محمدكاظم كاظمي

درنگی در «نیایش‌واره‌ها»ی سلمان هراتی‌

زین گلستان به حیرت شبنم رسیده‌ایم‌
باید دری به خانة خورشید باز کرد
بیدل‌

«دری به خانة خورشید»(1)، واپسین مجموعه شعر زنده‌یاد سلمان هراتی را می‌توان مجموعة آثار دوران کمال شاعری‌اش دانست‌. البته اگر او همچنان در میان ما می‌بود، با پیشرفت شگفت‌انگیزی که داشت‌، هیچ بعید نبود که در کتابهای بعدی‌، از این هم شکوهمندتر ظاهر شود.

باری‌، این کتاب را که می‌گشاییم‌، با چشم‌اندازی روبه‌رو می‌شویم بدیع که اثر دست و ردّ پای یک شاعر مبتکر در جای‌جایش آشکار است‌. یکی از این بدایع‌، آغازشدن کتاب با «نیایش‌واره‌ها» است‌; و این رسمی است کهن که در شعر امروز، به‌ویژه در آثار نوگرایان‌، کمابیش منسوخ بوده‌است‌، به‌گونه‌ای که احیای آن را امروز بدعت تصوّر می‌کنیم‌، البته بدعتی نیکو و دلپذیر.

کتاب‌، بعد از درگذشت شاعرش منتشر شده است (1367) و به درستی روشن نیست که تدوین آن‌، با خود زنده‌یاد سلمان هراتی بوده است‌، یا دوستانش پس از او و از میان دست‌نوشته‌هایش «دری به خانة خورشید» را فراهم کرده‌اند. چه خوب بود اگر این موضوع در اشارتی کوتاه در ابتدای کتاب‌، روشن می‌شد، که نشده است و ابهامهایی برای ما آفریده است‌. به همین دلیل‌، نمی‌توان با قاطعیت گفت که در ذهنیت شاعر نیز این نیایش‌واره‌ها برای ابتدای کتاب بوده‌اند، یانه‌.

به هر حال‌، امروز کمتر کتابی از نوگرایان را می‌بینیم که مطلعی از نوع حمد و ستایش داشته باشد و گویا امروزیان کمتر می‌توانند این رسم کهن را به جای آورند. نه تنها در آغاز کتابها، که در مجموعة سروده‌های شاعران نیز از این گونه حرف و حدیث‌ها کمتر دیده می‌شود. گویا امروزیان‌، نتوانسته‌اند بعضی از مفاهیم کهن را امروزی کنند و بناچار، از آنها دست می‌کشند. به راستی که حمد و نیایش ـ به نسبت شعر کهن ـ در شعر امروز بسیار نادر است‌. کافی است که دفترهای شعر امروز را ورق بزنیم و تعداد شعرهایی را که در حمد باری تعالی سروده شده است‌، با شعرهای که برای بندگان نیکوی خداوند است‌، مقایسه کنیم‌. نه تنها در این مقایسه‌، که در مقایسه میان شعرهایی که برای پیامبر اسلام و دیگر اهل بیت سروده شده است نیز نتایج بسیار دلپذیری به دست نمی‌آید.

پس تا اینجا می‌توان گفت که وجود چنین شعرهایی در آغاز چنین دفتری‌، خود ابتکاری دلپذیر است‌. ولی کار شاعر ما به این خلاصه نمی‌شود. در لحن و طرز بیان نیز این نیایش‌واره‌ها بدایعی در خود دارند و امتیازهایی‌.

حمد در شعر ما همواره دچار کلیشه بوده‌است‌. اگر بحر متقارب باشد، کلیشه این است‌: «به نام خداوند...» و کافی است که شاعر جای این سه نقطه را پر کند، از این گونه‌:

به نام خداوند جان و خرد...
به نام خداوند جان‌آفرین‌
به نام خداوند بالا و پست‌...

اگر هم بحر دیگری باشد، می‌توان کلیشه‌های آماده در خمسة نظامی را برداشت و کلماتی دیگر در آنها ریخت‌. غالب شاعران فارسی در آغاز دیوانهایشان حمدیه‌هایی از این دست دارند. فقط مولانا، حافظ و بیدل بوده‌اند که اولی در مثنوی شریف و دو تن دیگر در غزلیات خویش طرحی دیگر ریخته‌اند (البته با این فرض که حافظ خود نخستین غزل دیوانش را انتخاب کرده باشد.)

البته یادآور شویم که ما خود به تفاوت ظریفی که میان «حمد» و «نیایش‌» وجود دارد واقفیم و می‌توان «نیایش‌واره‌ها»ی سلمان را با دیگر نیایشهای شعر فارسی مقایسه کرد، ولی واقعیت این است که در این اثر، حمد و نیایش چنان در هم تنیده‌اند که تفکیک‌شان از هم سخت است و حتی می‌توان گفت که جنبة حمدی در این شعرها قوی‌تر است‌، و البته پنهان‌تر.

به هر حال‌، از موضوع دور نشویم‌. این را می‌گفتیم که حمد و نیایش با این شکل و شمایل و لفظ و معنی‌، در شعر فارسی کم‌سابقه بوده است و از این نظر، باید زنده‌یاد سلمان هراتی را شاعری مبدع و خلاّ ق دانست‌.

دیشب آن‌قدر نزدیک بودی‌
که پنجره از شادی‌ام نمک می‌چشید
و لبخندم را دامن می‌زد
من مشغول تو بودم‌
نیلوفری از شانه‌های من رویید
و از پنجره بیرون رفت‌. (نیایش‌وارة 5)

q

باری‌، نیایش‌واره‌های سلمان هراتی در «دری به خانة خورشید» پانزده قطعه شعر است‌; در صورت‌، مستقل و در معنی‌، به هم پیوسته‌. در این دسته شعرها، چند خاصیت به روشنی قابل مشاهده است‌.

به گمان من‌، مهم‌ترین خاصیت نیایش‌واره‌های سلمان‌، آزادی از قید و بندهایی سنّتی است که از دیرباز، به دست و پای شعرهای تحمیدیة ما پیچیده بوده است‌. حمدهای ما، غالباً آمیخته بوده‌اند با اصطلاحات کلامی و عرفانی‌; و به همین لحاظ، ارتباط مخاطب با آنها غالباً منوط به تحصیل مقدمات این علوم بوده‌است‌.

مزیّت عمدة نیایش‌واره‌های سلمان‌، همین است که شاعر نه اصطلاحات کلامی و عرفانی‌، بل عناصر طبیعت و زندگی را به خدمت گرفته است و به این ترتیب‌، شعر را به فضای ذهنی مخاطبان نزدیک کرده است‌. در این پاره از نیایش‌وارة (3)، گویا شاعر خود نیز این سلوک را تشخیص و ترجیح می‌دهد:

همخانه‌ام می‌گوید:
صفات ثبوتیه کدام‌اند؟
من می‌گویم‌
باز چه بوی خوشی‌
اینجا را فرا گرفته‌است‌!

یک خاصیت دیگر غالب تحمیدیه‌های ما ـ که شعر سلمان از آن بدور است ـ نگرش غلیظ تعلیمی است‌. گویا شاعران ما بیش از آن که بخواهند یک گفت‌وگوی ساده و صمیمی با خداوند داشته باشند، می‌کوشیده‌اند که مخاطبان را تعلیم اعتقادی دهند که‌

از در بخشندگی و بنده‌نوازی‌
مرغ هوا را نصیب و ماهی دریا
حاجت موری به علم غیب بداند
در بن چاهی‌، به زیر صخرة صمّا (سعدی‌، غزلیات‌)

در این گونه شعرها، غالباً شاعر و احساسات او غایب است‌. او از میان مثلث «ممدوح‌، شاعر و مخاطب‌»، فقط به اولی و سومی کار دارد و می‌کوشد که جلال و شکوه آن ممدوح را برای مخاطب ترسیم کند، یا درست‌تر بگوییم‌، تعلیم دهد. از خود شاعر به عنوان مجرای عبور این سخنان‌، در این شعرها بسیار خبری نیست‌. اگر قادر باشیم اصطلاحات ادبیات داستانی را به کار گیریم‌، زاویة دید در اینجا از نوع «دانای کل‌» است‌، نه «اول‌شخص‌».

ولی سلمان در نیایش‌واره‌هایش حاضر است‌، نه به عنوان «سلمان هراتی‌» شاعر، بل به عنوان هر انسانی که جهان پیرامون را می‌بیند و در آن‌، حضور خداوند را حس می‌کند.

گاهی آن‌قدر واقعیت داری‌
که پیشانی‌ام‌
به یک تکه ابر سجده می‌برد
به یک درخت خیره می‌شوم‌
از سنگها توقع دارم‌
مهربانی را!

نیایش‌واره‌های سلمان هراتی‌، سرشار از عناصر طبیعت و زندگی شاعر است و این‌، امتیاز دیگری است در این شعرها. شاعر با اشیأ برخوردی ساده‌، ملموس و بی‌واسطه بی‌واسطه دارد. نه متکی به سنّت ادبی قدیم است‌، نه متکی به تاریخ و ادب کهن و روایات ملی و مذهبی‌. او فقط طبیعت را می‌بیند و به استخدام می‌گیرد، آن هم نه از دریچة سنتها و قراردادهای ادبی که در آن‌، همه پدیده‌ها، حامل مفهومهایی از پیش تعیین‌شده باشند; یعنی سرو آزاد باشد و نرگس بیمار و ماه به ابرو مانند شود و خورشید به طبق زر. این طبیعت‌، فقط از دریچة چشم بابصیرت شاعر دیده می‌شود.

عناصر خیال در این شعرها غالباً ملموس و حسّی هستند. مفاهیم مجرّد و انتزاعی‌، یا نیستند و یا اگر هم هستند، چنان با عناصر طبیعت ادغام شده‌اند که از آن هویّت اصلی خویش بدر آمده‌اند. در این پاره‌ها، کلمات «تقدیر»، «بصیرت‌» و «واقعیت‌» دیگر حامل و حاصل یک سلسله مباحث پیچیدة کلامی و عرفانی نیستند.

تقدیر چیست‌؟
می‌خواهم از تو سرشار باشم‌.
q
چشمهایم‌
از بصیرتی آکنده می‌شود
که منتهای تکامل یک چشم است‌
q
گاهی آن‌قدر واقعیت داری‌
که پیشانی‌ام‌
به یک تکه‌ابر سجده می‌برد.

البته انکار نباید کرد که در یکی دو جای‌، اثری از این مفاهیم در شکل قراردادی و کلیشه‌ای‌شان دیده می‌شود که در همان‌جاها نیز مایة افت شعر شده است‌، مثل «فراق‌» در نیایش‌وارة (2) که همراه‌شدنش با «زندان‌»، عیبش را بیشتر می‌نمایاند. اینجا به راستی شعر بیش از محیط زندگی شاعر، به شبکة قراردادهای ادبی نزدیک شده است‌:

من در دو قدمی تو
در زندان فراق گرفتارم‌.

در مجموع‌، برخورد شاعر با موضوع‌، برخوردی مشتاقانه و شاعرانه‌است‌، نه حکیمانه و یا عارفانه (منظورم عرفان منظّم و علمی پیروان ابن عربی است‌). نیایش‌واره‌های او نیز در جاهای زیباتر شده‌اند که این شاعرانگی را دارند. فقط در نیایش‌وارة (14) گویا شاعر از موضع حکمت با مخاطب طرف می‌شود و چنین است که این شعر، با دیگر قطعات تفاوتی می‌یابد. اگر هم نتوان این قطعه را به این اعتبار به ضعف متهم کرد، لااقل می‌توان گفت از جنس دیگر قطعات نیست‌. درست در همین‌جاست که لحن شاعر نیز تعلیمی می‌شود، به ویژه در آخر شعر:

جهان‌، قرآن مصوّر است‌
و آیه‌ها در آن‌
به جای آن‌که بنشینند، ایستاده‌اند
درخت یک مفهوم است‌
دریا یک مفهوم است‌
جنگل و خاک و ابر
خورشید و ماه و گیاه‌
با چشمهای عاشق بیا
تا جهان را تلاوت کنیم‌.

و بالاخره ویژگی دیگر نیایش‌واره‌های سلمان‌، توصیف ملموس و ساده‌ای است که از خداوند دارد. این خدا، دور از دسترس نیست‌، از آن گونه نیست که مثلاً در این بیت بیدل وصف می‌شود:

بر اوج غنایت نرسد هیچ کمندی‌
بیهوده رسن‌تاب خیال‌اند فغانها

بلکه خدایی است که به قول خود شاعر، «در دو قدمی‌» اوست‌. و چقدر شبیه است این «دوقدمی‌» به «همین نزدیکی‌» سهراب سپهری‌. همین‌جا به صورت معترضه می‌توان گفت که اگر بخواهیم در پی منابع الهام سلمان در این نیایش‌واره‌ها باشیم‌، به گمان من باید درنگی در شعر سهراب سپهری بکنیم‌. طرز برخورد شاعر با طبیعت در این قطعات‌، بسیار نزدیک است به شیوة مواجهة سهراب سپهری‌. به همین لحاظ، اگر هم نخواهیم با قاطعیت مدعی تأثیرپذیری سلمان از سهراب شویم‌، حداقل می‌توانیم بگوییم سلمان بیش از هر شاعر دیگری‌، در این شعرها به فضای ذهنی سهراب نزدیک شده است‌.

باری‌، این خدا در دوقدمی است و جالب این که شاعر توانسته است با این توصیف ملموس نیز از دایرة باورهای مذهبی خود و جامعه‌اش خارج نشود و حتی گاه به شکل نامحسوسی از معارف و اعتقادات اسلامی در نیایش‌واره‌هایش بهره بگیرد.

1. دری به خانة خورشید، مجموعة شعر; سلمان هراتی‌; چاپ اول‌، سروش‌، تهران‌: 1367

+ امروز با بيدل (هشتاد و شش)

مهربانی‌ها ()

لینک

+ نگارش (سی و یک)

تایپ علایم سجاوندی‌

اصولی که دربارة فاصله میان کلمات گفتیم‌، برای علایم سجاوندی نیز کاربرد دارد. آن دسته از علایم که مشخص‌کنندة انتهای جمله یا بخشی از جمله هستند، باید چسپیده به جمله تایپ شوند، بدون هیچ فاصله‌ای‌. مثلاً نقطه‌، همواره بدون فاصله با جملة ماقبل خود تایپ می‌شود، چون اگر با فاصله باشد، ممکن است در آخر سطر، کلمه در سطر بالا بماند و نقطه به سطر پایین برود، و این بسیار عیب دارد. همین طور است حکم ویرگول‌، نقطه ویرگول و دونقطه‌. هرکدام اینها اگر به اول سطر بعدی بروند خوب نیست‌، پس باید بدون فاصله به کلمة ماقبل خود بچسپند تا همواره متصل به آن باشند. فاصله را بعد از این علایم می‌گذاریم‌، یعنی میان اینها و جملة بعد.
اما علایمی مثل گیومه و قوس (پرانتز) که دربرگیرندة یک بخش از جمله هستند، باید از هر دو طرف به آن بخش بچسپند و میان آنها و کلمه یا عبارتی که دربر گرفته‌اند، هیچ فاصله‌ای نباشد. فاصله را قبل از بازشدن پرانتز یا گیومه و بعد از بسته‌شدن آن می‌گذاریم‌.
حال‌، من متنی را که سرشار از این علایم است‌، یک بار به صورت نادرست و باری دیگر به صورت درست درج می‌کنم تا قضیه عینی‌تر شود.

من در ایران ،هنوز معادل دلپذیری برای «تفنگچه‌» ندیده‌ام .تپانچه ،هفت‌تیر ،کُلت ،رولور ،ششلول و سلاح کمری همه مشکلاتی دارند . « تپانچه » در اصل به معنی « سیلی » است ;« هفت‌تیر » به خاطر تلاقی دو حرف « ت » ،دشواری تلفّظ دارد ،گذشته از این که با « میدان هفت‌ِ تیر » تهران هم تشابه می‌یابد ;« کُلت » و « رولور » فرنگی‌اند ; « ششلول » جامع نیست و « سلاح کمری » غیرموجز است .

ملاحظه می‌کند که متن‌، هم نازیباست و هم در اول و آخر سطرها اتفاقاتی ناخوشایند افتاده است‌. صورت درست آن این است‌.

من در ایران هنوز معادل دلپذیری برای «تفنگچه‌» ندیده‌ام‌. تپانچه‌، هفت‌تیر، کُلت‌، رولور، ششلول و سلاح کمری همه مشکلاتی دارند. «تپانچه‌» در اصل به معنی «سیلی‌» است‌; «هفت‌تیر» به خاطر تلاقی دو حرف «ت‌»، دشواری تلفّظ دارد، گذشته از این که با «میدان هفت‌ِ تیر» تهران هم تشابه می‌یابد; «کُلت‌» و «رولور» فرنگی‌اند; «ششلول‌» جامع نیست و «سلاح کمری‌» غیرموجز است‌.

 

اگر قرار باشد علایم دربرگیرنده با عبارت میان خویش فاصله نداشته باشند، تکلیف خط تیره (برای جملة معترضه‌) چه می‌شود؟ اگر این خط تیره بی‌فاصله تایپ شود، به کلمه می‌چسپد و آن را کشیده می‌سازد، نظیر اینجا که خطهای تیره به کلمه چسپیده اند:
ما مردم افغانستان ـکه همواره به فتوحات پادشاهان خویش در هند می‌بالیمـ شاید حالا که دو دهه رنج تهاجم بیگانگان را چشیده‌ایم‌، بتوانیم درد و رنج مردم هند را در دوران لشکرکشی‌های اجدادمان دریابیم‌.
و صورت درست این است‌:
ما مردم افغانستان ـ که همواره به فتوحات پادشاهان خویش در هند می‌بالیم ـ شاید حالا که دو دهه رنج تهاجم بیگانگان را چشیده‌ایم‌، بتوانیم درد و رنج مردم هند را در دوران لشکرکشی‌های اجدادمان دریابیم‌.
اینجا دیگر باید هر دو طرف خط تیره فاصله گذاشت و خطر این را پذیرفت که در آخر یا اول سطرها، خطهای تیره از بخشی که میانشان است‌، جدا شوند. البته ما در زرنگار برای پیشگیری از این جدایی‌، میان خطهای تیره و بخشی که داخل آنهاست فاصلة جامد می‌گذاریم و این هم از مزایای زرنگار (این نرم‌افزار کم‌حجم ولی پرقابلیت‌) است‌.

(امروز در پیامهای یادداشت قبل دیدم که دوستی طرز تایپ فاصله جامد در ورد را یادآوری کرده بود، یعنی با کلید فاصله همراه با شیفت و کنترل. در این صورت مشکل در ورد هم حل می‌شود.)

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ٩:٠٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۸ اسفند ۱۳۸۳

کلمات کلیدی: نگارش

مهربانی‌ها ()

لینک

+ امروز با بیدل (هشتاد و پنج)

سعد اگر خوانی‌، چه حاصل طینت منحوس را؟
همچنان مسخ است اگر بوزینه میمون می‌شود (ص 507)
بیدل از ایهام کلمة میمون استفاده کرده‌است‌. می‌گوید اگر بوزینه میمون (به معنای سعد و فرخنده‌) هم بشود، فرقی به حالش نکرده است‌، چون باز هم میمون (به معنای جانور) است‌.
در ضمن این از اندک مواردی است که در شعر کهن‌، من «میمون‌» را به معنای جانور (یعنی همان معنایی که اکنون در ایران رایج است‌) دیده‌ام‌. «میمون‌» غالباً همان «فرخنده‌» بوده است و به این جانور، «بوزینه‌» یا چیزهایی دیگر می‌گفته‌اند.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۸:٥٥ ‎ق.ظ ; شنبه ۸ اسفند ۱۳۸۳

کلمات کلیدی: بیدل

مهربانی‌ها ()

لینک

+ نگارش (سی)

فاصلة جامد

شاید بتوان گفت رعایت درست فاصله‌ها، مهم‌ترین کار برای یک تایپ درست رایانه‌ای است‌. پیش از این‌، نکاتی را در این مورد گفته‌ایم و اکنون ادامه می‌دهیم‌.

وعده داده بودم که دربارة «فاصلة جامد» چیزی بنویسم‌. ما گفته‌ایم که هرگاه میان دو کلمه فاصله باشد، ممکن است آنها در آخر سطر از هم جدا شوند، یعنی یکی در آخر سطر بالا بماند و دیگری در اول سطر پایین‌. اگر نخواهیم این اتفاق بیفتد، و بخواهیم دو کلمه در هر حال در یک سطر باشند، آنها را با نیم‌فاصله تایپ می‌کنیم‌، یعنی در زرنگار حرف آخر کلمة اول را با شیفت می‌گیریم و کلمة دوم را بدون فاصله تایپ می‌کنیم و در محیط ویندوز (ورد و دیگر نرم‌افزارهای هم‌خانواده با آن‌) فاصلة میان دو کلمه را با شیفت می‌گیریم و آن را نیم‌فاصله می‌نامیم‌. در آن صورت دو کلمه بسیار نزدیک به هم تایپ می‌شوند و همواره هر دو در یک سطر خواهند بود.

ولی ممکن است نزدیک بودن بسیار این دو کلمه‌، مطلوب ما نباشد و بخواهیم آنها با حفظ فاصله‌شان در یک سطر تایپ شوند. اینجا چه می‌کنیم‌؟ در زرنگار برای این موارد «فاصلة جامد» پیش‌بینی شده است‌، یعنی کاراکتری که در محیط تایپ به صورت خطی افقی با دو پیکان در دو سر دیده می‌شود و در چاپ نمی‌آید و حکم فاصله را دارد. این فاصلة جامد، مانع جداشدن دو کلمه از هم در آخر سطر می‌شود. (برای تایپ آن در صفحه‌کلید پیش‌گزیدة زرنگار، باید عدد 2 را با کلید کنترل فشار دهیم‌.)

در ورد و نرم‌افزارهای مشابه آن‌، تا جایی که من خبر دارم‌، ما فاصلة جامد نداریم و چنان که دوستان یادآور شدند، در ویندوز اکس‌پی حتی نیم‌فاصله هم نمی‌توان گذاشت مگر با تدابیری‌. به‌هرحال در زرنگار نه تنها این‌، که بسیار ظرایف دیگر تایپ فارسی هم پیش‌بینی شده است و بیجا نیست که ناشران حرفه‌ای و مؤسسات معتبر تایپ و صفحه‌آرایی کتاب‌، با زرنگار کار می‌کنند.

این فاصلة جامد در کجاها بیشتر کاربرد دارد؟ آن‌جاهایی که به طور طبیعی کلمات مستقل هستند و نباید بدون فاصله یا با نیم‌فاصله تایپ شوند، ولی ما دوست داریم اینها در عین استقلال و حفظ فاصله‌، در یک سطر باشند، مثل «سید» در ابتدای نامها. این «سید» به‌طور طبیعی باید با نام بعد از خود فاصله داشته‌باشد تا جزئی از نام تلقی نشود، ولی ممکن است همین کار، در آخر سطر آن را از نام جدا کند. اینجا ما میان «سید» و نام طرف‌، فاصلة جامد تایپ می‌کنیم‌. همین گونه است «خان‌» در آخر نامها که باز مستقل است‌، ولی بهتر است با خود نام در یک سطر باشد و اینجا نیز بعد از کلمه و قبل از «خان‌» فاصلة جامد می‌گذاریم‌.

بعضی عبارتها هم هستند که عملاً یک ترکیب به شمار نمی‌آیند، ولی بهتر است در یک سطر باشند، مثل «داد و ستد». اگر این عبارت را نزدیک به هم تایپ کنیم‌، «دادوستد» می‌شود که خوش‌خوان نیست‌. اگر با فاصله تایپ کنیم‌، ممکن است مثلاً «داد» در سطر بالا بماند و «و ستد» به پایین برود که این هم خوب نیست‌. اینجا فاصلة جامد کارساز است که هم فاصله ایجاد می‌کند و هم مانع شکسته‌شدن ترکیب می‌شود.

من برای عباراتی از این دست‌، فاصلة جامد را پیشنهاد می‌کنم (البته برای هر مورد، نظایر آن را نیز می‌توان در نظر داشت‌):

بنا بر این‌

پیچ و خم‌

نادر خان‌

سید اسماعیل‌

میر غلام‌محمد

دور شدن‌

قرار گرفت‌

پیدا شد

قابل فهم‌

قابل توجه‌

مورد نظر

دقت نظر

خدا حافظ

درة صوف‌

(در مورد درة صوف باید یادآوری شود که «دره‌» در واقع جزئی از نام این منطقه است و همواره در کنار «صوف‌» ذکر می‌شود. بنابراین‌، خوب نیست که این دو بخش از هم جدا شوند. این فرق دارد با «درة پنجشیر» که در این یکی‌، دره جزء نام نیست و صرفاً یادآور نوع منطقه می‌شود. پس «درة صوف‌» باید با فاصلة جامد یا نیم‌فاصله تایپ شود و «درة پنجشیر» می‌تواند با فاصلة معمولی هم باشد.)

شاید تعجب کنید از این‌همه دقت نظر، ولی من به همین روش کار می‌کنم و از نتیجة کارم نیز راضی هستم‌. سخت است‌؟ مهم نیست‌. بالاخره هر فنّی سختی خودش را دارد. ویراستاری هم یک فن است و من می‌کوشم در این کار دقیق باشم‌. اگر هم در مواردی کارم را خلاف این اصول و قوانین می‌بینید، بر اصول خرده نگیرید و بر من خرده بگیرید. شما اصول را به کار بندید و اشتباهاتم را یادآور شوید.

تا یادداشت بعدی خدا حافظ.

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱:٥٩ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ٤ اسفند ۱۳۸۳

کلمات کلیدی: نگارش

مهربانی‌ها ()

لینک

+ نگاهی اجمالی به شعر عاشورایی در افغانستان

این مطلبی است که دوستان از روزنامه جام جم درباره شعر عاشورایی در افغانستان خواسته‌بودند و من برای آشنایی همزبانان ما با این نوع شعر در افغانستان، نوشتم.

افغانستان کنونی‌، پاره‌ای بزرگ از قلمرو کهن زبان فارسی است و بسیاری از شاعران بزرگ فارسی‌زبان نیز از لحاظ جغرافیایی به این منطقه منسوب می‌شوند. ولی نگاه ما در این نوشته‌، دو سه قرن اخیر را در بر می‌گیرد، یعنی از زمانی که این کشور رسماً مرزهای سیاسی و نام کنونی را یافت‌.
واقعیت این است که وضعیت ادبیات فارسی افغانستان در قرنهای دوازده و سیزده هجری چندان بسامان نبوده است‌. جنگهای داخلی و خارجی پی‌درپی و بی‌علاقگی دولتمردان این کشور به شعر و ادب‌، مجال رشد را از آن گرفته بود و چنین شد که در آن یکی دو قرن‌، فقط چند شاعر نام‌آور توانست ظهور کند.
بی‌توجهی حاکمان عصر به شعر، و به ویژه شعر ولایی با گرایش شیعی‌، بناچار این دسته از شاعران را به انزوا و به حاشیه راند و آنان کوشیدند تکیه‌گاهی جز محافل رسمی ادبی برای خویش بیابند، یعنی مجامع مردمی و حسینیه‌ها و به قول مردم افغانستان‌، «تکیه‌خانه‌ها». اتکای شاعران به مردم‌، لاجرم شعرشان را نیز مردم‌پسند و بدور از معیارهای انجمنی و رسمی ادبیات می‌ساخت‌، و چنین شد که در این چندصد سال‌، شاعران مذهبی‌سرای افغانستان غالباً «منقبت‌سرا» بوده‌اند.
اما آزادیهای مذهبی‌ای که براثر تلاش و مجاهدت علمای شیعه و نیز تغییر وضعیت سیاسی کشور در اوایل قرن اخیر پدید آمد، به این محافل مذهبی رونقی بیشتر بخشید و به ویژه در کانونهایی چون «چنداول‌» کابل‌، شاعرانی بالیدند که غالباً تحصیلات دینی داشتند و به شعر ولایی عنایتی ویژه کردند. از این میان‌، می‌توان علامه بلبل کابلی و علامه شهید سیداسماعیل بلخی را یاد کرد. البته بلخی وقتی در چنداول لنگر انداخت که مدارج کمال را پیموده بود.
علامه بلخی را به راستی بزرگ‌ترین شاعر مذهبی‌سرای افغانستان در قرن اخیر می‌توان نامید. او به ویژه به واقعة عاشورا عنایتی خاص داشت و جدا از شعرهای عاشورایی بسیار، در دیگر آثارش نیز به این واقعه اشاره کرده است‌. عاشورایی‌های بلخی‌، بسیار انقلابی است و آموزنده‌، و بدور از مویه‌گری‌های رایج در شعر بسیاری از شاعران‌. او به راستی عاشورا را نه یک واقعة سوزناک‌، بلکه یک مکتب می‌بیند و این سخن‌، در نیم قرن پیش‌، کمابیش تازه است و بدیع‌:
تأسیس کربلا نه فقط بهر ماتم است‌
دانشسرای و مکتب اولاد آدم است‌
از خیمه‌گاه سوخته تا ساحل فرات‌
تعلیم‌گاه رهبر خلق دو عالَم است‌
با سوز عشق‌، نسبت بدعت مده‌، رقیب‌!
اسرارها نهفته به شور محرّم است‌
هر رؤیت هلال محرّم به چشم خلق‌
عینک برای دیدن آن حسن مبهم است‌
اصغر به صحن معرکه رفتن به دوش باب‌
درسی پی حصول حقوق مسلّم است‌
هر قطره خون حنجر آن طفل‌ِ شیرخوار،
بر زخم‌های پیکر اسلام‌، مرهم است‌...(1)

q

از علامه بلخی که بگذریم‌، تا حدود سه دهه پیش‌، یعنی آغاز جنگ و جهاد و انقلاب‌، در میان شاعران رسمی و برجستة افغانستان‌، مذهبی‌سرایانی جدی نمی‌توان یافت‌، و از این نظر، وضعیت کمابیش شبیه قبل از انقلاب اسلامی در ایران است‌. شاعران نوپرداز نیز در این سالها یا گرایشهای چپی دارند و یا روشنفکرانی کم‌اعتنا به دین هستند و به همین لحاظ، جریان نوگرای شعر افغانستان نیز از مایه‌های مذهبی تقریباً تهی است‌. در میان شاعران رسمی نیز یا ستایش حاکمان رواج دارد و یا بیان مفاهیم ملی و انقلابی‌، بدون اتکای زیادی به مذهب‌. در این میان‌، بسیار اندک هستند شاعرانی همچون براتعلی فدایی هروی که هم تکیه‌گاه مردمی داشته‌باشند و هم حال و هوای شعر امروز را کمابیش درک کرده‌باشند.
این وضعیت ادامه می‌یابد، تا پیدایش موج جدید اسلام‌خواهی در جهان‌، که در ایران و افغانستان‌، تبارز عملی جدی‌ای دارد. پیروزی انقلاب اسلامی در ایران‌، جهاد اسلامی مردم افغانستان علیه متجاوزین‌، مهاجرشدن جمع بسیاری از این مردم به ایران و تأثیرپذیری آنها از شعر و ادب انقلاب اسلامی‌، همه دست به دست هم داد و جریان تازه‌ای از شعر مذهبی در جامعة ادبی افغانستان پدید آورد.
این گرایشها را، هم در میان شاعران مهاجر مقیم ایران می‌توان یافت و هم در آثار بعضی از شاعران داخل کشور که داعیة این اسلام‌خواهی را داشتند. بدین ترتیب‌، نسل نوینی از شاعران افغانستان پدید آمد که هم به مذهب نگاهی امروزین و انقلابی داشتند و هم با رهیافتهای نوگرایان در شعر فارسی بیگانه نبودند. اینان نوعی شعر مذهبی نوکلاسیک سرودند که پیش از این‌، در ادبیات افغانستان سابقه نداشت‌. در شعرهای عاشورایی این نسل‌، نوعی بیان هنری و گاه مدرن می‌توان یافت‌، در کنار محتوایی انقلابی و گاه گره‌خورده با حوادث و وقایع کشور. به بیان دیگر، این شاعران کوشیدند که پیامهای عاشورا را برای استفاده در وضعیت امروز بیان کنند، چنان که در این غزل از سیدفضل‌الله قدسی دیده می‌شود:
چه می‌شد پیش از آن که کشته بودم باور خود را،
چهل منزل به روی نیزه می‌بردم سر خود را
نخواهد ماند خالی بعد از این مشک وفا، زیرا
به دریا وام دادم بازوی آب‌آور خود را...(2)
البته مذهبی‌سرایی در شاعران امروز افغانستان‌، به کلاسیک‌سرایان محدود نماند و نوگرایان را هم دربر گرفت‌، نسلی که تلفیقی میان قالبهای نوین و مفاهیم دینی ایجاد کرده‌است‌، و پیش از این‌، البته این تلفیق در شعر افغانستان دیده نمی‌شد. چهرة شاخص و پیشکسوت این نوع شعر در افغانستان‌، آقای سعادتملوک تابش است که در دهة شصت چندین مجموعه شعر با این شیوه منتشر کرد. البته مذهبی‌سرایی در قالبهای نو، بعدها توسط جوانان شاعر پی گرفته شد و تاکنون ادامه دارد.
به عنوان آخرین سخن‌، نمی‌توان از یک ویژگی بارز جامعة افغانستان یادی نکرد که بر شعر نیز سایه افکنده‌است‌، یعنی توجه عموم مردم ـ و نه صرفاً شیعیان ـ به اهل بیت و نیز واقعة کربلا. در افغانستان اختلاط میان مردم مذاهب مختلف بسیار است و نیز، عنایت این مردم به همه بزرگان دین‌، قابل توجه‌. حضرت امیرالمؤمنین با لقب «سخی‌» مقتدای همه مردم است و نیز واقعة کربلا برای همه ارزش و اهمیت می‌یابد. چنین است که مثلاً ترکیب‌بند محتشم کاشانی به طور کامل در کتاب درسی ادبیات فارسی در افغانستان چاپ می‌شود و یا زنده‌یاد عبدالقهار عاصی‌، شاعر سنی‌مذهب این کشور، با چنین اخلاص و ارادتی از امام حسین‌(ع‌) یاد می‌کند:
تا ریخت خون مرد به دامان کربلا،
سجاده‌شد زمین بیابان کربلا
بر مسلمین طلیعة نو باز شد ز حق‌
در رهگذار تشنة میدان کربلا
دست یزیدیان چه تواند کند به خلق‌؟
خون امام ماست نگهبان کربلا...(3)
این‌، بر خلاف پندار بعضی کسان‌، نه یک ارادت شخصی‌، که یک گرایش غالب در این کشور است‌. در افغانستان اگر خلاف این باشد، عجیب به نظر می‌آید.

 

پی‌نوشت‌ها:
1. دیوان علامه شهید سید اسماعیل بلخی‌; به اهتمام مرکز تحقیقات و مطالعات علامه شهید بلخی‌(ره‌); چاپ اول‌، مشهد: مرکز مطالعات و تحقیقات علاّ مه بلخی ـ نشر سنبله‌، 1381
2. مشرق گلهای فروزان‌; مجموعه شعر مذهبی‌، گردآوری‌: قنبرعلی تابش‌، کتابخانة تخصصی ادبیات‌، قم‌، 1378
3. از آتش از بریشم‌: مجموعه شعر قهار عاصی‌; چاپ اول‌، چکسلواکی‌: طبع و نشر ایام بره‌کی‌، 1374

نویسنده : محمدکاظم کاظمی ; ساعت ۱۱:٠٠ ‎ق.ظ ; یکشنبه ٢ اسفند ۱۳۸۳

کلمات کلیدی: مباحث نظری شعر

مهربانی‌ها ()

لینک

Template by PersianWeblog | Powered by Persian blog