محمدکاظم کاظمی


+ پیوند

آیا شود بهار که لبخندمان زند؟

از ما گذشت‌، جانب فرزندمان زند

آیا شود که بَرْش‌زن پیر دوره‌گرد

مانند کاسه‌های کهن بندمان زند

ما شاخه‌های سرکش سیبیم‌، عین هم‌

یک باغبان بیاید و پیوندمان زند

مشت جهان و اهل جهان باز باز شد

دیگر کسی نمانده که ترفندمان زند

نانی به آشکار به انبان‌ما نهد

زهری نهان به کاسة گُلقندمان زند

ما نشکنیم اگرچه دگرباره گردباد

بردارد و به کوه دماوندمان زند

روئین‌تنیم‌، اگرچه تهمتن به مکر زال‌

تیر دوسر به ساحل هلمندمان زند

سر می‌دهیم زمزمه‌های یگانه را

حتّی اگر زمانه دهان‌بندمان زند

مشهد ـ 29 اسفند 1380

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:٥٢ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۳۱ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: شعر کاظمی
comment مهربانی‌ها () لینک

+ چند شعر از بیدل (پیوسته به یادداشت گذشته)

چهار غزل

 

نبْوَد به غیر نام تو ورد زبان ما

یک حرف بیش نیست زبان در دهان ما

چون شمع دم ز شعله شوق تو می‌زنیم‌

خالی مباد زین تب گرم استخوان ما

عرض فنای ما نبود جز شکست رنگ‌

ـ چون شعله ـ برگریز ندارد خزان ما

گرد رمی به روی شراری نشسته‌ایم 

ای صبر! بیش از این نکنی امتحان ما

از برگ و ساز قافله بیخودان مپرس‌

بی ناله می‌رود جرس کاروان ما

می‌خواست دل ز شکوه خوی تو دم زند

دود سپند گشت سخن در دهان ما

ما معنی مسلسل زلف تو خوانده‌ایم 

مشکل که مرگ قطع کند داستان ما

چون سیل بیخودانه سوی بحر می‌رویم‌

آگه نه‌ایم دست که دارد عنان ما

ما را عجوز دهر دوتا کرد از فریب‌

زه شد به تار چرخ ـ ز سستی ـ کمان ما

از طبع شوخ‌، این همه دربند کلفتیم‌

بستند چون شرار، به سنگ آشیان ما

آه از غبار ما که هواگیر شوق نیست‌

یعنی به خاک ریخته است آسمان ما

«بیدل‌» هجوم گریة ما را سبب مپرس‌

بی مقصد است کوشش اشک روان ما

 

 

 

همه کس کشیده محمل به جناب کبریایت‌

من و خجلت سجودی که نکرده‌ام برایت‌

نه به خاک در بسودم‌، نه به سنگش آزمودم‌

به کجا برم سری را که نکرده‌ام فدایت‌؟

نشود خمار شبنم می جام انفعالم‌

چو سحر چه مغز چیند سر خالی از هوایت‌؟

طرب بهار امکان به چه حسرتم فریبد؟

به بر خیال دارم گل رنگی از قبایت‌

هوس دماغ شاهی چه خیال دارد این جا؟

به فلک فرو نیاید سر کاسه گدایت‌

به بهار، نکته سازم‌; ز بهشت‌، بی‌نیازم‌

چمن آفرین نازم به تصور لقایت‌

نتوان کشید دامن ز غبار مستمندان‌

بخردم و نازها کن‌، سرما و نقش پایت‌

نفس از تو صبح خرمن‌، نگه از تو گل به دامن‌

تویی آن که در بر من تهی از من است جایت 

ز وصال‌، بی‌حضورم‌; به پیام‌، ناصبورم 

چقدر ز خویش دورم که به من رصد صدایت‌

نفس هوس خیالان به هزار نغمه صرف است 

سردرد سر ندارم‌، من «بیدل‌» و دعایت‌

 

 

 

عبرت انجمن جایی است مأمنی که من دارم‌

غیر من کجا دارد مسکنی که من دارم‌

در بهار آگاهی ناز خود فروشی نیست‌

رنگ و بو فراموش است گلشنی که من دارم‌

موج و گوهرم عمری است آرمیده می‌نازد

رنج پا نمی‌خواهد رفتنی که من دارم‌

منّت کفن ننگ است بر شهید استغنا

غیرت شرر دارد مردنی که من دارم‌

خامشی ز هیچ آهنگ زیروبم نمی‌چیند

ناشنیده‌، تحسینی است گفتنی که من دارم‌

وضع مشرب مجنون فاشتر ز رسوایی است 

در بغل نمی‌گنجد دامنی که من دارم‌

دار و ریسمان این‌جا تا به حشر در کار است‌

شمع بزم منصوری است گردنی که من دارم‌

آه‌! درد نومیدی برکه بایدم خواندن‌؟

داشت هر که را دیدم شیونی که من دارم‌؟

پیش ناوک تقدیر جستم از فلک تدبیر 

گفت‌: دیده‌ای آخر جوشنی که من دارم‌؟

چرب و نرمی حرفم حیله کار افسون نیست‌

خشک می‌رود بر آب‌، روغنی که من دارم‌

حرف عالم اسرار بر ادب حوالت کن‌

دم زدن خس و خار است گلخنی که من دارم‌

غور معنی‌ام دشوار، فهم مطلبم مشکل 

«بیدل‌» از زبان اوست این منی که من دارم‌

 

 

 

دوش از نظر خیال تو دامنکشان گذشت‌

اشک آن قدر دوید ز پی‌، کز فغان گذشت‌

تا پر فشانده‌ایم‌، ز خود هم گذاشته‌ایم‌

دنیا غم تو نیست که نتوان از آن گذشت‌

دارد غبار قافلة ناامیدی‌ام‌

از پا نشستنی که ز عالم توان گذشت‌

برق و شرار، محمل فرصت نمی‌کشد

عمری نداشتم که بگویم چسان گذشت‌

تا غنچه دم زند ز شکفتن‌، بهار رفت‌

تا ناله گل کند ز جرس‌، کاروان گذشت‌

بیرون نتاخته است از این عرصه هیچ کس‌

واماندنی است این که تو گویی فلان گذشت‌

ای معنی‌! آب شو که ز ننگ شعور خلق‌

انصاف نیز آب شد و از جهان گذشت‌

یک نقطه پل ز آبلة پا کفایت است‌

زین بحر، همچو موج گهر می‌توان گذشت‌

گر بگذری ز کشمکش چرخ‌، واصلی 

محو نشانه است چو تیر از کمان گذشت‌

واماندگی ز عافیتم بی‌نیاز کرد

بال آن قدر شکست که از آشیان گذشت‌

طی شد بساط عمر به پای شکست رنگ‌

بر شمع‌، یک بهار گل زعفران گذشت‌

دلدار رفت و من به وداعی نسوختم 

یارب چه برق بر من آتش به جان گذشت‌

تمکین کجا به سعی خرامت رضا دهد؟

کم نیست این که نام توام بر زبان گذشت‌

«بیدل‌» چه مشکل است ز دنیا گذشتنم‌

یک ناله داشتم که ز هفت آسمان گذشت‌

 

 

ده رباعی‌

 

بیدل‌، نفست ز منزلی می‌آید

پیچیده به گرد محملی می‌آید

از وادی جسم‌، بی تأمل مگذر

زین خاک سیه بوی دلی می‌آید

 

 

ای سرخوش بادة ترّدد جامت‌

مشکل که توان رفع نمود ابرامت‌

آخر تو همانی که دم طفلی هم‌

بی‌جنبش گهواره نبود آرامت‌

 

 

در عالم عجز دستگاهی دگر است‌

تسلیم حضور عزّ و جاهی دگر است‌

ما گرد ادب پرور جولان توایم‌

بر فرق شکست ما کلاهی دگر است‌

 

 

در پردة هر ریشه‌، چمن‌سازی هست‌

در هر بالی کمین پروازی هست‌

چون ماه نو از وهم نگردی باریک‌

در جیب کلید تو در بازی هست‌

 

 

زاهد می‌گفت کسب تقوا دین است‌

شیخ آینه بر کف که سلوک آیین است‌

دیوانة ما به رغم این بی‌خبران‌

عریان گردید و گفت مردی این است‌

 

 

اشکم به نظر قطره زنان می‌رقصد

آهم به جگر بال‌زنان می‌رقصد

تا یاد تو می‌کنم‌، دلم می‌بالد

تا نام تو می‌برم‌، زبان می‌رقصد

 

 

زین پیش که دل قابل فرهنگ نبود،

از پیچ و خم تعلقم ننگ نبود

آگاهی‌ام از هر دو جهان وحشت داد

تا بال نداشتم‌، قفس تنگ نبود

 

 

ای غافل ساز عالم و احوالش‌

بر جاه مناز و پایة اقبالش‌

این دیواری که سایه دارد به سرت‌

فرداست که سایه می‌کند پامالش‌

 

 

از نفی خود اثبات تو خرمن کردیم‌

در رنگ شکسته سیر گلشن کردیم 

خاکستر ما چو صبح گر رفت به باد

آیینة آفتاب روشن کردیم‌

 

 

دی شوق‌ِ چمن ز خانه بیرونم کرد

گُل سِحر دمید و لاله افسونم کرد

نرگس آخر به عبرتم سوخت جگر

این صبح‌ِ خزان‌ْبهار، مجنونم کرد

 

 

پاره‌ای از مثنوی چاه معدن 

گروهی همچو چین در دامن‌کوه‌

به ذوق چاه کندن گشته انبوه‌

ز تدبیر دگرشان دست کوتاه‌

دلیل یوسف مقصد همان چاه‌

به آن کوشش که کوه از هیبت آن‌

سراسر کوچه گردد چو نیستان‌

به آن جهدی که سنگ جوف نایاب‌

کند قالب تهی تا مرکز آب‌

هزاران چاه و بر هر چاه‌، خلقی‌

نه سامان ردایی و نه دلقی‌

به عریانی سراپا قطرة آب‌

به آهنگ چکیدن اشک بیتاب‌

تردّد پیشه اطفال و زن و مرد

بدنها خاکمال و چهره‌ها زرد

چو بر سوراخها انبوهی مور

چو جوششهای خون در طبع ناسور

دمی کاینها فرود آیند در چاه‌،

رسن ـ چون دار ـ باشد جاده و راه‌

به چاه از آرزوی جانکنی‌ها

روان چون دلو یکسر بی‌سروپا

رسن بازِ کشاکشها نفس‌وار

گهی در چاه و گاهی بر سر دار

به فرق هر یک افروزان چراغی‌

سر سودایی و سامان داغی‌

همه چون شمع در ظلمت شناور

سر تاری به دست و شعله در سر

زهی جهد ضعیفیهای انسان‌

که دشواری چنین را کرد آسان‌

بسی باشد که آن چاه بلاکیش‌

چو اژدرها به‌هم آرد لب خویش‌

تردّد پیشه‌ها معدوم گردند

به چندین سخت جانی موم گردند

ز نعلینی که ماند بر سر چاه‌

برد اندیشه بر اعدادشان راه‌

از آنها هر که نعلینی ندارد،

همان خاک استخوانهایش شمارد

و گر سنگی فرود آید ز کهسار

بپوشاند جهانی را شرر وار

از آن چاه و از آن کوه آشکار است‌

که چندین گور و یک لوح مزار است‌

گلستان جهان تا رنگ دارد

ترازوی هوس این سنگ دارد

به این ساز است بزم شادی و غم‌

همین دارد غنا و فقر عالم‌

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:۳٦ ‎ق.ظ ; شنبه ٢٧ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: بیدل

+ شاعری بزرگ از سرزمین هند

این مقاله‌، باری در نشریة دانش‌آموزی «خانة خورشید» از انتشارات کانون شاعران و نویسندگان آموزش و پرورش خراسان چاپ شد و البته مناسب این مقطع سنی نگاشته شده بود. شاید برای دوستانی که می‌خواهند بیشتر با این شاعر آشنا شوند، خالی از فایده‌ای نباشد.

 

«بیدل‌»، نفسم کارگه حشر معانی است‌

چون غلغلة صور، قیامت کلماتم‌1

شاید برای ما از هم بریدگان فارسی زبان که هر گروهمان در اقلیمی از اقالیم دست ساختة تفرقة خودی و استعمار بیگانه به سر می‌بریم‌، عنوان «شاعری بزرگ از سرزمین هند» کمی عجیب جلوه کند که‌: «سرزمین هند و زبان فارسی‌؟» و البته شاید در این تعجب محق هم باشیم چون سالهاست که دوستان نادان و دشمنان دانا به ما قبولانده‌اند که تنها وارثان مرده ریگ زبان فارسی ماییم و بس‌، و غافلیم از این که همین زبان فارسی هشتصد سال تمام زبان رسمی‌، اداری‌، علمی و ادبی شبه قارة هند نیز بوده‌است‌. دریغ که امروز از آن همه رونق و شکوه این زبان در آن سرزمین‌، فقط کتیبه‌های کاشیکاری و سنگنوشته‌های هنرمندانه به خط و زبان فارسی بر سر در کاخها و پیشانی ایوانهای دورة بابری مانده است و بس‌.

باری‌، بیدل شاعری بزرگ از سرزمین هند است ولی متعلق به همة اقالیم زبان فارسی و بلکة همة جامعة بشری‌، و نه تنها او، بلکه همة شاعران بیشمار آن مرزوبوم‌. افسوس که ما فارسی زبانان دیگر اقالیم‌، قدر و قیمت خدماتی را که اهل ادب شبه قارة هند به زبان و ادبیات فارسی کرده‌اند نشناخته‌ایم و نمی‌شناسیم‌. من چند سال قبل به‌طور اتفاق به کتاب تذکرة شعرای پنجاب چاپ پاکستان برخوردم‌. در آن کتاب شرح حال بیش از چهارصد شاعر ایالت پنجاب هند آمده بود! این کتابی بود در یک مجلد و البته جدا از آن هم تذکرة شعرای کشمیر در پنج مجلد به چاپ رسیده است که نمی‌دانم زندگینامة چند شاعر را در خود دارد.

تازه اینها شاعران رسمی و صاحب دیوان بوده‌اند که نامشان در تذکره‌ها می‌آمده و گر نه خدا می‌داند چه مقدار سخنور بی نام و نشان هم در آن دو ایالت و دیگر پاره‌های آن سرزمین‌; همچون دکن‌، سرهند و... زندگی کرده و از یادها رفته‌اند. بر این شگفتی ما آنگاه افزوده می‌شود که دریابیم بهترین تذکره‌ها، نقدها و فرهنگهای لغت فارسی را هم از دورة مغول تا یکی دو قرن پیش‌، هندیان نوشته‌اند و این حقیقتی است غیر قابل انکار.

سخن به درازا کشید می‌خواستیم این نکتة را گوشزد کنیم که ظهور شاعری چون بیدل از آن سرزمین‌، نه یک اتفاق غیرمنتظره بلکه پدیده‌ای طبیعی و حاصل قرنها کار پیگیر ادبی فارسی زبانان آن سامان بوده‌است‌. این چراغ از حدود قرن هفتم هجری با نفس امیرخسرو دهلوی و امیرحسن دهلوی روشن شد;2 در قرن یازدهم بیشترین فروغش را در شعر بیدل نشان داد و دو سده بعد، با شعله‌ای بلند که همان شعر علامه اقبال لاهوری بود، به خاموشی گرایید هر چند خردک شرری از آن باقی است‌.

 

زندگی و آثار بیدل‌

گه به منظر می‌فریبد، گه به بامت می‌برد

می‌کشد تا خانة گورت به هر فن زندگی‌3

ما بیشتر سرِ شناخت شعر این شاعر را داریم‌، پس از شرح زندگی او به همین بسنده می‌کنیم که‌: او در سال 1054 قمری در شهر عظیم‌آباد مرکز ایالت پتنه به دنیا آمد. پدرش به سبب ارادتی که به شیخ عبدالقادر گیلانی سرسلسلة عرفای قادری داشت‌، او را عبدالقادر نامید. عبدالقادر هنوز چهار و نیم سال بیشتر نداشت که پدرش در گذشت و سرپرستی او را نابرادری‌اش میرزاقلندر بر عهده گرفت‌. وجود میرزاقلندر ـ که خود اهل سلوک و باطن بود ـ وسیله‌ای شد تا عبدالقادر از کودکی به سوی درس و مدرسه کشیده شود و پس از آن‌، شعر و ادب و عرفان‌.

او در جوانی در سپاه شاهزاده عظیم فرزند اورنگ زیب به سپاهیگری مشغول شد که پیشة نیاکانش بود و در همان ایّام بقوت شعر می‌گفت چنان که اطرافیان شاهزاده در آن شهر و دیار رقیبی برای او نمی‌شناختند. همین باعث شد که شاهزادة جوان هم به طمع بیفتد و از شاعر جوان بخواهد مدیحه‌ای از آن گونه که شاهان  و شاهزادگان می‌پسندند برایش بسراید. بیدل قصیده‌ای با ستایشی معتدل و طبیعی سرود که گویا چندان مطلوب شاهزاده واقع نشد. هر چه دیگران به بیدل اصرار کردند که به ستایشها بیفزاید و مدیحه‌ای در خور! بسراید، شاعر جوان و بلند همت ما نپذیرفت و از خدمت استعفا داد...

شاعر که از نوجوانی با بهره‌گیری از محضر علما و عرفای روزگار خود، به مراتب بالای علم و عرفان رسیده بود، باقی عمرش را در مسافرت‌، سرودن شعر و تربیت شاگردان سپری کرد و البته همواره با عنوان بزرگترین سخنور روزگار خود، مورد اکرام و تعظیم امرای محلی سرزمین هند بود. نواب شکرالله‌خان و عاقل‌خان راضی از والیان محلّی‌ای بودند که با احترام بسیار و حمایت مادی و معنوی از این شاعر، نام خود را در تاریخ ثبت کردند. بیدل هم البته قدرشناس‌ِ دوستی و حمایت این دو تن بود و شعرهایی هم در ستایش آنان ـ که شاگردان او نیز بودند ـ به یادگار گذاشت‌. شاهان همعصر بیدل هم به طمع این که بزرگترین گویندة عصر را در اختیار داشته باشند سعی کردند او را با وعده و وعیدهایی به سوی خود بکشند اما حریف همت بلند او نشدند. حتی باری بهادرشاه پسر دیگر اورنگ زیب که پیش از پدر با کشتن برادران بر تخت نشسته بود، پیغامی خواهش گونه به شاعر فرستاد که شاهنامه‌ای برای خاندان مغول بنویسد. پیغام مکرر شد و به اصرار و ابرام رسید تا این که بیدل تهدید کرد اگر باز هم اصرار ورزند، هند را ترک کرده و به بخارا خواهد رفت‌.

زندگی بیدل پس از فراز و نشیب‌های زیاد، در سال 1133 قمری به پایان رسید. او در سن 79 سالگی درگذشت و در صحن خانه‌اش به خاک سپرده شد. متأسفانه مدفن او اکنون پیدا نیست و هر چند در دهلی‌، عده‌ای نخلی را به نام آرامگاه بیدل می‌شناسند، در صحت انتساب آن جای تردید است‌.

 

آثار بیدل‌

بحر قدرتم بیدل‌، موج‌خیز معنی‌ها

مصرعی اگر خواهم سرکنم‌، غزل دارم‌4

بیدل از شاعران کثیرالشعر ماست‌. آنچه از او باقی مانده‌، حدود هفتاد هزار بیت شعر است و چند کتاب و رساله به نثر. کلیات او دوبار به چاپ رسیده‌است‌; بار اول در هند و بار دوم در کابل‌. آنچه بیشتر مشهور است‌، همان کلیات چاپ اول است که با تصحیح استاد خلیل‌الله خلیلی و خال‌محمد خسته از شاعران معاصر افغانستان و در چهار جلد منتشر شده‌. جلد اول کلیات چاپ کابل که شامل غزلها است‌، چند بار در ایران نیز تجدید چاپ شده است‌. بار اول این کار به همت آقای یوسفعلی میرشکاک ـ و البته با نام مستعار منصور منتظر ـ انجام شد و بار دوم و سوم به وسیلة آقای حسین آهی با این تفاوت که میرشکاک با امانت‌داری تمام‌، به اصل نسخة کابل و نام مصحح واقعی کلیات اشاره کرده ولی آقای حسین آهی نامی از چاپهای قبلی (و منجمله چاپ آقای میرشکاک‌) نبرده است‌. یکی از مثنویهای بیدل (محیط اعظم‌) نیز با تصحیح و مقابلة یوسفعلی میرشکاک در سال 1370 در انتشارات برگ به چاپ رسیده است‌.

 

شیوه و مقام شعری بیدل‌

بیدل‌، از فهم کلامت عالمی دیوانه شد

ای جنون انشا! دگر فکر چه مضمون می‌کنی‌؟5

بیدل از شاعران مکتب هندی است و از بزرگترینشان‌. شاخصة مهم شعر این مکتب‌. تخیّل قوی‌، بستن مضمونهای دور از دسترس‌، استفاده از زبان و عناصر زندگی مردم و لاجرم ضعف زبان و فقدان محور عمودی و فقر اندیشگی است‌. محاسن و معایب توأم این مکتب‌، آن را در چشم عده‌ای مقبول و در چشم عده‌ای نامقبول کرده است‌. بیدل از معدود شاعرانی است که شعرش بیشتر خصوصیات مثبت این مکتب را داراست و از بیشتر خصوصیات منفی آن برکنار مانده است‌. پذیرش این ادعا شاید برای خیلیها گران‌باشد ولی واقعیت امر همین است‌. بیدل نه تنها نسبت به همدوره‌های خود در مکتب هندی‌، بلکه در سنجش با دیگر شاعران بزرگ فارسی برتریهای چشمگیری دارد که ما به چند وجه آن اشاره می‌کنیم‌.

بیدل شاعری است متفکر، عارف و صاحب یک جهان بینی منسجم‌. درونمایة معنایی شعر او را در کار هیچ یک از معاصرانش نمی‌توان یافت‌. صائب‌، کلیم و دیگران البته به این عوالم نزدیک شده‌اند ولی عرفان و تفکر آنها ناشی از یک تجربة شخصی و متکی بر یک جهان‌بینی عمیق نیست‌. آنها چندان از حدّ لفظ فراتر نرفته‌اند ولی بیدل‌، دارای آثاری است که با عمیقترین متون شعری ما برابری می‌کنند. برای نمونه می‌توان غزلهایی چون «منم آن نشئة فطرت که خمستان قدیم‌» یا «با هیچ کس حدیث نگفتن نگفته‌ام‌» یا «از چمن تا انجمن جوش بهار رحمت است‌» را ذکر کرد.

برتری دیگر بیدل‌، انسجام زبانی و ساختاری بسیاری از شعرهای اوست که در شعر شاعران مکتب هندی کمتر اتفاق افتاده است‌. بیدل با زبان غنی مکتب خراسانی سخت آشنا بوده و با بهره‌گیری از شعر کسانی چون خاقانی توانسته به زبانی دست یابد که هم از مردمگرایی ویژة مکتب هندی برخوردار باشد و هم از استحکام زبان خراسانی‌. این ادعا هم شاید به چشم خیلیها عجیب بیاید. ولی با مقایسه‌هایی آماری و سبک‌شناسنانه‌، به خوبی می‌توان تفاوت زبان بیدل را با صائب و دیگران نشان داد که البته در این جا مجالش نیست‌. ابیات بسیاری از غزلهای بیدل ـ برخلاف شیوة رایج در مکتب هندی ـ از پیوستگی و انسجام موضوعی و تصویری برخوردارند و این البته در غزلهای عرفانی این شاعر بیشتر هویداست‌.

و دیگر برتری شعر بیدل ـ نه تنها نسبت به دیگر هندی‌سرایان بلکه نسبت به اغلب شاعران فارسی ـ گستردگی دامنة تخیّل اوست‌. شیوة تصویرسازی بیدل آن‌قدر بدیع و غیر معمول است که نظیر آن را جز در دیوان شمس مولانای بلخی‌، در شعر هیچ شاعر زبان فارسی نمی‌توان یافت‌. البته حافظ در رعایت تناسبها و کیمیاکاری در زبان معجزه می‌کند و سعدی در روانی بیان و فردوسی در داستانسرایی‌، ولی در شعر هیچ یک از آنان نمی‌توان تصویرهایی چنین پیشرفته و فراتر از هنجار معمولی خیال شعر فارسی‌، سراغ گرفت‌. این بیتهای بیدل نمونه‌هایی از این گونه تصویرها را در خود دارند:

محبت بس که پر کرد از وفا جان و تن ما را،

کند یوسف صدا گر بو کنی پیراهن ما را

q

نغمة تار نفس بی مژده وصلی نبود

نبض دل تا می‌تپید، آواز پای یار داشت‌

کاش هجران داد من می‌داد اگر وصلی نبود

شمع تصویرم که از من سوختن هم ننگ داشت‌

q

نیست نقش پا به گلزار خیالت جلوه‌گر 

دفتر برگ گل از دست بهار افتاده است‌

زین گلستان به حیرت شبنم رسیده‌ایم‌

باید دری به خانة خورشید باز کرد

q

چه نیرنگ است بیدل برق دیرستان الفت را

که من می‌سوزم و بوی تو می‌آید ز داغ من‌6

این را هم بگویم که قصد ما برکشیدن یک شاعر و فرونهادن دیگران نیست بلکه فقط می‌خواهیم این نکتة مهم را یادآوری کنیم که شعر هر یک از اینان‌، بدایعی ویژة خود دارد. ما باید بدانیم در پی چه هستیم و آن چیز را در کجا باید جست‌. مثلاً حافظ، استادِ ریزه‌کاری‌های بیانی و رعایت تناسبها در شعر است و این‌، چیزی است که در شعر بیدل بسیار نمی‌توان یافت‌. اما تصویرهای حافظ غالباً ساده و در دسترس همگان و حتی برگرفته از شعر دیگرانند و در این هیچ‌جای شکی نیست همچنان که در قدرت تخیل بیدل نمی‌توان شک کرد. طبعاً آنانی که شیفتة تناسبها و هماهنگی صوتی کلماتند، شعر حافظ را بیشتر می‌پسندند و آنانی که دوست دارند پرواز تخیل شاعر را تماشا کنند به شعر بیدل رغبت بیشتری خواهند داشت‌. با یک تمثیل می‌توان گفت شعر حافظ همانند یک باغ است‌; باغی زیبا، منظم‌، با کوچه باغهای سنگفرش شده و فوّاره‌های زیبا و گل و گیاهی پرورش یافتة دست باغبانی هوشیار، با تجربه و زیبا پسند. ولی شعر بیدل به یک جنگل شباهت دارد; جنگلی طبیعی که گاه سخت زیباست و گاه سخت خوفناک‌. ممکن است گاهی در آن به گیاهانی نازیبا و سمّی بر بخوریم و گاهی نیز به گلهایی که نظیرشان را در هیچ باغی ندیده‌ایم‌. شاید اصلاً در آن گم شویم یا ناگهان در برکة آبی که رویش را برگ پوشانده فرو رویم‌. طبعاً آنان که از دیدن و بوییدن گلهای زیبا و شنیدن چهچهة بلبلان و تماشای حوض و فواره لذت می‌برند باغ را دوست دارند و آنان که جویای عوالم ناشناخته اند، گشت و گذار در جنگلهای خوفناک را ترجیح می‌دهند. هیچ یک از این گروه هم نمی‌توانند مدعی باشند که بهترین کار را برگزیده‌اند. این را هم فراموش نمی‌کنیم که بیشتر مردم به سراغ باغ می‌روند تا جنگل‌، و البته چنین است که شعر حافظ خوانندگان بیشتری دارد.

بیدل شاعر عوالم ناشناخته است و آنان که بخواهند از بدایع این عوالم بهره‌مند شوند، لاجرم با بسی چیزها روبه‌رو می‌شوند که خوشایندشان نیست‌. چنین است که گاه با یک بیت از یک غزل بیدل پرواز می‌کنیم و با یک بیت دیگر از همان غزل‌، به زمین می‌خوریم‌. این بیت کم‌نظیر را ببینید.

فریبم می‌دهد آسودگی‌، ای شوق‌! تدبیری‌

به رنگ غنچه خوابی دیده‌ام‌، ای صبح‌! تعبیری‌

مصرع دوم این بیت‌، یک شاهکار است‌. شاعر خوابی به رنگ غنچه دیده و تعبیر می‌جوید. تعبیر این خواب چیست‌؟ آشفتگی (که سرنوشت غنچه است‌) و این همان چیزی است که در مصرع اول مطلوب شاعر است‌. حالا بیت بعد را می‌خوانیم که این هم کم از بیت اول ندارد:

ندانم دل اسیر کیست‌، امّا این قدر دانم‌

که در گرد نفس پیچیده است آواز زنجیری 

نفس صدای زنجیر را به همراه دارد; کدام زنجیر؟ زنجیری که به پای دل بسته شده‌. ملاحظه می‌کنید که تصویر فوق‌العاده است‌. ولی وضع به همین حال نمی‌ماند و غزل به چنین مقطعی می‌رسد:

شب مهتاب‌، ذوق گریه دارد فیضها بیدل‌

کدامین بی‌خبر روغن نخواهد از چنین شیری‌؟

در این مصرع آخر است که به زمین می‌خوریم و سخت هم به زمین می‌خوریم‌، تصویر البته بدیع است اما گویی از گلفروشی به لبنیات فروشی پرتاب شده‌ایم‌...

خلاصه این که بیدل از «شاعران اصلی‌» زبان فارسی است و عالمی دارد که ویژة خود اوست یعنی مطالعة شعر دیگران ـ حتی حافظ و مولانا و سعدی ـ ما را از شعر او بی‌نیاز نمی‌کند. همة شاعران چنین نیستند مثلاً عبدالرحمان جامی با همة عظمتش شاعر اصلی نیست چون هر آنچه را او دارد، دیگران هم دارند و بلکه بهتر از او و به همین لحاظ، ما با داشتن نظامی در داستانسرایی‌; سعدی در پند و حکمت‌، مولانا در عرفان و حافظ در تغزل‌، تقریباً از شعر جامی بی‌نیاز هستیم‌. اما از شعر بیدل نمی‌توان بی‌نیاز بود حتی با وجود بزرگانی مثل صائب و کلیم و دیگران‌. جالب این است که بیدل وارث دو سنت شعر سرایی بوده و در هر دو به قوت ظاهر شده است‌. هم شعرهایی در همان عوالم مکتب هندی ـ و گاه با ضعفهای رایج آن مکتب ـ دارد و هم آثاری با پشتوانه‌ای عمیق از اندیشه و عرفان‌. آنان که شعر بیدل‌، صائب و دیگران را فقط از رهگذر مضمونسازی و نازکخیالی می‌شناسند و می‌خوانند، لاجرم به شعرهای نوع اول بسنده می‌کنند ولی آنان که افقهای برتری را جست‌وجو می‌کنند، با دستة دوم شعرهای او سروکار خواهند داشت‌. خوانندة شعر بیدل غالباً در اولین مواجهه جذب شعرهای سادة نخستین خواهد شد ولی کم‌کم خواهد دریافت که مضمونسازی رایج در مکتب هندی‌، دلمشغولی اصلی و هدف نهایی این شاعر نبوده است و باید به سراغ شعرهایی رفت که شاید در ابتدا چندان هم جذاب به نظر نمی‌آمده‌اند.

با همین ملاحظه‌، بیدل در مکتب هندی ـ با تعریفی که ادبای ما از آن دارند ـ نمی‌گنجد و شاید بنابر همین نکته‌، در افغانستان او را پدید آورنده شیوه‌ای‌خاص درآن مکتب می‌دانند و در ایران‌نیز بعضی از منتقدان‌، مکتب هندی را به دوشاخة ایرانی و هندی تقسیم کرده و بیدل را در شاخة هندی آن گنجانده‌اند. به هر حال باید چنین تمهیدی جست چون مادامی که بیدل‌همردیف صائب‌، کلیم‌، طالب ودیگران قلمدادشود لاجرم‌چوب بعضی ضعفهای آنان را نیز خواهد خورد ـ بویژه از سوی ادبای سنتی ما که خشک و تر را با هم می‌سوزانند ـ در حالی که در افقی آن سو تر از دیگران قرار دارد.

و شعر بیدل با همة محسناتش خالی از ضعف نیست‌. البته بعضیها در برشمردن ضعفهای او راه افراط و تعصب پیموده‌اند که ما با آنها همداستان نیستیم‌ولی باور داریم که پیچیدگی مفرط، تکرار مضامین‌، تصویرهای دور از ذهن وناخوشایند، افت و خیزهای بیانی و... گاه و بیگاه خود را در شعر این شاعر نشان‌ می‌دهند و ما نباید از آن ‌شیفتگان ‌چشم‌وگوش‌بسته‌ باشیم‌ که وجود همین مایه از کاستی را هم نپذیریم‌. بیدل‌، شاعری است به تمام معنی دیر آشنا ولی آنگاه که با او آشنا می‌شویم‌، گویی گمشده‌ای را یافته‌ایم‌.

 

منتخبی از شعرهای بیدل هم فراهم کرده‌ام که می‌ماند برای یادداشتی بعد. این یادداشت هم بسیار به سختی ارسال شد.

 

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:۱۳ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٢۳ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: بیدل

+ باز هم عذر تقصیر

شاید عذر مرا در تقصیرم بپذیرید اگر کودک تازه به دنیا‌آمده‌ام را شاهد بگیرم تا مشغله‌های این هفته و نیز عواقب آن را توجیه کند. باری، بنده‌ای به بندگان عاصی خدا اضافه شد، با نام مریم کاظمی.

و من بد نمی‌بینم اگر غزلی را درج کنم که البته به این مناسبت سروده نشده است، کمابیش قرابتی با این معنی دارد. از کارهای پارسال است:

میلاد

کودکی آمده‌، از من طلب نان دارد

کودک این مرتبه ناآمده عصیان دارد

من نمی‌دانم از دیدن من حیران است‌

یا گرسنه‌است که انگشت به دندان دارد

او هم آواره‌است‌، بی‌مدرک و بی‌ماهیت است‌

پس عجب نیست اگر وضع پریشان دارد

با همه کودکی‌اش حال مرا می‌فهمد

و به این سفرة بی‌مائده ایمان دارد

رگی از جانب هندوی تخیّل برده است‌

رگی از جانب رندان خراسان دارد

q

آه‌، این کودک یک‌روزه به راه افتاده است‌

نرم‌نرمک هوس دفتر و دیوان دارد

جامه‌ای از وزن می‌خواهد از این ناموزون‌

گوییا شرمی از این حالت عریان دارد

گر ضعیف است و قوی‌، حاصل بیتابی ماست‌

و همین بس که نفس می‌کشد و جان دارد

q

می‌شود خلق خدا را به سر کار نهم‌،

کودک من غزلم باشد؟ امکان دارد!

بر سر این شاعر بیچاره چه خاکی بکند؟

غزلی آمده‌، از من طلب جان دارد

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:٤٩ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٢۱ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: شعر کاظمی

+ امروز با بیدل (پنجاه و هشت)

تا لطافت از طبایع رفت، شعر از رتبه ماند

مشتری گردید سنگ و قیمت کالا شکست

این بیت هم شبکهای از ارتباطات با خود دارد. مشتری سنگ میشود، یعنی خشک میشود. از طرفی دیگر، این سنگ میتواند با ترازو رابطه یابد (سنگ ترازو). در عین حال، برای کاهش قیمت، «شکستن» به کار رفته که میتواند در اثر سنگ باشد. همان سنگی که تاکنون مشتری بوده است. همة این شبکه، در اختیار مصراع اول قرار دارد و درشتی سنگ هم که متضاد لطافت است.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٧:٠٢ ‎ق.ظ ; جمعه ۱٢ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: بیدل

+ عذر تقصير

عزيزان همدل. اگر در اين روزها کمتر چيزی از جنس مقاله يا يادداشتهای مفصل در اين صفحه می‌بينيد حمل بر تنبلی يا کم‌التفاتی حقير نفرماييد. من چند مطلب بسيار مفصل در صف چاپ دارم. در صف چاپ؟ بله. قرار من با خودم اين است که نوشته‌هايی را که برای مطبوعات آماده‌ می‌کنم تا هنگام چاپشان در نشرياتی که آن مطالب را خواسته‌اند، آنها را در وبلاگ نمی‌گذارم و چنين است که چند نوشته بسيار مفصل منتظر چاپ و سپس درج در اينجا هستند. فعلا با بيدل روز می‌گذرانيم و چه بهتر از اين.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٦:٥٧ ‎ق.ظ ; جمعه ۱٢ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی:

+ امروز با بیدل (پنجاه و هفت)

سایه‌ام را می‌توان چون زلف خوبان شانه کرد

بس که طبع من به صد فکر پریشان آشناست

رابطة پریشانی زلف معشوق و پریشانی فکر عاشق‌، از آن مضمونهای عام و کلیشه‌ای مکتب هندی است‌. دهها بار، دهها شاعر این مضمون را پرورانده‌اند، گاه خنک و کلیشه‌ای و گاه البته با اندکی هنرنمایی در شیوة ارائة آن‌، که این بیت بیدل از این گونه است‌. شانه‌کردن سایه در اینجا لطفی خاص دارد و البته سایه با سیاهی خویش‌، تناسبی هم با زلف یافته است‌. همین لطف‌، ما را به نقل این بیت واداشت‌. چند نمونة دیگر از این مضمون فقط از شعر بیدل‌:

گَرد ما ننشست جز در دامن زلف بتان‌

هر کجا بینی‌، پریشان با پریشان آشناست‌

O

خیال حلقة زلف تو ساغری دارد

که رنگ نشئة آن نیست جز پریشانی‌

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:٠٥ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٧ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: بیدل

+ نگارش (دوازده)

اکنون نیز بحث ایجاز و اطناب را ادامه می‌دهیم‌. یک نوع دیگر درازنویسی در نوشته‌های نویسندگان ما، کاربرد بی‌مورد عبارتهایی چون «عبارت است از» یا «به عنوان‌» یا «تحت عنوان‌» یا امثال اینهاست‌.

من فقط مثال می‌آورم و می‌گذرم‌، چون می‌دانم با خوانندگانی روبه‌رویم که با همین مثالها، اصل مطلب را متوجه می‌شوند. اول مثالهایی از «عبارت است از»:

عدالت در آنجا «عبارت است از» برخورداری مناسب کلیه افراد از تمام آنچه به آنان به عنوان شهروندان تعلق می‌گیرد.

شکر «عبارت است از» به‌کاربستن هر نعمتی در جای خودش‌.

اجتهاد «عبارت است از» به کارگیری تخصصی خرد، برای دریافت حکم شریعت‌.

این خصوصیتهای متضاد حاصل یک چیز است‌. و آن عبارت از اختلاط میان زبان معیار و زبان لهجه است‌.

باید دقت کنیم که «عبارت است از» به طور کلی برای جاهایی مناسب است که از یک مجموعه سخن می‌گوییم‌. مثلاً می‌گوییم «غذای مهمانی ما عبارت بود از برنج‌، خورش‌، سالاد، سوپ و نوشابه‌.» ولی وقتی سخن از یک چیز منفرد می‌آید، «عبارت‌است از» چندان مناسب نیست‌. باری‌، من جملات بالا را چنین بازنویسی می‌کنم‌:

عدالت در آنجا برخورداری مناسب کلیه افراد است از تمام آنچه به آنان به عنوان شهروندان تعلق می‌گیرد.

شکر به‌کاربستن هر نعمتی در جای خودش است‌.

اجتهاد به کارگیری تخصصی خرد، برای دریافت حکم شریعت است‌.

این خصوصیتهای متضاد حاصل یک چیز است‌; اختلاط میان زبان معیار و زبان لهجه‌. (اینجا از دو «است‌» یکی قابل حذف بود و دو جمله نیز به یک جمله تبدیل شد.)

 

و این هم مثال برای «عنوان‌»

«آموزه‌های مولانا برای انسان معاصر» عنوان همایشی بود که در تاریخ 24 ماه قوس در تهران برپا شد.

در اینجا «عنوان» زاید بود و من آن را چنین ویراستم (البته کلمات «تاریخ» و «قوس» را هم برداشتم):

«آموزه‌های مولانا برای انسان معاصر» همایشی بود که در 24 قوس در تهران برپا شد.

 

و از همین دست است کاربرد بیجای «محسوب می‌شود» در این جمله‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروهها محسوب می‌شوند، به ویژه در کشور ما که هنرمندان موسیقی از شهرت بسیار بالایی برخوردارند.

در «محسوب شدن‌» نکتة ظریفی است که باید دقت کرد. «محسوب شدن‌» برای وقتی مناسب است که چیزی در نظر افراد خاصی برجسته شده باشد. مثلاً می‌گوییم «در جوامع سنتی‌، درس‌خواندن دختران کاری نادرست محسوب می‌شود» یعنی چه‌؟ یعنی این که ممکن است این کار مطلقاً نادرست نباشد، ولی جامعة سنتی آن را چنین می‌پندارد. اینجاست که «محسوب می‌شود» معنی پیدا می‌کند. ولی وقتی چیزی جدا از دیدگاه مردم به خودی خود برجسته است‌، دیگر «محسوب‌شدن‌» نمی‌خواهد. در عبارت بالا نیز چون هنرمندان و آوازخوانان به راستی مشهور هستند، نه این که مشهور پنداشته شوند، «محسوب شدن‌» لازم نیست و باید گفت‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروهها هستند، به ویژه در کشور ما که هنرمندان موسیقی از شهرت بسیار بالایی برخوردارند.

حالا من به این هم قانع نمی‌شوم و با اجازة شما عبارت را کمی کوتاه‌تر می‌کنم‌:

هنرمندان و آوازخوانان در هر کشوری یکی از مشهورترین گروهها هستند، به ویژه در کشور ما.

بعد از کشور ما، در واقع جمله تکرار شده است‌، تکراری قبیح‌.

 

در مورد ایجاز هنوز حرفهایی دارم‌. بقیه‌اش باشد برای روزی دیگر تا ما هم رعایت ایجاز کرده باشیم‌.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:٠۳ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٧ تیر ۱۳۸۳
کلمات کلیدی: نگارش