محمدكاظم كاظمي

در یادداشتهای شماره «چهل‌» تا «چهل و دو» شیوهء نگارش کسرهء اضافه و «ی‌» نکره و وحدت را برای کلماتی که به «ه‌» غیرملفوظ ختم می‌شوند، گفتیم‌. به نظرم می‌آید که بد نیست همین قضیه را برای کلماتی که با «ی‌» ختم می‌شوند هم بگوییم‌. البته شرح و بسط قضیه‌، همان است که در یادداشتهای پیش گفته شد و من فقط به نتایجش اشاره می‌کنم‌.

کسرهء اضافه در کلماتی که با مصوت بلند «ای‌» ختم می‌شوند، در نگارش نمی‌آید و اگر هم بیاید، به صورت کسره است‌.

مثلاً باید نوشت‌

ماهی سیاه کوچولو

کشتی اسنارک‌

بندی درهء تنگ‌

طوطی سخنگو

و نباید نوشت‌

ماهیی سیاه کوچولو

کشتیی اسنارک‌

بندیی درهء تنگ‌

طوطیی سخنگو

اما وقتی کسرهء اضافه در کار نباشد و «ی‌» وحدت و نکره باشد، چه می‌شود؟ اینجا قدری اختلاف نظر است‌. به هر حال‌، این شکلها رایج بوده است‌.

طوطی‌ای / طوطی‌یی / طوطی‌ئی / طوطیی / طوطئی‌

در «دستور خط فارسی‌» فرهنگستان زبان و ادب فارسی مصوّب 1382 و «راهنمای آماده‌ساختن کتاب‌» دکتر میرشمس‌الدین ادیب سلطانی (1381)، شکل «طوطی‌ای‌» توصیه شده است‌. در «شیوه‌نامهء نگارش‌» تألیف محمدرضا محمدی‌فر (1381) و «راهنمای نگارش و ویرایش‌» یاحقی ـ ناصح (1368) و «شیوهء املای فارسی‌» مرکز نشر دانشگاهی (1370)، شکل «طوطیی‌» پیشنهاد شده است‌. البته دکتر ادیب سلطانی‌، از لحاظ نظری شکل «طوطی‌یی‌» را درست‌تر می‌داند، ولی در عمل‌، بنا بر اشتهار شکل «طوطی‌ای‌»، آن را برمی‌گزیند.

یادآوری. گاهی کلمات مختوم به «ی‌» نه با مصوت بلند «ای‌»، بلکه با صامت «ی‌» ختم می‌شوند، یعنی این «ی‌» همانند حروف دیگر در تلفظ می‌آید. مثلاً در کلماتی همچون «می‌» (شراب‌)، «نی‌» (ساز)، «کی‌» (مخفف کیکاووس‌)، دی (ماه دهم خورشیدی‌)، کرزی (حامد کرزی‌)، پیاپی‌، لندی (شعر محلی پشتو) و امثال اینها، «ی‌» شکل صامت را دارد. اینجا دیگر برای کسرهء اضافه همانند دیگر کلمات عمل می‌کنیم‌، یعنی می‌نویسیم‌

می ارغوانی‌

نی چوپانی‌

ماه دی پارسال‌

و امثال اینها

اما وقتی این کلمات با «ی‌» نکره یا وحدت ختم شوند، باز دو شکل «می‌ای‌» و «میی‌» رایج است‌، به این شرح

فرهنگستان‌: «می‌ای‌». مرکز نشر دانشگاهی‌: «میی‌». (دیگر منابع در این مورد خاموش‌اند یا من در آنها در این مورد چیزی نیافتم‌.)