محمدكاظم كاظمي

فاصلة جامد

شاید بتوان گفت رعایت درست فاصله‌ها، مهم‌ترین کار برای یک تایپ درست رایانه‌ای است‌. پیش از این‌، نکاتی را در این مورد گفته‌ایم و اکنون ادامه می‌دهیم‌.

وعده داده بودم که دربارة «فاصلة جامد» چیزی بنویسم‌. ما گفته‌ایم که هرگاه میان دو کلمه فاصله باشد، ممکن است آنها در آخر سطر از هم جدا شوند، یعنی یکی در آخر سطر بالا بماند و دیگری در اول سطر پایین‌. اگر نخواهیم این اتفاق بیفتد، و بخواهیم دو کلمه در هر حال در یک سطر باشند، آنها را با نیم‌فاصله تایپ می‌کنیم‌، یعنی در زرنگار حرف آخر کلمة اول را با شیفت می‌گیریم و کلمة دوم را بدون فاصله تایپ می‌کنیم و در محیط ویندوز (ورد و دیگر نرم‌افزارهای هم‌خانواده با آن‌) فاصلة میان دو کلمه را با شیفت می‌گیریم و آن را نیم‌فاصله می‌نامیم‌. در آن صورت دو کلمه بسیار نزدیک به هم تایپ می‌شوند و همواره هر دو در یک سطر خواهند بود.

ولی ممکن است نزدیک بودن بسیار این دو کلمه‌، مطلوب ما نباشد و بخواهیم آنها با حفظ فاصله‌شان در یک سطر تایپ شوند. اینجا چه می‌کنیم‌؟ در زرنگار برای این موارد «فاصلة جامد» پیش‌بینی شده است‌، یعنی کاراکتری که در محیط تایپ به صورت خطی افقی با دو پیکان در دو سر دیده می‌شود و در چاپ نمی‌آید و حکم فاصله را دارد. این فاصلة جامد، مانع جداشدن دو کلمه از هم در آخر سطر می‌شود. (برای تایپ آن در صفحه‌کلید پیش‌گزیدة زرنگار، باید عدد 2 را با کلید کنترل فشار دهیم‌.)

در ورد و نرم‌افزارهای مشابه آن‌، تا جایی که من خبر دارم‌، ما فاصلة جامد نداریم و چنان که دوستان یادآور شدند، در ویندوز اکس‌پی حتی نیم‌فاصله هم نمی‌توان گذاشت مگر با تدابیری‌. به‌هرحال در زرنگار نه تنها این‌، که بسیار ظرایف دیگر تایپ فارسی هم پیش‌بینی شده است و بیجا نیست که ناشران حرفه‌ای و مؤسسات معتبر تایپ و صفحه‌آرایی کتاب‌، با زرنگار کار می‌کنند.

این فاصلة جامد در کجاها بیشتر کاربرد دارد؟ آن‌جاهایی که به طور طبیعی کلمات مستقل هستند و نباید بدون فاصله یا با نیم‌فاصله تایپ شوند، ولی ما دوست داریم اینها در عین استقلال و حفظ فاصله‌، در یک سطر باشند، مثل «سید» در ابتدای نامها. این «سید» به‌طور طبیعی باید با نام بعد از خود فاصله داشته‌باشد تا جزئی از نام تلقی نشود، ولی ممکن است همین کار، در آخر سطر آن را از نام جدا کند. اینجا ما میان «سید» و نام طرف‌، فاصلة جامد تایپ می‌کنیم‌. همین گونه است «خان‌» در آخر نامها که باز مستقل است‌، ولی بهتر است با خود نام در یک سطر باشد و اینجا نیز بعد از کلمه و قبل از «خان‌» فاصلة جامد می‌گذاریم‌.

بعضی عبارتها هم هستند که عملاً یک ترکیب به شمار نمی‌آیند، ولی بهتر است در یک سطر باشند، مثل «داد و ستد». اگر این عبارت را نزدیک به هم تایپ کنیم‌، «دادوستد» می‌شود که خوش‌خوان نیست‌. اگر با فاصله تایپ کنیم‌، ممکن است مثلاً «داد» در سطر بالا بماند و «و ستد» به پایین برود که این هم خوب نیست‌. اینجا فاصلة جامد کارساز است که هم فاصله ایجاد می‌کند و هم مانع شکسته‌شدن ترکیب می‌شود.

من برای عباراتی از این دست‌، فاصلة جامد را پیشنهاد می‌کنم (البته برای هر مورد، نظایر آن را نیز می‌توان در نظر داشت‌):

بنا بر این‌

پیچ و خم‌

نادر خان‌

سید اسماعیل‌

میر غلام‌محمد

دور شدن‌

قرار گرفت‌

پیدا شد

قابل فهم‌

قابل توجه‌

مورد نظر

دقت نظر

خدا حافظ

درة صوف‌

(در مورد درة صوف باید یادآوری شود که «دره‌» در واقع جزئی از نام این منطقه است و همواره در کنار «صوف‌» ذکر می‌شود. بنابراین‌، خوب نیست که این دو بخش از هم جدا شوند. این فرق دارد با «درة پنجشیر» که در این یکی‌، دره جزء نام نیست و صرفاً یادآور نوع منطقه می‌شود. پس «درة صوف‌» باید با فاصلة جامد یا نیم‌فاصله تایپ شود و «درة پنجشیر» می‌تواند با فاصلة معمولی هم باشد.)

شاید تعجب کنید از این‌همه دقت نظر، ولی من به همین روش کار می‌کنم و از نتیجة کارم نیز راضی هستم‌. سخت است‌؟ مهم نیست‌. بالاخره هر فنّی سختی خودش را دارد. ویراستاری هم یک فن است و من می‌کوشم در این کار دقیق باشم‌. اگر هم در مواردی کارم را خلاف این اصول و قوانین می‌بینید، بر اصول خرده نگیرید و بر من خرده بگیرید. شما اصول را به کار بندید و اشتباهاتم را یادآور شوید.

تا یادداشت بعدی خدا حافظ.