروم داشته است‌. چنین است که شاعر ما، سالهاست که بر اورنگ سلطنت فقر تکیه زده است‌.

5. خصیصة دیگر استاد فدایی‌، شاعرپروری اوست‌. او از نخستین بانیان و فعالان حلقات ادبی هرات در عصر حاضر بوده و حدود نیم قرن‌، در این مجامع و محافل حضوری جدی داشته‌است‌. حاصل این فعالیت هم پرورش یک نسل از شاعران جوان آن روزگار بوده است که بعضی از آنان همچون ظاهر رستمی و نظام‌الدین شکوهی اکنون از شاعران شاخص هرات به شمار می‌آیند.

باری‌، استغنا، مناعت طبع‌، تواضع و فروتنی‌، خلق خوش و قوّت طبع‌، فقط بخشی از خصایلی است که استاد فدایی بدان آراسته‌است‌. او از معدود شاعران ماست که در سن قریب به هشتاد سالگی‌، با همان قوّت طبع جوانی شعر می‌گوید و حافظه‌اش سرشار از شعرها و خاطراتی ماندگار است‌.

خداوند سایة این ناژوی استوار و همواره سرسبز شعر هرات را همواره بر سر این شهر حفظ کند.