محمدكاظم كاظمي

(چشمدیدهای هرات)

اگر کاغذپاره‌هایی را که به اسم نشریه در سراسر کشور منتشر می‌شود ملاک فرهنگ بدانیم، البته هرات وضعیت فرهنگی درخشانی ندارد. ولی من فردای فرهنگ را در دانشگاه و آموزش و پرورش می‌بینم. در اینجاها عطش مردم برای آموختن بسیار زیاد است. هر کس می‌توانسته وارد دانشگاه شده است. آن که نتوانسته، مکتب می‌خواند. اگر سنش برای درس روزانه اقتضا نمی‌کند، شبانه (شپی لیسه) می‌خواند. اگر او را راه نمی‌دهند مدرک تقلبی می‌سازد که تا فلان صنف در ایران درس خوانده‌ام. خلاصه به هر شکلی که هست، جوانان می‌خواهند درس بخوانند. حاکمیت هرات هم مانعی ایجاد نکرده و حتی تسهیلاتی برای دانشجویان فراهم آورده است. ساختمان کمیساری نظامی را تخلیه کرده و به دانشکدة طب داده‌اند. بعضی ساختمانهای اداری دیگر را هم به همین ترتیب به دانشجویان سپرده‌اند. از این که بگذریم، شوق یادگیری زبان انگلیسی و کامپیوتر هم در میان جوانان بسیار است. کتابهای درسی بیشترین فروش را دارند. دوست دارم سخن اقبال لاهوری را به عاریت بگیرم که
من در این خاک کهن گوهر جان می‌بینم
چشم هر ذره چو انجم نگران می‌بینم
دانه‌ای را که در آغوش زمین است هنوز
شاخ در شاخ و برومند و جوان می‌بینم.
این دانه‌ها، دانش‌آموزان ابتدایی هستند. اتفاقاً در جلسه‌ای شرکت کردم به مناسبت روز همبستگی کودکان افغانستان. این جلسه‌ای نبود که بزرگان کودکان را بنشانند و برایشان سخنرانی کنند. حتی اجرای برنامه هم به خود بچه‌ها داده شده بود. آنها می‌آمدند شعر و داستان و مقاله و سرود می‌خواندند و گویا این نخستین بار بود که به این نسل اجازة رفتن پشت تریبون داده می‌شد. برگزارکنندة مراسم یونیسف و انجمن ادبی هرات بودند. آقای نظری آریانا داستان‌نویس مشهور کشور را هم همان‌جا دیدم که از دست‌اندرکاران یونیسف است.
خلاصه اگر در هرات در پی ظواهر فرهنگ مثل نشریات و محافل فرهنگی باشیم، قدری مأیوس می‌شویم، اما اگر قدری ریشه‌ای تر بنگریم، می‌بینیم که پایه‌های فرهنگ در مدارس و دانشگاهها نهاده می‌شوند. محرک اصلی آن هم خود مردم هستند.
اما مراکز رسمی متولی هنر و ادبیات و فرهنگ، چندان رمقی ندارند و بیشتر هویت اداری یافته‌اند. رسانه‌ها ضعیفند و غالباً فرمایشی. فرهنگیان هم پراکنده شده‌اند و هر یک مشغول به کاری در مؤسسه‌ای یا اداره‌ای یا دکان و بازاری. احمدضیاء رفعت و احمدسعید حقیقی در کابل هستند. محمدالله افضلی نمایندة وزارت خارجه شده است. سید ضیاءالحق سخا مستوفی هرات شده است. نظری آریانا در یونیسف است. استاد فدایی در مدرسة صادقیه است. محمدآصف رحمانی دکان دارد. نظام‌الدین شکوهی هم‌چنان. خلاصه هر که از گوشه‌ای فرا رفته‌است. به تازگی جمعی از شاعران، انجمن ادبی غیررسمی قدیم خود را با عنوان انجمن ادبی ناظم هروی فعال کرده‌اند. البته انجمن ادبی هرات هم فعال است، ولی تحرکی حتی در حد دوران طالبان هم ندارد.