محمدكاظم كاظمي

در يكي دو يادداشت پيش‌، از لزوم رابطه ميان اجزاي جمله‌، از جوانب مختلف سخن گفتيم‌. بحث امروز ما نيز تا حدي پيوسته به گذشته است‌، يعني ضرورت هماهنگي ميان فاعل و فعل‌، از نظر جمع و مفرد بودن‌، و اين چيزي است كه بسياري از نويسندگان ما به دلايل مختلف از آن غافل مي‌مانند. من در ويرايشهايم بسيار با اين پديده روبه‌رو هستم و اينك فقط چند نمونه مي‌آورم با توضيحاتي در صورت لزوم‌. (فعلهاي ناهماهنگ را در گيومه مي‌گذارم‌.)

1.

از سوي ديگر «شهروندان‌» و «قاطبه مردم‌» نيز حق دارند كه مطالبات خود را به طريق قانوني و با شيوة مسالمت‌آميز به گوش دولت «برساند» و توجه دولت را به معضلات موجود در جامعة معطوف «كند».

2.

«فراخناي‌» حوزة كار و پژوهشهاي سايمن كريچلي در برگيرندة فلسفة مدرن اروپا، پديدارشناسي‌، فلسفه و ادبيات‌، روانكاوي‌، علم اخلاق و سياست‌، هايدگر، فرويد، دريدا، لويناس و لاكان «اند».

كلمة كليدي و مسنداليه جمله‌، «فراخنا» است‌. يعني جمله چنين پيكره‌اي دارد: «فراخناي ... دربرگيرندة ... اند.» و چون «فراخنا» مفرد است‌، فعل اسنادي آن نبايد جمع باشد. پس بايد چنين نوشت‌:

«فراخناي‌» حوزة كار و پژوهشهاي سايمن كريچلي در برگيرندة فلسفة مدرن اروپا، پديدارشناسي‌، فلسفه و ادبيات‌، روانكاوي‌، علم اخلاق و سياست‌، هايدگر، فرويد، دريدا، لويناس و لاكان «است‌».

حالا چرا دوست نويسندة ما «اند» به كار برده‌بود؟ شايد چون از چند چيز مختلف اسم برده بود مثل فلسفه و ادبيات و روانكاوي و... گمان كرده‌بود كه فعل اسنادي را هم بايد جمع ببندد.

در عبارت زير، نيز گويا چنين اتفاقي افتاده است‌، يعني نويسنده براي «روشنفكر» فعل «تماشا كرده‌اند» آورده است‌:

«روشنفكر» افغاني به دليل تأثيرپذيري از محيط و تعامل و تغافل حاكم بر ذهن اجتماعي‌، مفهوم رسالت ملي را نوعاً در آيينه منافع و علايق قومي‌، سمتي محيطي‌، جناحي و ايدئولوژيكي تماشا «كرده‌اند».

«تعداد» نيروهاي دولتي كه براي سركوب شورشيان فرستاده شدند، به 35 هزار نفر «مي‌رسيدند».

در عبارت بالا، همين جمع و مفرد به شكل مخفي‌تري رخ داده است‌. چون نويسنده از «نيروها» اسم برده‌، گمان كرده است كه بايد «مي‌رسيد» را هم جمع ببندد، و از اين غفلت كرده كه «مي‌رسيد» به كلمة «تعداد» برمي‌گردد و بنابراين‌، بايد مفرد باشد. وقتي جمله را چنين خلاصه كنيم‌، عيب آن آشكار مي‌شود «تعداد ... به 35 هزار نفر مي‌رسيدند». پس بايد چنين نوشت‌:

«تعداد» نيروهاي دولتي كه براي سركوب شورشيان فرستاده شدند، به 35 هزار نفر «مي‌رسيد».

البته اگر كلمة «تعداد» در كار نباشد و «نيروها» فاعل باشند، فعل بايد جمع بسته شود، مثلاً چنين‌:

«نيروهاي‌» دولتي كه براي سركوب شورشيان فرستاده شدند، 35 هزار نفر «بودند».

تا اينجا، ما از اين عبارت‌، رفع مشكل كرديم‌. حالا اگر بخواهيم آن را زيباتر و شيواتر بنويسيم چه مي‌كنيم‌؟ من اين را ترجيح مي‌دهم‌.

35 هزار نفر نيروي دولتي براي سركوب شورشيان فرستاده شدند.

حسن اين عبارت اين است كه قسمت كليدي «35 هزار نفر» به ابتداي جمله آمده است و بيش از شكل سابق توجه خواننده را به خود منعطف مي‌كند.

و اين هم موردي بسيار مشابه بالا:

دشمنانم كه شمارشان چندان كم نيستند اگر از اين راز هولناك با خبر گردند چه خواهند گفت‌؟

در اينجا نيز، «كم‌بودن‌» به «شمار» بر مي‌گردد، پس بايد مفرد باشد. در واقع ما دو جمله داريم‌. در يكي فاعل «دشمنان‌» است و فعل آن «باخبرگردند» و اين درست است‌. جملة ديگر، يك جملة معترضه است «شمارشان چندان كم نيستند» و اينجا، فعل و فاعل مطابقت ندارند. اگر اين جمله معترضه را در ميان خطهاي تيره قرار دهيم‌، عيب كار آشكار مي‌شود:

دشمنانم ـ كه شمارشان چندان كم نيستند ـ اگر از اين راز هولناك با خبر گردند چه خواهند گفت‌؟