محمدكاظم كاظمي

سوگمندانه‌

بعضی کلمات بناگاه و به‌سرعت در معنایی نادرست و یا در مقامی نادرست رایج می‌شوند. «سوگمندانه‌» از واژگانی است که نویسندگان ما (نویسندگان افغانستان‌) در این سالها بسیار به‌کارش می‌برند و البته غالباً نیز نادرست‌.

«سوگمندانه‌» قید حالت است‌. یعنی نشان‌دهندة حالت سوگ در کسی است که قید برایش به کار رفته است‌. از سوی دیگر، این کلمه‌، بار عاطفی بسیاری دارد، یعنی باید اوج اندوه در کار باشد تا استفاده‌اش کنیم‌. نویسندگان ما از این ظرایف غافل هستند. گاه سوگمندانه را به موضوعی که درباره‌اش سخن می‌گویند نسبت می‌دهند. گویا خود آن موضوع «سوگمند» است‌. ببینید:

سوگمندانه شعرهای گنجانده شده در این مجموعه از نظر هویت‌مندی دچار مشکل‌اند.

عبارت چنین به نظر می‌رساند که این شعرها حالت سوگمندانه دارند، یا به عبارت دیگر در سوگ کسی نشسته‌اند. از این گذشته‌، هویت‌مندنبودن شعرهای یک دفتر شعر، نمی‌تواند کلمه‌ای با شدت عاطفی «سوگمندانه‌» را ایجاب کند. می‌توان گفت «متأسفانه‌».

گویا دوستان ما برای فاخرترشدن کلام این «سوگمندانه‌» را که مخصوص بیانهای بسیار تکان‌دهنده است‌، برای هر موضوع دیگر به کار می‌برند و البته غالباً هم آن را به اشیأ نسبت می‌دهند. اگر هم در عبارت بالا مجبور به کاربرد قید «سوگمندانه‌» باشیم‌، باید آن را به حالت خویش نسبت دهیم‌، یعنی بگوییم «سوگمندانه باید گفت که شعرهای گنجانده شده‌...» و به این ترتیب‌، سوگمندانه به ما بر می‌گردد و درست است‌.

این هم یک مثال دیگر

سوگمندانه نویسنده در بعضی از موارد اسیر عواطف شخصی شده است و بی‌طرفی را که می‌توانست ارزش علمی کتاب را ارتقا ببخشد به فراموشی سپرده است‌.

عبارت چنین به نظر می‌رساند که گویا آن نویسنده در حال سوگمندی اسیر عواطف شخصی شده است‌. وقتی عبارت را ساده کنیم و فاعل را به اول جمله بیاوریم‌، عیب کار بهتر آشکار می‌شود:

نویسنده سوگمندانه در بعضی از موارد اسیر عواطف شخصی شده است و بی‌طرفی را که می‌توانست ارزش علمی کتاب را ارتقا ببخشد به فراموشی سپرده است‌.

البته دوستانی هم هستند که این قید را درست به کار می‌برند. در این عبارت، قید سوگمندانه‌از نظر دستوری درست به کار رفته است. (تنها می‌ماند وجه عاطفی آن که می‌تواند قابل توجیه باشد.)

سوگمندانه باید گفت که آن‌قدر اغلاط و اشتباهات در این نمایه راه یافته که ارزش کار ایشان را به کلی زیر سؤال می‌برد.

این درست است چون سوگمندانه حالتی است برای گفتن و به گوینده بر می‌گردد نه به نمایه.