محمدكاظم كاظمي

طریق‌

شناخت معنی دقیق کلمات‌، از ضروریات نگارش است‌. ما گاه کلمات را در معانی مجازی به کار می‌بریم و آنها به‌قدری در آن معانی رایج می‌شوند که معنی اصلی‌شان از یاد می‌رود. یکی از این کلمات‌، «طریق‌» است‌.

«طریق‌» کلمه‌ای عربی است به معنی راه‌. کم‌کم این کلمه در معنی مجازی «روش‌» و «شیوه‌» نیز به کار رفته است‌، چنان که مثلاً می‌گوییم «باید این کار را از طریق قانون پیش برد.» یعنی «باید این کار را از راه قانون پیش برد.» پس هر گاه کلمة طریق را به کار می‌بریم‌، باید چنین فرض کنیم که این کلمه دقیقاً در معنی «راه‌» نشسته است و آن را در جایی به کار بریم که به راستی «راه‌» نیز معنی می‌دهد.

بنابراین‌، وقتی نویسنده‌ای می‌نگارد: «پیامهای خود را از طریق شفاهی به همدیگر می‌رساندند.» به واقع گفته است «پیامهای خود را از راه شفاهی به همدیگر می‌رساندند.» و این عبارت گویا نیست‌، چون کلمة «شفاهی‌» را نمی‌توان «راه‌» تصور کرد. به واقع به‌جایش باید گفت «پیامهای خود را از طریق گوش به همدیگر می‌رساندند.» یا «پیامهای خود را به صورت شفاهی به همدیگر می‌رساندند.»

در عبارت زیر، نادرستی کلمة «طریق‌» آشکارتر است‌: «طریق باطل کردن تمبرهای پُستی در زمانهای مختلف به روشهای متفاوتی انجام می‌شده است‌.»

ظاهر عبارت چنین می‌رساند که «طریق‌... انجام می‌شده است‌» یا «راه‌... انجام می‌شده است‌» و اینها درست نیست‌. به واقع این عبارت هیچ نیازی به «طریق‌» نداشت‌، چون همان «روشها» معنی آن را می‌رساند، به این صورت‌: «باطل کردن تمبرهای پُستی در زمانهای مختلف به روشهای متفاوتی انجام می‌شده است‌.»

عبارت بالا را به این صورت‌، می‌توان شیواتر نیز ساخت‌: «تمبرهای پُستی در زمانهای مختلف به روشهای متفاوتی باطل می‌شده است‌.» ما چرا به جای عبارت نازیبای «باطل‌کردن‌... انجام می‌شده‌است‌»، نگوییم «باطل می‌شده است‌؟»

با این معنی که برای «طریق‌» گفته‌شد، معلوم می‌شود که این عبارت هم عیب دارد: «از سوی دیگر شهروندان و قاطبه مردم نیز حق دارند که مطالبات خود را به طریق قانونی و با شیوة مسالمت‌آمیز به گوش دولت برسانند.» چون وقتی به جای «طریق‌»، «راه‌» بگذاریم‌، می‌شود «مطالبات خود را به راه قانونی‌...» و این درست نیست‌. درست این است که گفته شود «مطالبات خود را از راه قانونی‌...» یا «مطالبات خود را از طریق قانونی‌.» یعنی به جای «به‌» در اینجا «از» باید گفت‌.

یادداشت: شماره‌بندی ما در سلسله «نگارش» از سی و پنج به بعد دوباره از بیست و نه شروع شده است. به واقع مطالب تکرار نشده است. فقط ناهماهنگی‌ای در شماره‌ها وجود دارد و از این پس شماره‌بندی مرتب خواهد شد.