محمدکاظم کاظمی


+ اجمالی از مباحث کتاب کلید در باز

دوستانی درباره‌ی محتوا و شیوه‌ی طرح مباحث کتاب «کلید در باز» پرسیده‌اند. این کتاب در واقع دو قسمت دارد. قسمت اول با عنوان «کلید در باز» حدود 150 صفحه است و کلاً درباره‌ی عوامل و وجوه ابهام شعر بیدل است. در این قسمت عوامل مختلف ابهام مثل اندیشه و عرفان بیدل، نازک‌خیالی، عوامل زبانی و نادرستی نسخه‌های دیوان بیدل طرح شده است. باز بعضی از این عوامل، خود چندین شاخه دارد. مثلاً خود عوامل زبانی ابهام به چهار دسته تقسیم می‌شود:

1. فرهنگ زبانی بیدل‌

2. عبارتهای کنایی و افعال خاص‌

3. هنرمندیهای زبانی‌

4. نارسایی‌های زبانی

و باز بعضی از این عنوان‌ها، چند عنوان فرعی دارد. مثلاً در قسمت هنرمندی‌های زبانی، این عوامل مطرح شده است: ترکیب‌سازی‌، ترکیبهای خاص بیدل‌، عبارتهای جانشین کلمه‌، عینیت‌بخشی با ترکیب اضافی‌، جداساختن بخشهای فعل‌، بعضی ساختارهای خاص‌، حذف‌، تکرار، ایهام و تناسب‌.

اینک برای نمونه، بخش‌های «تکرار» و «ایهام» از هنرمندی‌های زبانی را از کتاب نقل می‌کنم. در بقیه بخش‌های این قسمت از کتاب، چه در عوامل زبانی ابهام و چه در عواملی که به تخیل و دیگر امور وابسته است نیز شکل طرح بحث به همین‌گونه است.

 


.........................

حذف‌

حذف و تکرار، هم نقش هنری دارد و هم عامل ابهام است‌، به‌ویژه حذف‌های بیدل که وقوف بر آنها به زمینه‌ی قبلی و یا انس چندین‌ساله با شعر او نیاز دارد. یکی از انواع حذف که من در شعر دیگران کمتر دیده‌ام‌، حذف بخشی از فعل کمکی است‌، یعنی مثلاً آوردن «تدبیری‌» به جای «تدبیری بکن‌» و «تلاشی‌» به جای «تلاشی کنید».

فریبم می‌دهد آسودگی‌، ای شوق‌، تدبیری‌

به رنگ غنچه خوابی دیده‌ام‌، ای صبح‌، تعبیری (ص 1177)

رفیقان‌، تلاشی که آنجا رسیم‌

در این دشت‌، دل‌ْنام ویرانه‌ای است (ص 349)

و اینها وقتی مشکل‌ساز می‌شود که امکان هر دو نوع قرائت جمله میسر باشد، هم به صورت فعل محذوف و هم به صورت اسنادی‌، چنان که در این بیت به درستی دانسته نمی‌شود که «طاووسی‌ِ نازی بکن‌» منظور است یا «تو طاووسی‌ِ ناز هستی‌».

حریف مشرب قمری نه‌ای‌، طاووسی نازی‌

کف خاکستری‌، یا شوخی پرواز گلبازی (ص 1154)

یا در این بیت‌، می‌توان «پروازی‌» و «برون‌تازی‌» را به صورت فوق خواند و می‌توان با یای مصدری تصوّر کرد.1

رهروان‌! تمهید پروازی که می‌آید اجل‌

دودها! از خود برون‌تازی که آتش در قفاست (ص 174)

و در این بیت‌، ممکن است «شکستی‌» به خطا فعل ماضی دوم‌شخص دانسته شود در حالی که منظور این است که «شکستی بده‌»:

الهی‌، پاره‌ای تمکین رم وحشی نگاهان را

به قدر آرزوی ما شکستی کج‌کلاهان را (ص 12)

این هم چند مثال دیگر، تا گستردگی کاربرد این هنرمندی دانسته شود. من فعلهای مورد نظر را در گیومه نهاده‌ام‌.

پُر است این دشت از سامان نخچیر تمنّایت‌

«جنون‌تازی‌» که صید لاغر ما هم به کار آید (ص 653)

دلدار تا تو رفته‌ای از خود، رسیده است‌

بیدل‌، «گذشتنی‌»، که همین شاهراه اوست (ص 312)

دماغ گلشنت گر نیست‌، «سیر نرگسستانی‌»

ز گل قطع نظر، بیمار چندی را عیادت کن (ص 1070)

O

شکل پنهان‌تر حذف‌، آنجاست که باید از روی ساختار ناقص عبارت‌، آن قسمت محذوف را حدس بزنیم‌. البته وفور این نوع حذف در شعر بیدل خود یاریگر ماست‌، به شرط آن که با این کلام انس داشته باشیم‌.

آخر از این زیانکده نومیدْرفتن است‌

خواهی رفیق قافله‌، خواهی جریده رو (ص 1088) 

و منظور این است که «سرنوشت ما، نومیدْرفتن است‌.»

بیدل‌، به مزرعی که امل آبیار اوست‌

بی‌برگ‌تر ز آبله‌ی پا دمیدن است

یعنی «بی‌برگ‌تر از آبله‌ی پا دمیدن چاره‌ی کار است‌.»

تا توانی گاه‌گاهی بی تکلّف زیستن‌

زین تعلّقها که داری‌، اندکی وارستن است (ص 265)

یعنی «زین تعلقها وارستن شایسته است‌.»

و بالاخره دشوارتر از همه وقتی است که هیچ قرینه‌ای در کار نیست‌، مگر معنای شعر، و این هم جایی است که معنی به کمک لفظ می‌آید.

مپسند که دل در تپش یأس بمیرد

قربان تو، قربان تو، قربان تو باشد (ص 481)

ما به قرینه‌ی لفظی مصراع اول‌، گمان می‌بریم که اینجا نیز «مگذار قربان تو باشد.» در کار است‌، ولی این با معنی بیت سازگار نیست‌. پس باید بناچار فرض کرد که مصراع دوم جمله‌ای مستقل است با یک «دوست دارم‌» یا «آرزو دارم‌» محذوف‌.

 ....................................

تکرار

تکرار یکی از هنرمندیهای رایج در شعر بیدل است‌، حتی در حد یک ویژگی سبکی در کنار حس‌آمیزی و متناقض‌نمایی و امثال اینها. بیدل در بسیار جایها کلمه را پیاپی و یا با فاصله تکرار می‌کند و غالباً نیز این تکرارها خوشایند است‌، مثل تکرار «قربان‌» در بیتی که پیشتر دیدیم یا تکرار سه «دست‌» در این بیت که یکی‌اش در قالب «دستگیری‌» است‌.

از دستگیری غیر، در خاک خفتن اولی است‌

همچون چنار یارب روید ز دست ما دست (ص 362)

و این هم چند مثال دیگر که در آنها تعمدی برای هنرنمایی حس می‌شود.

مزاج هرزه‌تازت آن‌قدر وحشی است‌، ای غافل‌

که از وحشت رمی گر خود همان وحشت کند رامت (ص 285)

کیم من تا بنازم بر خود از اندیشه‌ی نازت‌؟

به خود نازیدنت نازم‌، به خود نازیدنت نازم (ص 966)

چشم مستش عین ناز ابروی مشکین ناز محض‌

این چه طوفان است یارب‌، ناز بر بالای ناز (ص 729)

این تکرارهای ساده را البته نمی‌توان عامل ابهام شعر بیدل دانست‌، ولی او یک نوع خاص تکرار دارد که در آن‌، یک کلمه با دو معنای متفاوت و گاه بدون فاصله می‌آید. در این مواقع غالباً باید میان دو کلمه تفاوتی ظریف در معنی یا حوزه‌ی کاربرد آن قایل شد.

در این حدیقه به صد رنگ پر زدم بیدل‌

ز رنگ درنگذشتم که رنگ‌، بوی تو داشت (ص 236)

«رنگ‌» اول‌، به معنی «گونه‌» یا «رقم‌» است و «رنگ‌» دوم و سوم‌، همان «رنگ‌» معمول‌، البته با این ملاحظه که بیدل این کلمه را به معنی «ظاهر» یا «صورت‌» چیزی هم به کار می‌برد.

گدازِ سعی‌، دلیل است جست‌وجوی تو را

شکست‌ِ آینه‌، آیینه است روی تو را (ص 103)

اولی همان آینه‌ی واقعی است و دومی کنایه‌ای از نمایان‌شدن‌.

دور از آن در چند در هر دشت و در گرداندم‌؟

بخت برگردیده برگردد که برگرداندم (ص 918)

در اینجا «برگشتن‌» در «برگردیده‌» و «برگردد» معنی «وارونه شدن‌» دارد، ولی در «برگرداندم‌» معنی «بازگرداندن‌».

خودداری و پابوس خیالش‌، چه خیال است‌؟

می‌بایدم از دست‌ِ خود آنجا چو حنا رفت (ص 268)

«خیال‌» باری در معنی «تصویر ذهنی‌» و باری در معنی «آرزو» به کار رفته است‌.

بی‌اختیارِ حیرتم‌، از حیرتم مپرس‌

آیینه است آینه‌، آیینه‌ساز نیست (ص 292)

«حیرت‌» اول همان محو دیدار بودن است و «حیرت‌» دوم‌، شگفتی‌.

تشویش انتظار قیامت‌، قیامت است‌

ما را دماغ‌ِ این‌همه ابرام ناز نیست (ص 292)

اولی همان روز قیامت است و دومی کنایه از امری غیرقابل تحمل‌.

حسرت‌کش مرگ‌، مردم به پیری‌

بی‌آتشی سوخت در پنبه‌زارم (ص 868)

«مرگ‌» همان مرگ واقعی است و «مُردم‌» کنایه از اشتیاق شدید برای چیزی‌. (در مصراع دوم نیز «سوخت‌» این اشتیاق را می‌رساند.)

 ................................................

 این نمونه‌ای از بخش اول کتاب بود. در بخش دوم سیزده غزل بیدل به صورت بیت به بیت گره‌گشایی شده است. باز در فرصتی دیگر، یکی از آن شرح‌ها را به صورت نمونه درج خواهم کرد.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:۳٦ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۳٠ مهر ۱۳٩۳
کلمات کلیدی: بیدل و کتابهای کاظمی
comment مهربانی‌ها () لینک

+ چاپ دوم کتاب کلید در باز منتشر شد

کلید در باز

رهیافت‌هایی در شعر بیدل

محمدکاظم کاظمی

چاپ دوم، سوره مهر، 1393

352 صفحه، رقعی، 13900 تومان

معرفی کتاب

موضوع این کتاب، دشواری و پیچیدگی‌ شعر میرزا عبدالقادر بیدل و راه حل این دشواری‌هاست. در اینجا به یاری آشنایی و مطالعه بیست‌ساله‌ام در آثار این شاعر کوشیده‌ام که در حدّ توان، کلیدهایی برای گره‌گشایی از شعر دشواریاب او به دست دهم. تا جایی که من خبر دارم پیش از این ما کتابی نداشته‌ایم که به طور مستقل درباره‌ی ابهام و دشواری شعر بیدل نوشته شده باشد.
این کتاب با پیشنهاد جناب سید عبدالرضا موسوی طبری تألیف شد و با پیگیری ایشان، در سال 1386 در انتشارات سوره مهر به نشر رسید. فصل اول کتاب با عنوان «کلید در باز» بحثی مفصل درباره‌ی صور ابهام در شعر بیدل و راه حل این ابهام‌هاست. فصل دوم با عنوان «در خانه‌ی آیینه» شرح سیزده غزل از بیدل را در خود دارد. این شرح‌ها قبل از آن، به سفارش جناب مصطفی محدثی خراسانی برای مجله‌ی شعر نوشته شده و در آنجا چاپ شده بود.



بازتاب‌ها
محسن سعیدی شاعر و پژوهشگر گرانقدر افغانستان نقدی با عنوان «فربه‌تر از گزیده» بر این کتاب نوشت که در شماره‌ی 12 و 13 (بهار 1387) فصلنامه‌ی «خط سوم» چاپ شد.
دکتر سید مهدی طباطبایی بیدل‌پژوه توانمند، نقدی مفصل بر سه کتاب من درباره‌ی بیدل (کلید در باز، گزیده‌ی غزلیات بیدل و مرقع صدرنگ) نوشت. این نقد با عنوان «بررسی سه کتاب در حوزه‌ی بیدل‌پژوهی معاصر» در شماره‌ی 2 (مهر 1391) مجله‌ی «در اقلیم نقد» چاپ شد.

دکتر خلیل‌الله افضلی بیدل‌پژوه توانای کشور ما نقدی با عنوان «شاه‌کلیدی برای شعر بیدل» نوشت که در شماره 66 مجله‌ی شعر (تابستان 1388) چاپ شد.

از این‌ها گذشته محمدحسین انصاری‌نژاد دوست عزیز شاعرم قصیده‌ی زیبایی درباره‌ی این کتاب سرود که در کتاب «چشمه‌ی چنا»ی او منتشر شده است.

متأسفانه در این چاپ مقدور نشد که مواردی از نقدهای دوستان را که درست بود، در متن اعمال کنم. هم‌چنین میسر نشد که شعرهای بیدل را که در این کتاب نقل شده است، با نسخه‌های معتبرتر دیوان او که در سال‌های اخیر منتشر شد مقابله کنم، از جمله با دیوانی که به کوشش آقای طباطبایی و علی‌رضا قزوه منتشر شده است. این‌ها ماند برای چاپ‌های بعد، اگر عمری باشد و مجالی دست دهد. در اینجا فقط ناچارم به سپاسگزاری از این عزیزان بسنده کنم.

 

محل توزیع

 چاپ دوم «کلید در باز» قاعدتاً باید در نمایندگی‌های انتشارات سوره مهر در ایران موجود باشد. البته نماینده این انتشارات در مشهد، «کتاب آفتاب» است با این نشانی‌ها:

1. چهارراه شهدا، روبه‌روی شیرازی 14، پاساژ رحیم‌پور

2. خیابان دانشگاه، بازار کتاب گلستان، کافه کتاب آفتاب.
می‌کوشم که با همکاری نشر عرفان، زمینه توزیع این کتاب در داخل کشور هم فراهم شود. در آن صورت به اطلاع خواهم رساند.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱:۳۳ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢۱ مهر ۱۳٩۳
کلمات کلیدی: بیدل و کتابهای کاظمی

+ عاصی در ایران

در آستانه‌ی بیستمین سالگرد درگذشت شاعر گرانقدر عبدالقهار عاصی، می‌کوشم که روایتی مبتنی بر چشمدیدهای عینی یا شنیدنی‌های دست اول، از حضور او در ایران فراهم کنم. بسیاری از لحظه‌های حضور عاصی در ایران، شاید برای دوستداران او مبهم و حتی سؤال‌برانگیز باشد. از همین روی، روایت آن‌ها از سوی من خالی از فایده نیست.


شاید به نظر خوانندگان گرامی، بسیاری از آنچه در این سطور گفته می‌شود، مسایلی پیش پا افتاده باشد. ولی من فکر می‌کنم که هر یک از این چشمدیدها، می‌تواند بخشی از پازل زندگی عاصی را تشکیل دهد، زندگی‌ای که روشن‌شدن هر دقیقه‌ی آن برای ما ارزش دارد.

این مطلب با تصویرهایی مناسب موضوع همراه شده است. کیفیت تصویرها در اینجا بسیار نیست. نسخه باکیفیت آن تصویرها را در صفحه فیس‌بوک من می‌توانید بیابید. در آنجا همین مطلب در شش قسمت منتشر شده است، با تصویرهایی بیشتر و دستخط‌هایی از عاصی.

https://www.facebook.com/mkazemkazemi.page

 (به ادامه‌ی مطلب مراجعه کنید)

...
ادامه‌ی مطلب
نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٢:۳٦ ‎ق.ظ ; شنبه ٥ مهر ۱۳٩۳
کلمات کلیدی: یادبودها و شاعران فارسی