محمدكاظم كاظمي

است / هست‌

از سوی دیگر، «هست‌» بر «وجود» چیزی دلالت می‌کند و «است‌» بر «چگونگی‌» آن‌. وقتی می‌گوییم «آب هست‌.» یعنی اینجا آب وجود دارد. اما وقتی می‌گوییم «آب سرد است‌.» دیگر بحث از وجود آب نیست‌، از چگونگی آن است‌.
اما این قضیه گاهی کمی پیچیده می‌شود، وقتی که از عبارت‌، هم وجود چیزی را بتوان استنباط کرد و هم چگونگی آن را. به‌راستی کدام‌یک از این دو عبارت درست است‌؟ «آب در کوزه هست‌.» یا «آب در کوزه است‌.»
به واقع هر دو عبارت درست است‌، ولی هر یک در جای خود و معنای خود. در جملة «آب در کوزه هست‌.» هدف این است که وجود آب را روشن کنیم‌. گویا کسی صرف بودن یا نبودن آن را از ما پرسیده است و ما به این پرسش پاسخ می‌دهیم که «در کوزه‌، آب هست‌؟» یعنی «آب وجود دارد؟»
اما وقتی می‌گوییم «آب در کوزه است‌.» به واقع موقعیت آب را روشن می‌کنیم و به این پرسش پاسخ می‌دهیم که «آب در کجاست‌؟» گویا پرسشگر خود می‌داند که آبی در کار هست‌. می‌خواهد بداند آن آب در کجاست‌. پس وجود و عدم در کار نیست‌، بلکه چگونگی یا موقعیت مهم است‌. اینجاست که «است‌» به کار می‌آید.

در گویش و حتی نگارش بعضی مردم‌، گاه چنین عبارتی می‌بینیم «من در خانه استم‌.» به راستی این درست است یا نه‌؟ اینجا باید توضیح دهیم که اگر تکیة اصلی بر «بودن‌» باشد، باید گفت «من در خانه هستم‌.» یعنی «خاطرجمع باش که من در خانه حضور دارم‌.» اما اگر تکیة اصلی بر «خانه‌» باشد، یعنی صرفاً بخواهیم موقعیت خود را بیان کنیم‌، باید گفت «من در خانه‌ام‌.» یعنی مثلاً «در مغازه یا خیابان نیستم‌.»
اما این شکل دوم را در بعضی از مناطق‌، به صورت «خانه‌ام‌.» نمی‌گویند، بلکه به صورت «خانه‌استم‌.» بیان می‌کنند، چون شکل اول‌، در گویش محلی آنها قابل بیان نیست‌. به طور کلی در گویش کابل و اطراف آن‌، و نیز در گویش مناطق مرکزی و شمال افغانستان‌، «است‌» همانند یک فعل‌، برای همه ضمایر صرف می‌شود و مثلاً می‌گویند «خوب‌است‌، خوب استند، خوب استی‌، خوب استید، خوب استم‌، خوب استیم‌» در حالی که در مناطق غربی افغانستان گفته می‌شود (به شکل محاوره‌ای‌) «خوب است‌، خوب‌اند، خوبی‌، خوبید، خوبم‌، خوبیم‌.» در مناطق مختلف ایران نیز همین گونه است و «استم‌» و «استیم‌» و امثال اینها را نداریم‌.
چون در گویش کابل و اطراف آن‌، «استم‌» و «هستم‌» هردو رایج است‌، میان اینها گاه اشتباه نیز رخ می‌دهد و طرف در حالی که می‌خواهد حضور در خانه را برساند، می‌گوید «من در خانه استم‌.» یعنی «من در خانه هستم‌.» و این درست نیست‌. در مناطق غربی افغانستان به جای این‌، می‌گویند «خونه‌یم‌» و در ایران می‌گویند «خونه‌م‌» و به همین لحاظ، این اشتباه در آن‌جاها بسیار رخ نمی‌دهد.

خوب‌، بالاخره «زردی تخم مرغ سفید است‌؟» یا «هست‌؟» با آنچه تا کنون گفته شد، روشن می‌شود که سخن از وجود داشتن زردی نیست‌، بلکه سخن از چگونگی آن است‌، پس حال با آرامش خاطر می‌توانیم بگوییم «زردی تخم مرغ سفید است‌.» نه‌، ببخشید، «زردی تخم مرغ‌، زرد است‌.»

این یادداشت‌، به خاطر ریزه‌کاری و اهمیت خویش‌، قدری مفصّل شد. با این هم‌، بد نیست که برای روشن‌تر شدن قضیه‌، مثالی از متون ادب نیز بیاوریم‌. من دو غزل کامل از بیدل را نقل می‌کنم با ردیفهای «هست‌» و «است‌» تا تفاوت این‌دو، بیشتر روشن شود.

بی‌تو ام جای نگه جنبش مژگانی هست‌
یعنی از سازِ طرب‌، دود چراغانی هست‌

کشتة ناز تو ام‌، بسمل‌ِ انداز تو ام‌
گر همه خاک شوم‌، خاک مرا جانی هست‌

عجزِ پرواز ز سعی طلبم مانع نیست‌
بال اگر سوخت نفس‌، شوق‌ِ پرافشانی هست‌

زندگی بی المی نیست بهار طربش‌
زخم تا خنده‌فروش است‌، نمکدانی هست‌

تا به کی زیر فلک داغ طفیلی بودن‌؟
نبری رنج در آن خانه که مهمانی هست‌

محوگشتن‌، دو جهان آینه در بر دارد
جلوه کم نیست اگر دیدة حیرانی هست‌

غنچة این چمنی‌، کلفت دلتنگی چند؟
ای چمن محو گلت‌، سیر گریبانی هست‌

به تظلّم نتوان دادِ فلک داد، اما
گر لب از ناله ببندی‌، به خود احسانی هست‌

نخل پرواز شکوفه است امید ثمرش‌
نعمت‌، آماده‌کن‌ِ ریزش دندانی هست‌

عذر بیدردی ما، خجلت ما خواهد خواست‌
اشک اگر نیست‌، عرق هم نم مژگانی هست‌

جرأتی کو که به رویت مژه‌ای باز کنم‌
چشم‌ِ قربانی و نظّارة پنهانی هست‌

زین چمن خون‌ِ شهید که قیامت انگیخت‌
که به هر گل اثر دستی و دامانی هست‌

نشوی منکر سامان جنونم‌، بیدل‌
که اگر هیچ ندارم‌، دل ویرانی هست‌

دل به یاد پرتو حسنت سراپا آتش است‌
از حضور آفتاب‌، آیینة ما آتش است‌

پیکر ما همچو شمع از گریة شادی گداخت‌
اشک هر جا بنگری آب است‌، اینجا آتش است‌

تا نفس باقی است‌، عمر از پیچ و تاب آسوده نیست‌
می‌تپد بر خویشتن تا خار و خس با آتش است‌

گرمی هنگامة آفاق موقوف تب است‌
روز اگر خورشید باشد، شمع شبها آتش است‌

عشق می‌آید برون گر واشکافی سینه‌ام‌
چون طلسم سنگ‌، نام این معمّا آتش است‌

بی‌ادب از سوز اشک عاجزان نتوان گذشت‌
آبله در پا اگر بشکست‌، صحرا آتش است‌

شمع تصویریم‌، از سوز و گداز ما مپرس‌
پرتوی از رنگ تا باقی است‌، با ما آتش است‌

غرق وحدت باش اگر آسوده خواهی زیستن‌
ماهیان را هرچه باشد، غیر دریا، آتش است‌

جز به گمنامی سراغ امن نتوان یافتن‌
ورنه از پرواز ما تا بال عنقا آتش است‌

نیست بیدل‌، بیقراریهای آهم بی‌سبب‌
کز دل گرمم‌، نفس را در ته پا آتش است‌