محمدکاظم کاظمی


+ دربار بیدل

از هوای سایه‌ی دست کرم‌دربار او

ابرها در جلوه آوردند و باران ریختند

خطابم می‌کند امشب چمن‌دربار پیغامی

بهار اندوده لطفی، بوی گل پرورده دشنامی

دوستی در این دو بیت از بیدل، شکل تلفظ و معنی «دربار» را پرسیده بود و این احتمال را می‌داد که این‌ها «دُربار» باشد، شبیه «دُرافشان» (گوهرافشان).

من در آن زمان برآن بودم که این‌ها «دَربار» است، به معنی بارگاه شاهان. با این دریافت، «کرم‌دربار» یعنی «کسی که دربارش سرشار از کرم است» و «چمن‌دربار» یعنی کسی که در چمن دربار کرده است. ولی با توجه به سخن آن دوست، بهتر دیدم که در دیوان بیدل جست‌وجویی بکنم و ببینم که «دربار» دقیقاً چه کاربردهایی دارد و تا چه اندازه با «بارگاه شاهان» نزدیک است.

این جست‌وجوی مفصل رایانه‌ای نشان داد که این «دربار»ها نه «دُربار» است و نه «بارگاه»، بلکه «در + بار» است، یعنی کسی که چیزی را همچون باری به همراه دارد. بعضی از بیت‌هایی که من یافتم این‌هاست:

از زبان بینوای شمع می‌آید به گوش‌

کای حریفان نیست اینجا عافیت‌دربار، سر

نیست اقبال چو اسباب‌، ندامت‌دربار

عبرت از بال هما بال مگس می‌گیرد

چه سازد غیر خاموشی جنون گریه‌دربارم‌

که همچون جوهر آیینه در آب است زنجیرش‌

این‌قدر رقص سپند ما به امید فناست‌

ناله‌درباریم اما سرمه هم آورده‌ایم‌

پاس دل تا چند دارد کس در این آشوبگاه‌

شیشه‌درباریم و بر کهسار باید تاختن‌

آخرین بیتی که در این قسمت آمده است، این معنی را تأیید می‌کند، چون «بارِ شیشه داشتن» تعبیری معروف است از لزوم حرکت محتاطانه.

ملاحظه می‌کنید که بیدل در همه این بیت‌ها «دربار» را به صورت بخشی از یک ترکیب آورده است. «چمن‌دربار»، «کرم‌دربار»، «عافیت‌دربار»، «ندامت‌دربار»، «گریه‌دربار»، «ناله‌دربار»، «شیشه‌دربار» و امثال این‌ها. ولی بیت‌های بسیاری هم هست که در آن‌ها «در بار» به روشنی صورت «در + بار» دارد. این‌ها این احتمال را به قطعیت می‌رساند که در همه جای، «دربار» همین معنی را دارد. به ویژه که در شماری از این بیت‌ها، سخن از «کاروان» و «قافله» هم آمده است که با «بار» تناسب دارد.

نقد عشرت را زیانی نیست از سودای درد

خنده در بار است چون گل کاروان زخم را

می‌رویم آنجا که جز معدوم‌گشتن چاره نیست‌

کاروانها خار و خس در بار و منزل آتش است‌

گَرد پروازی ز هستی تا عدم پیوسته است‌

کاروان ما همین شور جرس در بار داشت‌

زندگی جز نقد وحشت در گره چیزی نداشت‌

کاروان رنگ و بو را رفتنی در بار بود

ز جلوة تو جهان کاروان آینه است‌

به هرچه می‌نگرم حیرتی است در بارش‌

دل گر نشان نمی‌داد هستی چه داشت در بار

تمثال بی‌اثر را آیینه دستگاه است‌

زین یک نفس متاع که بار دل است و بس‌

شور هزار قافله در بار می‌رسم‌

غنچة ما عرض چندین برگ گل در بار داشت‌

یک گریبان چاک اگر کردیم‌، صد دامان شدیم‌

چنان که می‌بینید و بیت‌های اخیر به این معنی گواهی روشن‌تری می‌دهد.

اما تکلیف «دربار» به معنی «بارگاه» چه شد؟ آیا این کلمه در شعر بیدل به این معنی سابقه دارد؟ باید گفت که من این را در غزلیات بیدل نیافتم. هر چه است «بارگاه» و «بارگه» است یا «بار»:

من نمی‌دانم که‌ام در بارگاه کبریا

حلقة بیرون در بیدل خطابم می‌کند

عقل اگر در بارگاه عشق می‌لافد، چه باک‌؟

بر در سلطان‌، سرِ چندین گدا خواهد شکست‌

گر نه به عرض مدعا خاک در فنا شود،

بیدل ناامید ما رو به چه بارگه کند؟

بضاعت نیست جز تسلیم در بار نیاز من‌

محبّت کرد ایجاد از خمیدنهای ابرویم‌

و هم‌چنین «دُربار» به معنی «دُرافشان» هم در غزلیات بیدل دیده نشد. پس با این وصف به قطعیت کافی می‌رسیم که «دربار» در شعر بیدل فقط به معنی «در+ بار» یعنی کسی که چیزی در بار خود یا به همراه خود دارد، مگر این که در قصیده‌ها، رباعی‌ها و دیگر آثار نظم و نثر شعر بیدل چیزی خلاف این پیدا شود.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٢:۳٢ ‎ب.ظ ; جمعه ٢٩ آذر ۱۳٩٢
کلمات کلیدی: بیدل
comment مهربانی‌ها () لینک

+ سه‌گانه‌های نگارش ـ 2

متن اصلی

سراج‌الاخبار از اکتبر ۱۹۱۱ تا ژانویه سال ۱۹۱۹ ترسایی هر دو هفته یک بار به زبان فارسی و به عنوان انجمنی برای گروه‌های کوچک روشنفکران جوان افغانستان منتشر می‌شد.

 

نظر ویراستار

«به عنوان» برای وقتی است که آن پدیده، به صورت صریح یا ضمنی از جانب کسی طرح شده باشد. مثلاً می‌گوییم «فلانی به عنوان رئیس این انجمن معرفی شد.» یعنی کسانی عنوان رئیس را به او بخشیدند. ولی چیزی که خودش یک نقش عملی ذاتی دارد، دیگر «به عنوان» لازم ندارد. در اینجا سراج‌الاخبار «به عنوان» یک انجمن برای روشنفکران منتشر نشده است، یعنی چنین نبوده است که کسی آن عنوان را به آن داده باشد. ولی در عمل خودش کار یک انجمن را کرده است.

 

متن ویرایش‌شده

سراج‌الاخبار از اکتبر ۱۹۱۱ تا ژانویه سال ۱۹۱۹ ترسایی هر دو هفته یک بار به زبان فارسی منتشر می‌شد و انجمنی بود برای گروه‌های کوچک روشنفکران جوان افغانستان.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٢:٠۸ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٦ آذر ۱۳٩٢
کلمات کلیدی: سه‌گانه‌های نگارش

+ سه‌گانه‌های نگارش ـ 1

متن اصلی

مبارزه‌ی احمد زارعی با پیروزی انقلاب ادامه یافت ابتدا انجمن اسلامی را دایر کرد و سپس هسته‌ی اولیه‌ی سازمان پیشمرگان کرد را بنا نهاد.

...............

نظر ویراستار

1. عبارت دوپهلو است. در ظاهر به نظر می‌رسد که گویا احمد زارعی با پیروزی انقلاب مبارزه کرده است، در حالی که منظور این است که او بعد از پیروزی انقلاب هم مبارزه را ادامه داد.

2. چون فاعل جمله‌ی اول «مبارزه» است، به طور طبیعی ما باید آن را فاعل جمله‌ی دوم هم فرض کنیم، یعنی این «مبارزه» بوده است که انجمن اسلامی را دایر کرده است.

3. بعد از «یافت» یک نقطه لازم است تا معلوم شود که جمله‌ی اول تمام شده است.

4. «هسته» را بنا نمی‌گذارند. بنا گذاشتن برای وقتی است که یک ساختمان در کار باشد، یا چیزی به ساختمان تشبیه شده باشد. می‌شد گفت «هسته‌گذاری کرد».

5. کلمه‌ی «کرد» در اینجا ضرورتاً باید ضمه (پیش) داشته باشد تا «کَرد» خوانده نشود. باید کلماتی را که دو گونه خوانده می‌شوند، اعراب‌گذاری کنیم، مگر این که عبارت کاملاً روشن باشد. مثلاً اگر گفته شود «اقوام ترک، کرد، بلوچ و...» اعراب‌گذاری ضرور نیست.

6. به طور کلی بهتر است که نام سازمان‌ها و تشکیلاتی را که خیلی مشهور نیستند، در گیومه بگذاریم تا مشخص شود که کدام قسمت از جمله نام سازمان است.

........................

متن ویرایش‌شده

احمد زارعی بعد از پیروزی انقلاب هم مبارزه را ادامه داد. او ابتدا «انجمن اسلامی» را دایر کرد و سپس هسته‌ی اولیه‌ی سازمان «پیشمرگان کُرد» را تشکیل داد.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱٢:۳۳ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٦ آذر ۱۳٩٢
کلمات کلیدی: سه‌گانه‌های نگارش